Phụ âm sau lợi (Postalveolar) /ʃ/ và /ʒ/ trong bảng phiên âm IPA

Bài viết giới thiệu về hai âm /ʃ/ và /ʒ/ trong bảng IPA
Published on
phu-am-sau-loi-postalveolar-va-trong-bang-phien-am-ipa

Trong bài thi Speaking, tiêu chí Phát âm có thể là một chướng ngại vật lớn đối với thí sinh Việt Nam. Nhiều thí sinh luyện tập thường xuyên vẫn không thể cải thiện được phát âm một cách hoàn chỉnh và chính xác. Một lý do cho việc này nằm ở sự khác biệt giữa các âm trong hai hệ thống âm của hai thứ tiếng, từ đó dẫn đến việc có những cách phát âm còn giống tiếng Việt, chưa đúng phương cách của tiếng Anh. Một cách để giúp tiếp cận phát âm tiếng Anh chính xác hơn là thông qua việc học bảng Phiên âm Quốc tế (IPA - International Phonetics Alphabet), do đây là một bảng tổng hợp tất cả các âm được sử dụng trong tiếng Anh. Chắc hẳn đã có nhiều thí sinh được giới thiệu qua bảng sau nhưng lại chưa biết cách học đúng. Vì thế, chuỗi bài viết sau hướng đến việc giới thiệu về các nhóm âm trong bảng IPA, về cách tạo âm đúng cũng như những sự khác biệt với các âm trong tiếng Việt. Những bài viết trước đã giới thiệu về các âm ở bốn cột đầu tiên trong bảng IPA. Đến với bài viết này, thí sinh sẽ được giới thiệu về hai âm đầu tiên (/ʃ/ và /ʒ/) trong cột thứ năm, cột âm sau lợi (postalveolars).

Key takeaways:

  1. Phụ âm sau lợi là phụ âm được tạo ra bằng sự tiếp xúc của phần thân lưỡi và vùng vòm miệng sau lợi

  2. Âm /ʃ/ là âm sau lợi được tạo ra mà không có sự rung động của dây thanh quản

  3. Âm /ʒ/ là âm sau lợi được tạo ra với sự rung động của dây thanh quản

  4. Khi âm /s/ và /z/ đi theo sau là một âm /ʃ/, hai âm này sẽ được đồng hóa để phát âm thành /ʃ/

Khái niệm phụ âm và phụ âm chân răng:

Trong ngữ âm học, phụ âm là những âm mà khi phát ra, thanh quản sẽ đóng lại một phần hoặc đóng lại hoàn toàn, từ đó luồng hơi phát ra sẽ bị cản trở một phần hoặc hoàn toàn. Trong tiếng Anh hiện nay, hầu hết các nhà ngôn ngữ học ghi nhận 24 âm phụ âm và thành lập nên bảng IPA phụ âm.

Nhóm phụ âm thứ năm này được gọi là phụ âm sau lợi (postalveolar). Sở dĩ được gọi như thế vì âm được tạo ra bằng sự tiếp xúc của phần thân lưỡi và vùng vòm miệng phía sau lợi. Khác với các âm chân răng (alveolar) đã được giới thiệu trước đó, nhóm âm này không được tạo ra bằng đầu lưỡi cũng như không còn tiếp xúc với vùng ngay chân răng mà cách chân răng một khoảng. Nhóm phụ âm này bao gồm năm âm, đó là: /ʃ/, /ʒ/, /tʃ/, /dʒ/ và /r/. Dù có điểm chung là đều được tạo ra bằng sự tiếp xúc như trên, năm âm này vẫn có sự khác biệt về cách thức mà luồng hơi được tạo ra, hay còn gọi là phân loại theo phương thức cấu âm (manner of articulation). Dựa theo tiêu chí đó, các âm được phân loại thành:

  • Phụ âm xát (Fricatives): /ʃ/ và /ʒ/. Sở dĩ có tên gọi như vậy là vì những âm này khi phát âm, không khí sẽ bị chặn lại một phần từ đó dẫn đến sự chà xát với răng

