Banner background

Hàm số y = ax^2: Tính chất, đồ thị và bài tập Toán 9

Tìm hiểu hàm số y = ax^2 (a ≠ 0), tính chất, cách lập bảng giá trị và vẽ parabol. Luyện 7 bài tập có lời giải về hệ số a, điểm và giao điểm.
ham so y ax2 tinh chat do thi va bai tap toan 9

Key takeaways

  • Tập xác định: \(D=\mathbb R\); điều kiện của hệ số là \(a\ne0\).

  • Đồ thị luôn đi qua O(0;0), nhận Oy làm trục đối xứng và thỏa mãn \(f(-x)=f(x)\).

  • Nếu a > 0: nghịch biến trên \((-\infty;0)\), đồng biến trên \((0;+\infty)\), có giá trị nhỏ nhất bằng 0.

  • Nếu a < 0: đồng biến trên \((-\infty;0)\), nghịch biến trên \((0;+\infty)\), có giá trị lớn nhất bằng 0.

  • Điểm \(M(x_0;y_0)\) thuộc đồ thị khi và chỉ khi \(y_0=ax_0^2\).

Hàm số y=ax^2 (a ≠ 0) là một trường hợp riêng của hàm số bậc hai, xác định với mọi số thực x. Đồ thị của hàm số là một parabol có đỉnh O(0;0), trục đối xứng Oy; mở lên khi a > 0 và mở xuống khi a < 0.

Bài viết tổng hợp tính chất, cách lập bảng giá trị, cách vẽ đồ thị và các dạng bài tập hàm số \(y=ax^2\) trong quá trình học Toán 9.

Hàm số y=ax^2 (a ≠ 0) là gì?

Hàm số \(y=ax^2\) có biến số x và hệ số a là một số thực khác 0. Hàm số này là trường hợp riêng của hàm số bậc hai \(y=ax^2+bx+c\) khi b = c = 0. Ví dụ, \(y=2x^2\), \(y=-\frac14x^2\) và \(y=\frac32x^2\) đều có dạng đang xét. [1]

Hàm số xác định với mọi \(x\in\mathbb R\). Điều kiện a ≠ 0 bảo đảm biểu thức có bậc hai; nếu a = 0 thì y = 0 là hàm số hằng và đồ thị không còn là parabol.

Hàm số y=ax^2 (a ≠ 0) là gì?
Hàm số y=ax^2 (a ≠ 0) là gì?

Cách tính giá trị của hàm số tại một hoành độ

Để tính giá trị tại \(x=x_0\), thay x₀ vào công thức và tính bình phương trước khi nhân với a. Với số âm, cần đặt giá trị thay vào trong dấu ngoặc.

Ví dụ: Cho \(y=\frac32x^2\). Tại x = −3:

\[y=\frac32(-3)^2=\frac32\cdot9=\frac{27}{2}.\]

Tại x = 2: \(y=\frac32\cdot2^2=6\).

Phân biệt với hàm số bậc nhất và hàm số bậc hai tổng quát

Loại hàm số

Dạng biểu thức

Đồ thị

Hàm số bậc nhất

\(y=mx+n\), m ≠ 0

Đường thẳng

Hàm số đang xét trong bài

\(y=ax^2\), a ≠ 0

Parabol có đỉnh O và trục đối xứng Oy

Hàm số bậc hai tổng quát

\(y=ax^2+bx+c\), a ≠ 0

Parabol; đỉnh không nhất thiết là O

Tính chất của hàm số y=ax^2

Dấu của a quyết định dấu của y, chiều biến thiên và giá trị lớn nhất hoặc nhỏ nhất trên ℝ. Bảng dưới đây tổng hợp các tính chất để học sinh tra cứu trước khi làm bài tập.

Tính chất

Khi a > 0

Khi a < 0

Tập xác định

ℝ

ℝ

Dấu của y khi x ≠ 0

y > 0

y < 0

Giá trị tại x = 0

y = 0

y = 0

Trên khoảng (−∞;0)

Nghịch biến

Đồng biến

Trên khoảng (0;+∞)

Đồng biến

Nghịch biến

Giá trị nhỏ nhất trên ℝ

0, đạt tại x = 0

Không có

Giá trị lớn nhất trên ℝ

Không có

0, đạt tại x = 0

Tập giá trị

[0;+∞)

(−∞;0]

Giải thích: Vì \(x^2\ge0\) với mọi x nên y cùng dấu với a khi x ≠ 0 và bằng 0 khi x = 0. Chẳng hạn, với \(y=2x^2\), khi x tăng từ −3 đến −1 thì y giảm từ 18 xuống 2; khi x tăng từ 1 đến 3 thì y tăng từ 2 lên 18.

