Banner background

Mg + HNO3 → Mg(NO3)2 + NO, NO2, N2O hoặc NH4NO3 | Phương trình cân bằng

Mg + HNO3 loãng, đặc, đặc nguội tạo sản phẩm gì? Tổng hợp phương trình tạo Mg(NO3)2, NO, NO2, N2O, N2, NH4NO3 và hướng dẫn cân bằng bằng electron.
mg hno3 mgno32 no no2 n2o hoac nh4no3 phuong trinh can bang

Key takeaways

  • Mg + HNO₃ là phản ứng oxi hóa – khử.

  • Sản phẩm khử có thể là NO, NO₂, N₂O, N₂ hoặc NH₄NO₃.

  • Cần xác định đúng sản phẩm trước khi cân bằng phương trình.

  • Sử dụng phương pháp electron để cân bằng phản ứng.

  • Vận dụng bảo toàn electron, bảo toàn nguyên tố và tỉ lệ mol để giải bài tập Mg + HNO₃.

Mg + HNO₃ là phản ứng oxi hóa – khử, trong đó magnesium (Mg) tác dụng với nitric acid (HNO₃) tạo muối magnesium nitrate Mg(NO₃)₂ và các sản phẩm khử như NO, NO₂, N₂O, N₂ hoặc NH₄NO₃ tùy điều kiện phản ứng. Bài viết tổng hợp phương trình Mg + HNO₃ loãng, Mg + HNO₃ đặc và đặc nguội, cách xác định sản phẩm, cân bằng phương trình Mg + HNO₃ bằng phương pháp thăng bằng electron và bài tập vận dụng có lời giải.

Mg + HNO₃ tạo sản phẩm gì?

Magnesium (Mg) tác dụng với nitric acid (HNO₃) thường tạo thành muối magnesium nitrate, nước và các sản phẩm khử của nitrogen như NO, NO₂, N₂O, N₂ hoặc NH₄NO₃. Trong một số trường hợp HNO₃ rất loãng, Mg có thể giải phóng H₂. Sản phẩm thu được phụ thuộc vào điều kiện phản ứng và dữ kiện cụ thể của đề bài.

Bảng tổng hợp phương trình Mg + HNO₃ theo sản phẩm khử và điều kiện thường gặp:

Trường hợp

Phương trình Mg + HNO₃ đã cân bằng

HNO₃ loãng, tạo NO

3Mg + 8HNO₃ → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O

HNO₃ đặc, thường tạo NO₂

Mg + 4HNO₃ → Mg(NO₃)₂ + 2NO₂↑ + 2H₂O

HNO₃ rất loãng, tạo NH₄NO₃

4Mg + 10HNO₃ → 4Mg(NO₃)₂ + NH₄NO₃ + 3H₂O

Theo đề bài, tạo N₂O

4Mg + 10HNO₃ → 4Mg(NO₃)₂ + N₂O↑ + 5H₂O

Theo đề bài, tạo N₂

5Mg + 12HNO₃ → 5Mg(NO₃)₂ + N₂↑ + 6H₂O

Ngoại lệ: HNO₃ rất loãng, có H₂

Mg + 2HNO₃ → Mg(NO₃)₂ + H₂↑

Lưu ý: Các phương trình biểu diễn từng trường hợp được xác định theo sản phẩm; trong thực tế có thể xuất hiện hỗn hợp sản phẩm khử. Phương trình tạo H₂ là ngoại lệ khi axit rất loãng.

Khi Mg tác dụng với HNO₃ loãng và sản phẩm khử duy nhất của nitrogen là NO, phương trình phản ứng được viết như sau:

3Mg + 8HNO₃ (loãng) → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O [1]

Mg tác dụng với HNO₃ loãng, sản phẩm khử là khí NO
Mg tác dụng với HNO₃ loãng, sản phẩm khử là khí NO

Trong phản ứng trên, các sản phẩm gồm:

  • Mg(NO₃)₂: magnesium nitrate, là muối được tạo thành khi Mg phản ứng với HNO₃.

  • NO: Nitrogen monoxide, là khí không màu, có thể chuyển thành khí NO₂ màu nâu đỏ khi tiếp xúc với oxygen trong không khí.