  • Phụ âm tắc xát (Affricates): /tʃ/ và /dʒ/. Những âm này khi phát âm, lúc đầu mang tính chất của một âm tắc, nghĩa là có sự dồn nén luồng hơi nhưng không bận, sau đó là sự chà xát luồng hơi với răng

  • Phụ âm tiếp cận (Approximant): /r/. Khi phát âm âm /r/, các bộ phận cấu âm trong khoang miệng sẽ đến gần với nhau nhưng khe hở chưa đủ hẹp để tạo ra sự dao động không khí

Ngoài cách phân loại trên, 5 âm này còn được phân loại dựa trên tiêu chí về tính chất hữu thanh, bao gồm hai nhóm nhỏ:

  • Âm vô thanh (Voiceless sounds): /ʃ/, /tʃ/. Đây là những âm mà khi phát ra, không có sự rung động của các dây thanh quản ở cuống họng.

  • Âm hữu thanh (Voiced sounds): /ʒ/, /dʒ/, /r/: Đây là những âm mà khi phát ra sẽ có sự rung động của các dây thanh quản ở cuống họng. Khi chạm tay vào và phát âm, sẽ có thể cảm nhận được sự rung động đấy

Thí sinh có thể phát âm chuỗi các từ “she” (/ʃi:/) , “Asia” (/ˈeɪ.ʒə/), “cheap” (/tʃiːp/), “jeep” (/dʒiːp/), “re” (/ri:/) để thấy sự khác biệt về cách bật hơi cũng như sự rung động ở dây thanh quản. Ở bài viết này, thí sinh sẽ trước hết tìm hiểu hai phụ âm sau lợi đầu tiên của nhóm, /ʃ/ và /ʒ/.

Phụ âm /ʃ/

Phụ âm này còn được gọi là phụ âm xát sau lợi vô thanh (voiceless postalveolar fricative), là sự kết hợp của ba yếu tố: là một âm được tạo ra với thân lưỡi tiếp xúc với khoảng sau lợi, sau đó luồng hơi thổi ra sẽ được chà xát với răng và không có sự rung động trong dây thanh quản. Âm này là một âm tương đối khó với thí sinh người Việt do không có âm tương đương trong tiếng Việt. Ngoài ra thì nhiều thí sinh sẽ đánh đồng âm này với âm của chữ “s” trong tiếng Việt nhưng hai âm này hoàn toàn khác nhau. Khi phát âm âm /ʃ/, đầu lưỡi không còn chạm vào chân răng mà thay vào đó, thân lưỡi sẽ chạm vào vùng vòm miệng sau chân răng, vì thế âm nghe có phần nặng và đặc hơn so với âm /s/. Âm /ʃ/ có thể đứng ở vị trí đầu một từ như trong “shop” (/ʃɒp/, cửa hàng), “ship” (/ʃɪp/, con tàu), ở giữa một từ như trong “cashew” (/kaʃjuː/, hạt điều), “pressure” (/ˈpreʃə/, áp lực), hoặc ở cuối một từ như trong “mash” (/mæʃ/, nghiền), “push” (/pʊʃ/, đẩy). Hình bên dưới miêu tả vị trí các bộ phận khoang miệng khi phát âm âm /ʃ/:

image-altMột câu tongue twister rất kinh điển trong tiếng Anh có sử dụng cả hai âm /s/ và /ʃ/ chính là She sells seashells by the seashore. The shells she sells are surely seashells (Cô ấy bán vỏ sò bên bờ biển, những chiếc vỏ cô ấy bán đích thị là vỏ sò.) Hình bên dưới miêu tả các bộ phận miệng khi phát âm âm /ʃ/:

Có thể thấy, biểu tượng của âm này không giống như biểu tượng của bất kỳ chữ cái nào trong tiếng Anh. Và âm /ʃ/ có nhiều dấu hiệu chính tả giúp nhận biết trong một từ, trong đó bao gồm:

  • Khi một từ có chứa tổ hợp phụ âm sh”: Dù ở bất cứ vị trí nào của từ, “sh” đều được phát âm là /ʃ/, có thể thấy điều này như trong “show” (/ʃəʊ/, chương trình), “cash” (/kæʃ/, tiền mặt), “mushroom” (/ˈmʌʃ.ruːm/, cây nấm).