Ngoài ra, \(f(-x)=a(-x)^2=ax^2=f(x)\). Vì vậy, hai giá trị x đối nhau cho cùng giá trị y. Đây là cơ sở để lập bảng nhanh và kiểm tra tính đối xứng của đồ thị.

Đồ thị hàm số y=ax^2 có đặc điểm gì?

Đồ thị \(y=ax^2\) là một parabol có đỉnh O(0;0), nhận trục tung Oy làm trục đối xứng. Đồ thị chỉ có một điểm chung với trục hoành là O. [1]

  • Nếu a > 0: parabol mở lên, mọi điểm khác O nằm phía trên trục hoành; O là điểm thấp nhất.

  • Nếu a < 0: parabol mở xuống, mọi điểm khác O nằm phía dưới trục hoành; O là điểm cao nhất.

Đặc điểm đồ thị hàm số y=ax²
Đặc điểm hình học đồ thị hàm số y=ax²

Hệ số a ảnh hưởng thế nào đến hình dáng parabol?

Khi biểu diễn trên các hệ trục có cùng tỉ lệ đơn vị, |a| càng lớn thì parabol càng hẹp; |a| càng nhỏ nhưng khác 0 thì parabol càng rộng. Khi so sánh các đồ thị mở cùng chiều, cần nhìn vào độ lớn |a| và giữ nguyên tỉ lệ trục. [1]

Ví dụ, tại cùng một x ≠ 0, giá trị của \(y=2x^2\) gấp đôi giá trị của \(y=x^2\), nên parabol \(y=2x^2\) hẹp hơn. Hai đồ thị \(y=ax^2\) và \(y=-ax^2\) đối xứng nhau qua trục hoành.

So sánh độ rộng của parabol y = x² và y = 2x²
Khi cùng tỉ lệ đơn vị, parabol y = 2x² hẹp hơn parabol y = x²

Lưu ý: Đặc điểm đỉnh O chỉ áp dụng cho dạng y = ax² trong bài này. Với dạng tổng quát, học sinh cần xác định đỉnh trước khi vẽ đồ thị parabol.

Cách vẽ đồ thị hàm số y=ax^2

Để vẽ đồ thị y = ax², lập bảng giá trị, biểu diễn các điểm trên hệ trục rồi vẽ đường cong parabol đi qua các điểm. Nên chọn O và ít nhất hai cặp điểm đối xứng qua Oy để dựng hình thuận tiện.

  1. Xác định dấu của a: Dự kiến chiều mở và vị trí của đồ thị.

  2. Lập bảng giá trị: Chọn x = 0 và các cặp x đối nhau; ưu tiên giá trị cho y dễ tính, dễ biểu diễn.

  3. Biểu diễn các điểm: Dùng tỉ lệ đơn vị phù hợp trên từng trục và giữ tỉ lệ đó nhất quán.

  4. Vẽ đường cong: Vẽ parabol trơn qua các điểm, đối xứng qua Oy; không nối thành đường gấp khúc.

  5. Kiểm tra: Đỉnh tại O, chiều mở đúng dấu a và các điểm đã tính nằm trên đường cong.

Ví dụ: Vẽ đồ thị y = ¼x²

Với \(a=\frac14>0\), parabol mở lên. Chọn các giá trị x đối nhau và lập bảng:

x

−4

−2

−1

0

1

2

4

\(y=\frac14x^2\)

4

1

¼

0

¼

1

4

Bảng giá trị hàm số y = ¼x² tại x bằng −4, −2, −1, 0, 1, 2, 4
Bảng giá trị hàm số y = ¼x²

Biểu diễn các điểm \((-4;4),(-2;1),(-1;\frac14),(0;0),(1;\frac14),(2;1),(4;4)\). Vẽ đường cong trơn qua các điểm, có đỉnh O và đối xứng qua Oy.