  • H₂O: Nước được tạo thành trong quá trình phản ứng.

Đây là phản ứng oxi hóa – khử, trong đó magnesium đóng vai trò chất khử, còn nitrogen trong HNO₃ đóng vai trò chất oxi hóa.

Sự thay đổi số oxi hóa của các nguyên tố được thể hiện như sau:

  • Mg: từ số oxi hóa 0 tăng lên +2 trong Mg(NO₃)₂. Magnesium nhường 2 electron và bị oxi hóa.

  • N: từ số oxi hóa +5 trong HNO₃ giảm xuống +2 trong NO. Nitrogen nhận 3 electron và bị khử.

Các quá trình nhường và nhận electron:

Mg → Mg²⁺ + 2e

N⁺⁵ + 3e → N⁺²

Để cân bằng electron, cần có 3 nguyên tử Mg nhường tổng cộng 6 electron và 2 nguyên tử N nhận tổng cộng 6 electron.

Do đó, phương trình phản ứng có tỉ lệ mol:

n(Mg) : n(HNO₃) : n(Mg(NO₃)₂) : n(NO) : n(H₂O) = 3 : 8 : 3 : 2 : 4.

Lưu ý: Không phải mọi phản ứng giữa Mg và HNO₃ đều tạo ra NO. Tùy nồng độ axit và điều kiện phản ứng, sản phẩm khử của nitrogen có thể là NO₂, N₂O, N₂ hoặc NH₄NO₃; riêng với HNO₃ rất loãng, Mg có thể giải phóng H₂. Vì vậy, cần căn cứ vào dữ kiện đề bài, không mặc định HNO₃ loãng luôn tạo NO hoặc HNO₃ đặc chỉ tạo NO₂.

Mg + HNO₃ loãng, đặc và đặc nguội: Các trường hợp phản ứng

Khi magnesium phản ứng với nitric acid, sản phẩm khử của nitrogen có thể thay đổi tùy thuộc vào nồng độ HNO₃, lượng chất tham gia và điều kiện phản ứng. Vì vậy, nồng độ axit chỉ có ý nghĩa định hướng ban đầu. Khi giải bài tập, học sinh cần ưu tiên sản phẩm được nêu trực tiếp trong đề bài.

Trong HNO₃, nitrogen có số oxi hóa +5. Sau phản ứng, nitrogen có thể nhận electron để chuyển thành các sản phẩm có số oxi hóa thấp hơn như NO₂, NO, N₂O, N₂ hoặc NH₄⁺. Mỗi sản phẩm tương ứng với một quá trình nhận electron khác nhau.

Mg + HNO₃ loãng tạo NO và Mg + HNO₃ đặc tạo NO₂

  1. Magnesium tác dụng với HNO₃ tạo NO

Khi đề bài cho sản phẩm khử là NO, phương trình phản ứng giữa magnesium và HNO₃ loãng được cân bằng như sau:

3Mg + 8HNO₃ (loãng) → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O

Trong phản ứng này:

  • Mg có số oxi hóa tăng từ 0 lên +2, mỗi nguyên tử Mg nhường 2 electron.

  • N có số oxi hóa giảm từ +5 xuống +2, mỗi nguyên tử N nhận 3 electron.

Quá trình trao đổi electron:

Mg → Mg²⁺ + 2e

N⁺⁵ + 3e → N⁺²

Ba nguyên tử Mg nhường 6 electron, tương ứng với hai nguyên tử nitrogen nhận 6 electron để tạo thành hai phân tử NO.

  1. Magnesium tác dụng với HNO₃ tạo NO₂

Nếu đề bài cho sản phẩm khử là NO₂, phương trình phản ứng được viết:

Mg + 4HNO₃ (đặc) → Mg(NO₃)₂ + 2NO₂↑ + 2H₂O

Mg tác dụng với HNO₃ đặc, sản phẩm khử là khí NO2
Mg tác dụng với HNO₃ đặc, sản phẩm khử là khí NO2

Trong trường hợp này, nitrogen giảm số oxi hóa từ +5 xuống +4:

N⁺⁵ + 1e → N⁺⁴

Một nguyên tử Mg nhường 2 electron, hai nguyên tử nitrogen nhận tổng cộng 2 electron để tạo thành hai phân tử NO₂.