  • Cũng có một số trường hợp mà phụ âm “s” được phát âm là /ʃ/, như trong “sure” (/ʃɔːr/, chắc chắn) hoặc “sugar” (/ʃʊɡər/, đường ăn)

  • Khi một từ tận cùng bằng “-tion”: Tất cả những từ tận cùng bằng hậu tố này đều được phát âm là /ʃn/, theo quy tắc của syllabic consonant đã được giới thiệu ở bài trước. Có thể thấy quy tắc này trong những từ như “action” (/ˈækʃn/, hành động), “presentation” (/prɛzən’teɪʃn/, bài thuyết trình)," “motion” (/’moʊʃn/, sự chuyển động)

  • Khi một từ tận cùng bằng “-cial” hoặc “-cious”, tổ hợp “-ci'-” trong hai hậu tố này đều được phát âm là /ʃ/. Từ đó, “special” (đặc biệt) sẽ được phát âm là /ˈspeʃəl/, và “delicious” sẽ được phát âm là /dɪˈlɪʃəs/. Một số thí sinh nhầm lẫn ký tự “c” được phát âm là /s/ hoặc /k/ là không chính xác.

  • Cũng có một số trường hợp mà chữ “c” cũng được phát âm là /ʃ/ như trong “ocean” (/ˈoʊʃn/, đại dương)

  • Sau cùng là một số trường hợp mà tổ hợp “ch” cũng được phát âm là /ʃ/ như trong “machine” (/mə’ʃiːn/, máy móc), “chef” (/ʃɛf/, đầu bếp)

Và vì biểu tượng /ʃ/ không phải là một chữ cái tiếng Anh nên ta cũng sẽ không tính đến các trường hợp âm câm.

Phụ âm /ʒ/

Phụ âm này còn có tên gọi là phụ âm xát sau lợi hữu thanh (voiced postalveolar fricative), với cách thức tạo âm tương tự như âm /ʃ/, với sự khác biệt ở chỗ âm này được tạo ra với sự rung động của các dây thanh quản. Luồng hơi được thổi ra khi phát âm âm này cũng bị cản lại nhiều hơn, và sự chà xát với răng càng được thấy rõ hơn. Âm này, với một tần suất xuất hiện rất thấp nhưng cách thức tạo âm đặc biệt, không giống với bất kỳ âm nào trong tiếng Việt, dẫn đến một khó khăn lớn khi phát âm. Giống với những phụ âm khác, âm /ʒ/ cũng xuất hiện ở đầu một từ như trong “genre” (thể loại); ở giữa từ như trong “Asia” (châu Á), hoặc “television” (truyền hình); hay ở cuối từ như trong “garage” (ga-ra). Thí sinh có thể luyện tập câu tongue twister “Usually leisure is measured in garages.” (Thường thì sự rảnh rỗi được đo bằng số lượng các ga-ra). Hình bên dưới mô tả các bộ phận khoang miệng và vị trí của chúng khi phát âm âm /ʒ/

image-altÂm /ʒ/ cũng có nhiều hình thức biểu hiện trong một từ, trong đó bao gồm:

  • Một số từ tận cùng bằng “-sion” và được phát âm là /ʒn/ (theo sau là phụ âm n), như trong “television” (/tɛlɪ’vɪʒn/, truyền hình), “decision” (/dɪ’sɪʒn/, quyết định), “conclusion” (/kəŋ’kluːʒn/, kết luận). Tuy vậy quy tắc này không áp dụng cho các từ tận cùng bằng “-ssion” như “permission” (/pə’mɪʃn/,

    sự cho phép) hay “impression” (/ɪm’prɛʃn/, ấn tượng) vì lúc này, “-ssion” được phát âm là /ʃn/