Đồ thị hàm số y = ¼x² có đỉnh O và đi qua các điểm (−4;4), (4;4)
Đồ thị hàm số y = ¼x²

Nếu a < 0: Quy trình không đổi. Ví dụ, \(y=-\frac14x^2\) có cùng hoành độ trong bảng trên nhưng các tung độ lần lượt là −4; −1; −¼; 0; −¼; −1; −4. Đồ thị mở xuống và đối xứng với đồ thị \(y=\frac14x^2\) qua Ox.

Các dạng bài tập hàm số y=ax^2 và phương pháp giải

Học sinh xác định dữ kiện đã biết và đại lượng cần tìm để chọn phương pháp. Các dạng cơ bản tập trung vào tính giá trị, kiểm tra điểm, xác định hệ số và khai thác đồ thị; dạng giao điểm cần kết hợp kiến thức phương trình bậc hai một ẩn.

Dạng bài

Phương pháp chính

Điều kiện hoặc lưu ý

Tính y khi biết x

Thay x vào \(y=ax^2\)

Đặt số âm trong ngoặc trước khi bình phương

Kiểm tra điểm thuộc đồ thị

So sánh y₀ với ax₀²

Phải kiểm tra cả hoành độ và tung độ

Tìm a từ một điểm

\(a=\frac{y_0}{x_0^2}\)

Chỉ dùng công thức chia khi x₀ ≠ 0; kiểm tra a ≠ 0

Tìm x khi biết y = k

Giải \(x^2=\frac{k}{a}\)

Phân biệt thương dương, bằng 0 và âm

Tìm GTLN/GTNN trên đoạn

So sánh x² tại hai đầu mút và tại 0 nếu 0 thuộc đoạn

Không chỉ xét đầu mút khi đoạn chứa 0

Tìm giao điểm với y = bx + c

Giải \(ax^2-bx-c=0\), sau đó tìm y

Kết luận đủ tọa độ (x;y)

Tìm hệ số a: Trường hợp điểm có hoành độ bằng 0

Nếu điểm cho trước là O(0;0), mọi a ≠ 0 đều thỏa mãn nên chưa xác định duy nhất được a. Nếu x₀ = 0 nhưng y₀ ≠ 0 thì không có hàm số dạng y = ax² đi qua điểm đó. Nếu x₀ ≠ 0 và y₀ = 0 thì công thức cho a = 0, không thỏa mãn yêu cầu.

Tìm hoành độ khi biết tung độ

Với \(y=k\), giải \(x^2=\frac{k}{a}\):

  • Nếu k/a > 0: có hai giá trị \(x=\pm\sqrt{\frac{k}{a}}\).

  • Nếu k = 0: chỉ có x = 0.

  • Nếu k/a < 0: không có giá trị x thực thỏa mãn.

Xét số giao điểm của parabol và đường thẳng

Với \((P):y=ax^2\) và \((d):y=bx+c\), phương trình hoành độ giao điểm là:

\[ax^2=bx+c\quad\Longleftrightarrow\quad ax^2-bx-c=0.\]

Biệt thức của phương trình này là \(\Delta=b^2+4ac\), vì các hệ số trong phương trình lần lượt là a, −b và −c.

  • Δ < 0: hai đồ thị không có điểm chung.

  • Δ = 0: đường thẳng tiếp xúc với parabol tại một điểm.

  • Δ > 0: đường thẳng cắt parabol tại hai điểm phân biệt.

Bài tập hàm số y=ax^2 có lời giải

Các bài tập dưới đây lần lượt minh họa những dạng đã nêu. Mỗi bài gồm dữ kiện, cách giải và kết luận để học sinh tự đối chiếu; khi cần ôn phương pháp giải phương trình, có thể xem bài giải phương trình bậc hai.

Bài 1: Lập bảng giá trị và vẽ đồ thị

Đề bài: Cho \(y=\frac12x^2\). Lập bảng tại x = −4; −2; −1; 0; 1; 2; 4 và vẽ đồ thị.

Lời giải: Thay từng giá trị x vào công thức. Vì hai số x đối nhau có cùng bình phương, ta được:

x

−4

−2

−1

0

1

2

4

\(y=\frac12x^2\)

8

2

½

0

½

2

8

Biểu diễn các cặp điểm trong bảng và vẽ parabol trơn qua các điểm. Đồ thị có đỉnh O, trục đối xứng Oy và mở lên.