Khác với NO là khí không màu, NO₂ có màu nâu đỏ, mùi hắc và độc hại. Màu khí là dấu hiệu giúp phân biệt NO₂ với NO trong bài tập thực nghiệm.

Bảng phân biệt hai trường hợp:

Tiêu chí

Tạo NO

Tạo NO₂

Sản phẩm khí

NO

NO₂

Số oxi hóa N

+2

+4

Electron N nhận

3e

1e

Phương trình

3Mg + 8HNO₃ → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O

Mg + 4HNO₃ → Mg(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O

Hiện tượng khí

Không màu

Nâu đỏ

Lưu ý: NO có thể tiếp tục phản ứng với oxygen trong không khí:

2NO + O₂ → 2NO₂ [1]

Vì vậy, khi quan sát sản phẩm sau khi khí tiếp xúc với không khí, cần phân biệt khí tạo ra trực tiếp trong phản ứng với sản phẩm hình thành do phản ứng tiếp theo.

Mg + HNO₃ đặc nguội có phản ứng không?

Mg vẫn có thể phản ứng với HNO₃ đặc nguội và không bị thụ động hóa bền như Al, Fe, Cr. Khi sản phẩm khử là NO₂, phương trình minh họa là:

Mg + 4HNO₃ (đặc) → Mg(NO₃)₂ + 2NO₂↑ + 2H₂O

Vì vậy, không áp dụng quy tắc thụ động hóa của Al, Fe, Cr cho magnesium. Sản phẩm thực tế vẫn phụ thuộc vào nồng độ, nhiệt độ và điều kiện phản ứng.

Mg + HNO₃ tạo NH₄NO₃, N₂O hoặc N₂

Khi Mg tác dụng với HNO₃ rất loãng, trong một số trường hợp nitrogen có thể bị khử sâu đến số oxi hóa −3 và tạo ion NH₄⁺. Khi kết hợp với ion NO₃⁻, sản phẩm muối thu được là NH₄NO₃ (ammonium nitrate).

Ví dụ, phương trình phản ứng khi Mg tác dụng với HNO₃ rất loãng và tạo NH₄NO₃ là:

4Mg + 10HNO₃ → 4Mg(NO₃)₂ + NH₄NO₃ + 3H₂O

Phương trình Mg + HNO₃ rất loãng tạo Mg(NO₃)₂ và NH₄NO₃
Phương trình Mg + HNO₃ rất loãng tạo NH₄NO₃

Trong phương trình này:

  • Mg tăng số oxi hóa từ 0 lên +2, mỗi nguyên tử nhường 2 electron.

  • N trong HNO₃ giảm từ +5 xuống -3 trong NH₄⁺, nhận 8 electron.

Bốn nguyên tử Mg nhường tổng cộng 8 electron, vừa đủ để một nguyên tử nitrogen nhận electron tạo NH₄⁺.

Điểm cần chú ý là NH₄NO₃ không phải sản phẩm khí. HNO₃ rất loãng cũng có thể tạo H₂ với Mg trong một số điều kiện, nhưng không được đồng nhất trường hợp tạo H₂ với phương trình tạo NH₄NO₃. Nếu chỉ quan sát khí thoát ra, học sinh có thể bỏ sót sản phẩm ammonium trong dung dịch. Khi giải bài tập, cần kiểm tra đầy đủ các sản phẩm được đề cho, bao gồm muối nitrat, muối ammonium và các khí nếu có.

Ngoài NH₄NO₃, với Mg + HNO₃ loãng, đề bài có thể xác định sản phẩm khử là N₂O hoặc N₂. Ví dụ:

- Tạo N₂O:

4Mg + 10HNO₃ → 4Mg(NO₃)₂ + N₂O + 5H₂O

- Tạo N₂:

5Mg + 12HNO₃ → 5Mg(NO₃)₂ + N₂ + 6H₂O

Trong N₂O, số oxi hóa trung bình của nitrogen là +1; trong N₂, nitrogen có số oxi hóa 0.