  • Những từ có chứa hậu tố “-sual” như trong “usually” (/’juːʒuːəli/, thường xuyên), “casual” (/’kaʒuːəl/, thoải mái)

  • Một số từ có chứa hậu tố “-sure” như trong “exposure” (/ɛk’spəʊʒə/, sự tiếp xúc), “measure” (/’mɛʒə/, biện pháp), hoặc “pleasure” (/’plɛʒə/, sự hài lòng)

  • Một số từ tận cùng bằng “-age” như trong “massage” (/’masɑːʒ/, mát-xa), “sabotage” (/’sabətɑːʒ/, phá hủy). Lúc này “-age” sẽ được phát âm là /ɑːʒ/. Ngoài ra, một cách phát âm phổ biến hơn của “-age” là /ɪdʒ/ (như trong “village” - ngôi làng), trong đó có phụ âm /dʒ/ sẽ được giới thiệu ở bài sau.

    Tương tự như âm /ʃ/, biểu tượng của âm /ʒ/ cũng là một biểu tượng không giống với bất kỳ chữ cái nào, nên cũng không có hiện tượng âm câm trong một từ.

Hiện tượng đồng hóa âm giữa âm âm /s/ và /z/ với âm /ʃ/

Nôm na hiểu, hiện tượng đồng hóa âm là một hiện tượng làm biến đổi một âm cho mang tính chất của một âm đứng gần nó. Trong tiếng Anh, khi có hai từ đi với nhau và từ đầu tiên tận cùng bằng âm /s/ hoặc /z/, còn từ thứ hai bắt đầu bằng âm /ʃ/, thì âm /s/ hoặc /z/ ở từ thứ nhất cũng sẽ được phát âm thành âm /ʃ/.

Lấy ví dụ cụm từ “cheese shop” (cửa hàng phô mai), từ “cheese” tận cùng là âm /z/, còn từ “shop” bắt đầu là âm /ʃ/, nên khi phát âm với nhau, hai từ này sẽ được phát âm thành /tʃiːʃ ʃɒp/ thay vì là /tʃiːz ʃɒp/ như khi phát âm riêng lẻ từng từ. Với trường hợp hai âm /ʃ/ đứng kế nhau, ta có thể hiểu như rằng hai âm này đã nhập lại thành một chứ không phát âm âm /ʃ/ hai lần liên tiếp, và vì thế từ này sẽ được đọc thành /tʃiːʃɒp/. Tương tự, cụm từ “this show” cũng sẽ được phát âm thành /ðɪʃəʊ/ thay vì /ðɪs ʃəʊ/

Tuy vậy, quy tắc này không áp dụng cho trường hợp ngược lại, khi một từ tận cùng bằng âm /ʃ/ còn từ thứ hai bắt đầu bằng âm /s/ hoặc /z/, như trong cụm từ “fish store” (cửa hàng cá). Khi đấy, thí sinh vẫn đọc hai âm /ʃ/ và /s/ một cách riêng lẻ.

Tổng kết:

Hai âm /ʃ/ và /ʒ/ là hai âm tương đối khó phát âm với thí sinh người Việt do không có âm tương ứng trong tiếng Việt cũng như có nhiều trường hợp biểu hiện trong một từ. Tuy vậy, nếu thí sinh có thể nắm vững những quy tắc phát âm và hiểu rõ các trường hợp xuất hiện, việc phát âm sẽ trở nên dễ dàng hơn về sau. Ngoài ra, thí sinh cũng cần quan tâm đến hiện tượng đồng hóa âm của âm /ʃ/ khi đi với âm /s/ hoặc /z/

0 Bình luận
(0)
Bạn cần để có thể bình luận và đánh giá.
Đang tải bình luận...