Đồ thị hàm số y = ½x² có đỉnh O và đi qua các điểm (−4;8), (4;8)
Đồ thị minh họa lời giải bài tập 1: y = ½x²

Bài 2: Kiểm tra điểm thuộc đồ thị

Đề bài: Những điểm nào trong A(−2;8), B(2;−8), C(0;0) thuộc đồ thị \(y=2x^2\)?

Lời giải:

  • Điểm A: \(2(-2)^2=8\), bằng tung độ của A, nên A thuộc đồ thị.

  • Điểm B: \(2\cdot2^2=8\ne-8\), nên B không thuộc đồ thị.

  • Điểm C: \(2\cdot0^2=0\), nên C thuộc đồ thị.

Kết luận: A và C thuộc đồ thị; B không thuộc đồ thị.

Bài 3: Xác định hệ số a khi biết một điểm

Đề bài: Tìm a để parabol \(y=ax^2\) đi qua A(1;−2).

Lời giải: Thay x = 1 và y = −2 vào công thức:

\[-2=a\cdot1^2\quad\Longrightarrow\quad a=-2.\]

Giá trị a = −2 thỏa mãn a ≠ 0. Vậy hàm số cần tìm là \(y=-2x^2\).

Bài 4: Tìm các điểm có tung độ cho trước

Đề bài: Tìm các điểm thuộc đồ thị \(y=\frac12x^2\) có tung độ bằng 8.

Lời giải: Thay y = 8:

\[\frac12x^2=8\quad\Longleftrightarrow\quad x^2=16\quad\Longleftrightarrow\quad x=\pm4.\]

Kết luận: Hai điểm cần tìm là (−4;8) và (4;8).

Bài 5: Tìm giá trị lớn nhất, nhỏ nhất trên một đoạn

Đề bài: Tìm giá trị lớn nhất và nhỏ nhất của \(y=-0{,}75x^2\) trên đoạn [−2;4].

Lời giải: Vì đoạn chứa x = 0 và a < 0 nên y ≤ 0, dấu bằng xảy ra tại x = 0. Do đó, giá trị lớn nhất bằng 0.

Trên đoạn [−2;4], giá trị |x| lớn nhất bằng 4, đạt tại x = 4. Vì hệ số −0,75 âm, y nhỏ nhất khi x² lớn nhất:

\[y_{\min}=-0{,}75\cdot4^2=-12.\]

Kết luận: GTLN bằng 0 tại x = 0; GTNN bằng −12 tại x = 4.

Bài 6: Tìm a khi biết hoành độ giao điểm

Đề bài: Cho \((P):y=ax^2\) và \((d):y=2x-3\). Tìm a biết hai đồ thị có điểm chung với hoành độ −1.

Lời giải: Tại x = −1, tung độ trên đường thẳng là \(y=2(-1)-3=-5\). Điểm (−1;−5) thuộc parabol nên:

\[-5=a(-1)^2\quad\Longrightarrow\quad a=-5.\]

Kết luận: a = −5, thỏa mãn a ≠ 0, nên \((P):y=-5x^2\).

Bài 7: Tìm tọa độ giao điểm của parabol và đường thẳng

Đề bài: Tìm tọa độ giao điểm của \((P):y=x^2\) và \((d):y=x+2\).

Lời giải: Phương trình hoành độ giao điểm là:

\[x^2=x+2\quad\Longleftrightarrow\quad x^2-x-2=0.\]

\[(x-2)(x+1)=0\quad\Longleftrightarrow\quad x=2\ \text{hoặc}\ x=-1.\]

Với x = 2: y = 2 + 2 = 4. Với x = −1: y = −1 + 2 = 1.

Kết luận: Hai giao điểm là (2;4) và (−1;1).

Những lỗi thường gặp khi học hàm số y=ax^2

Trước khi kết luận, học sinh nên kiểm tra dấu, điều kiện của hệ số và tọa độ điểm. Những lỗi dưới đây dễ nhận biết khi đối chiếu phép tính với đặc điểm đồ thị.