Nếu đề bài cho nhiều sản phẩm khử cùng xuất hiện, không thể sử dụng một phương trình phản ứng đơn lẻ để tính toán khi chưa xác định được lượng từng sản phẩm. Lúc này, phương pháp bảo toàn electron kết hợp với bảo toàn nguyên tố nitrogen sẽ giúp thiết lập hệ phương trình và tìm các đại lượng chưa biết.

Nguyên tắc: Xác định sản phẩm khử từ dữ kiện phản ứng; không tự động kết luận Mg + HNO₃ tạo NO, NO₂ hay NH₄NO₃ chỉ dựa vào nồng độ axit.

Xem thêm: Nitrogen oxide và Các hợp chất của Nitrogen với Oxygen

Cách cân bằng phương trình Mg + HNO₃, tính tỉ lệ mol và chất dư

Để giải bài tập Mg + HNO₃, học sinh nên thực hiện theo trình tự: xác định sản phẩm, viết phương trình phản ứng, cân bằng, tính số mol và cuối cùng kiểm tra chất phản ứng hết hoặc chất còn dư.

1. Cân bằng phương trình theo phương pháp electron

Xét phản ứng tạo NO:

3Mg + 8HNO₃ (loãng) → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O

Bước 1: Xác định số oxi hóa thay đổi.

  • Mg: 0 → +2.

  • N: +5 → +2.

Bước 2: Viết quá trình nhường và nhận electron.

Mg⁰ → Mg²⁺ + 2e

N⁺⁵ + 3e → N⁺²

Bước 3: Quy đồng electron.

Bội chung nhỏ nhất của 2 và 3 là 6.

  • Quá trình oxi hóa nhân với 3.

  • Quá trình khử nhân với 2.

Như vậy, có 3Mg nhường 6 electron và 2N nhận 6 electron.

Bước 4: Đặt hệ số và cân bằng các nguyên tố còn lại.

Phương trình hoàn chỉnh:

3Mg + 8HNO₃ → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O

Bước 5: Kiểm tra số nguyên tử mỗi nguyên tố.

Nguyên tố

Vế trái

Vế phải

Mg

3

3

H

8

8

N

8

8

O

24

24

Phương trình đã cân bằng.

2. Xác định tỉ lệ mol các chất

Từ phương trình:

3Mg + 8HNO₃ → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O

Ta có tỉ lệ mol:

n(Mg) : n(HNO₃) : n(Mg(NO₃)₂) : n(NO) : n(H₂O) = 3 : 8 : 3 : 2 : 4.

Nếu biết số mol của một chất, có thể dựa vào tỉ lệ trên để tính số mol các chất còn lại.

Ví dụ, khi có 0,15 mol Mg phản ứng hoàn toàn và HNO₃ đủ để phản ứng, số mol NO thu được là:

n(NO) = 0,15 × 2/3 = 0,10 mol.

Số mol HNO₃ đã phản ứng:

n(HNO₃) = 0,15 × 8/3 = 0,40 mol.

Số mol Mg(NO₃)₂ tạo thành:

n(Mg(NO₃)₂) = 0,15 mol.

Cần lưu ý rằng các kết quả này chỉ đúng khi sản phẩm khử là NO theo phương trình đã chọn.

3. Xác định chất giới hạn và chất dư

Khi đề bài cung cấp lượng Mg và HNO₃, cần xác định chất phản ứng hết trước khi tính lượng sản phẩm.

Với phương trình tạo NO:

3Mg + 8HNO₃ → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O

Ta tính: n(Mg)/3 và n(HNO₃)/8.

  • Nếu n(Mg)/3 nhỏ hơn n(HNO₃)/8: Mg là chất giới hạn, HNO₃ còn dư.

  • Nếu n(Mg)/3 lớn hơn n(HNO₃)/8: HNO₃ là chất giới hạn, Mg còn dư.

  • Nếu hai giá trị bằng nhau: Hai chất phản ứng vừa đủ.

Sau khi xác định chất giới hạn, sử dụng số mol của chất đó để tính lượng sản phẩm.

4. Khi có nhiều sản phẩm khử, sử dụng bảo toàn electron

Nếu đề bài cho Mg tạo đồng thời NO và NH₄NO₃, cần xét riêng số electron mà nitrogen nhận.