Lỗi hoặc hạn chế

Cách khắc phục

Thay x = −2 thành −2², làm sai dấu

Viết (−2)² = 4. Với y = 2x², giá trị đúng là y = 8

Quên điều kiện a ≠ 0

Kiểm tra a sau khi giải. Không nhầm điều kiện của hệ số với tập xác định của biến x

Chỉ vẽ một nhánh mà không lấy đối xứng

Có thể lập bảng ở một phía, sau đó lấy đối xứng qua Oy để hoàn thành đồ thị

Gọi bảng chỉ có x dương hoặc x âm là bảng sai

Bảng vẫn đúng nếu tính đúng; chọn cặp đối nhau chỉ giúp dựng hình thuận tiện hơn

Nói toàn bộ đồ thị nằm trên hoặc dưới Ox

Nêu ngoại lệ O(0;0); chỉ các điểm khác O mới nằm phía trên hoặc dưới

Nhầm dấu khi lập phương trình giao điểm

Từ ax² = bx + c, chuyển thành ax² − bx − c = 0

Chỉ tìm x rồi kết luận giao điểm

Thay từng x vào công thức để tìm y và ghi đủ cặp (x;y)

Với phương trình hoành độ giao điểm, học sinh có thể đối chiếu lại công thức nghiệm phương trình bậc hai để kiểm tra số nghiệm và dấu của các hệ số.

Ứng dụng thực tế của hàm số y=ax^2

Hàm số dạng y = ax² mô tả một số quan hệ mà đại lượng này tỉ lệ với bình phương đại lượng kia. Khi áp dụng vào thực tế, miền giá trị của biến cần phù hợp với đại lượng đang xét.

  • Diện tích hình tròn: \(S=\pi r^2\), với r > 0. Nếu xem r là biến, hệ số cố định là π.

  • Diện tích toàn phần hình lập phương: \(S_{tp}=6\ell^2\), với độ dài cạnh ℓ > 0, có hệ số cố định bằng 6.

  • Quãng đường rơi tự do: Một vật được thả từ trạng thái nghỉ, bỏ qua sức cản không khí và coi g không đổi, có quãng đường rơi \(s=\frac12gt^2\). Biến thời gian t ≥ 0 và chỉ xét trong khoảng vật còn rơi trước khi chạm đất. [2]

Câu hỏi thường gặp về hàm số y=ax^2

Những câu trả lời ngắn dưới đây nhắc lại các điểm dễ nhầm khi học và làm bài tập về dạng hàm số này.

Hàm số y=ax^2 có đồng biến trên ℝ không?

Không. Với a ≠ 0, hàm số có chiều biến thiên trái ngược trên hai khoảng (−∞;0) và (0;+∞), nên không đồng biến hoặc nghịch biến trên toàn bộ ℝ.

Khi a < 0, hàm số có giá trị nhỏ nhất không?

Trên ℝ, hàm số không có giá trị nhỏ nhất vì y giảm không bị chặn khi |x| tăng. Hàm số có giá trị lớn nhất bằng 0 tại x = 0. Trên một đoạn đóng cụ thể, cần xét lại theo miền x của đề bài.

Biết đồ thị đi qua O có tìm được a không?

Không thể xác định duy nhất a chỉ từ dữ kiện này. Mọi parabol y = ax² với a ≠ 0 đều đi qua O(0;0); cần thêm dữ kiện khác để tìm a.

y = ax² có phải là toàn bộ các hàm số bậc hai không?

Không. Đây là trường hợp riêng với b = c = 0 của dạng tổng quát y = ax² + bx + c. Đặc điểm đỉnh O và trục đối xứng Oy không áp dụng cho mọi hàm số bậc hai.

Tổng kết

Với hàm số y=ax^2 (a ≠ 0), học sinh cần ghi nhớ vai trò của dấu a, đỉnh O, trục đối xứng Oy và tính chất f(−x) = f(x). Khi làm bài, hãy xác định đúng dạng yêu cầu, kiểm tra điều kiện của hệ số và đối chiếu kết quả với hình dáng đồ thị.

Học sinh có thể tiếp tục luyện tập tại chuyên đề Toán 9 tại ZIM Academy để củng cố kiến thức hàm số, phương trình và cách đọc đồ thị.

Nguồn tham khảo

Đánh giá

(0)

Gửi đánh giá

0

Bình luận - Hỏi đáp

Bạn cần để có thể bình luận và đánh giá.
Đang tải bình luận...
Bài viết tương tự