Các quá trình:

Mg → Mg²⁺ + 2e

N⁺⁵ + 3e → N⁺² (tạo NO)

N⁺⁵ + 8e → N⁻³ (tạo NH₄⁺)

Gọi số mol NO là x và số mol NH₄NO₃ là y. Nếu toàn bộ Mg chuyển thành Mg²⁺ và chỉ có hai sản phẩm khử trên, ta có:

2n(Mg) = 3x + 8y.

Đây là phương trình bảo toàn electron.

Ngoài ra, cần sử dụng dữ kiện về lượng nitrogen, lượng HNO₃ hoặc tổng lượng sản phẩm để lập phương trình bổ sung. Không thể chỉ sử dụng bảo toàn electron để xác định nhiều ẩn số nếu chưa đủ dữ kiện.

5. Những lưu ý khi làm bài tập

  • Thông thường, HNO₃ thể hiện tính oxi hóa và tạo sản phẩm khử của nitrogen, không mặc định tạo H₂. Ngoại lệ: Mg có thể giải phóng H₂ khi phản ứng với HNO₃ rất loãng.

  • Không sử dụng cùng một tỉ lệ mol cho các trường hợp tạo NO, NO₂ và NH₄NO₃.

  • Khi đề cho hiệu suất phản ứng, cần phân biệt lượng sản phẩm theo lý thuyết và lượng sản phẩm thực tế.

  • Khi tính thể tích khí, phải sử dụng đúng điều kiện nhiệt độ và áp suất được đề bài quy định.

  • Khi có nhiều sản phẩm khử, phải kết hợp bảo toàn electron với các định luật bảo toàn nguyên tố phù hợp.

Như vậy, yếu tố quan trọng nhất khi giải bài tập Mg + HNO₃ là xác định đúng sản phẩm khử trước khi cân bằng và tính toán.

Xem thêm: Al + HNO3 | Phương trình phản ứng, điều kiện và cách cân bằng

Bài tập Mg + HNO₃ có lời giải

Các bài tập dưới đây được xây dựng theo mức độ từ nhận biết đến vận dụng. Mỗi bài tập tập trung vào một dạng kiến thức khác nhau, bao gồm xác định sản phẩm, nhận biết hiện tượng, cân bằng phương trình, tính toán chất giới hạn và sửa lỗi khi viết phương trình hóa học.

Bài tập 1: Xác định sản phẩm phản ứng

Đề bài: Cho một lượng Mg tác dụng hoàn toàn với dung dịch HNO₃ loãng. Biết sản phẩm khử duy nhất của nitrogen là NO.

a) Viết phương trình hóa học của phản ứng.

b) Xác định các sản phẩm tạo thành.

c) Cho biết vai trò của Mg và HNO₃ trong phản ứng.

Lời giải:

Vì đề bài đã xác định sản phẩm khử duy nhất là NO nên sử dụng phương trình:

3Mg + 8HNO₃ (loãng) → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O

Các sản phẩm tạo thành gồm:

  • Mg(NO₃)₂: Muối magnesium nitrate.

  • NO: Khí nitrogen monoxide, không màu.

  • H₂O: Nước.

Xét sự thay đổi số oxi hóa:

Mg: 0 → +2, nhường 2 electron nên Mg là chất khử.

N: +5 → +2, nhận 3 electron nên HNO₃ đóng vai trò chất oxi hóa.

Kết luận: Đây là phản ứng oxi hóa – khử. Magnesium bị oxi hóa, nitrogen trong HNO₃ bị khử.

Bài tập 2: Nhận biết hiện tượng phản ứng

Đề bài: Cho một mẩu Mg vào ống nghiệm chứa dung dịch HNO₃. Giả sử đề bài quy định sản phẩm khử duy nhất là NO.

a) Nêu hiện tượng có thể quan sát được.

b) Viết phương trình hóa học.

c) Giải thích vì sao khí thoát ra ban đầu không màu nhưng có thể xuất hiện khí màu nâu đỏ khi tiếp xúc với không khí.

Lời giải:

a) Magnesium tan dần, đồng thời có khí thoát ra khỏi dung dịch. Nếu khí tạo thành là NO thì khí ban đầu không màu.

b) Phương trình hóa học:

3Mg + 8HNO₃ (loãng) → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O

c) Khi NO tiếp xúc với oxygen trong không khí, NO bị oxi hóa thành NO₂:

2NO + O₂ → 2NO₂

NO₂ là khí có màu nâu đỏ. Vì vậy, hiện tượng khí chuyển từ không màu sang nâu đỏ có thể xuất hiện sau khi khí tiếp xúc với không khí.

Kết luận: Cần phân biệt NO là sản phẩm khí tạo thành trực tiếp trong phản ứng và NO₂ là sản phẩm của quá trình oxi hóa NO ngoài không khí.

Bài tập 3: Cân bằng phương trình và tính lượng sản phẩm

Đề bài: Cho 4,8 gam Mg phản ứng hoàn toàn với dung dịch HNO₃ loãng. Biết sản phẩm khử duy nhất là NO.

a) Viết phương trình phản ứng.

b) Tính số mol HNO₃ đã phản ứng.

c) Tính thể tích khí NO thu được ở 25°C và 1 bar. Giả sử khí được đo trong điều kiện đã cho và phản ứng đạt hiệu suất 100%.

Lời giải:

Bước 1: Viết phương trình hóa học.

3Mg + 8HNO₃ (loãng) → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O

Bước 2: Tính số mol Mg.

n(Mg) = 4,8/24 = 0,2 mol.

Bước 3: Tính số mol HNO₃.

Theo phương trình:

n(HNO₃) = 0,2 × 8/3 = 0,5333 mol.

Bước 4: Tính số mol NO.

n(NO) = 0,2 × 2/3 = 0,1333 mol.

Bước 5: Tính thể tích NO.

Áp dụng phương trình khí lí tưởng:

V = nRT/P.

Với R = 0,08314 L.bar/(mol.K), T = 298,15 K và P = 1 bar:

V(NO) = 0,1333 × 0,08314 × 298,15/1.

V(NO) ≈ 3,30 lít.

Đáp số:

  • n(HNO₃) ≈ 0,5333 mol.

  • V(NO) ≈ 3,30 lít.

Bài tập 4: Xác định chất giới hạn và lượng chất dư

Đề bài: Cho 4,8 gam Mg tác dụng với 0,60 mol HNO₃ loãng. Giả sử sản phẩm khử duy nhất là NO và phản ứng xảy ra hoàn toàn theo phương trình:

3Mg + 8HNO₃ → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O

Xác định chất phản ứng hết, chất còn dư và khối lượng Mg(NO₃)₂ tạo thành.

Lời giải:

Bước 1: Tính số mol các chất.

n(Mg) = 4,8/24 = 0,2 mol.

n(HNO₃) = 0,60 mol.

Bước 2: So sánh tỉ lệ mol.

n(Mg)/3 = 0,2/3 ≈ 0,0667.

n(HNO₃)/8 = 0,60/8 = 0,075.

Vì 0,0667 nhỏ hơn 0,075 nên Mg là chất giới hạn và HNO₃ còn dư.

Bước 3: Tính số mol HNO₃ dư.

Theo phương trình, 0,2 mol Mg phản ứng với:

n(HNO₃ phản ứng) = 0,2 × 8/3 = 0,5333 mol.

Số mol HNO₃ dư:

0,60 − 0,5333 = 0,0667 mol.

Bước 4: Tính khối lượng muối.

n(Mg(NO₃)₂) = n(Mg) = 0,2 mol.

M(Mg(NO₃)₂) = 24 + 2 × (14 + 3 × 16) = 148 g/mol.

m(Mg(NO₃)₂) = 0,2 × 148 = 29,6 gam.

Đáp số:

  • Mg phản ứng hết.

  • HNO₃ dư 0,0667 mol.

  • Khối lượng Mg(NO₃)₂ tạo thành là 29,6 gam.

Bài tập 5: Phát hiện và sửa lỗi phương trình hóa học

Đề bài: Khi sản phẩm khử duy nhất của nitrogen được cho là NO, một học sinh viết phương trình Mg + HNO₃ loãng như sau:

Mg + 2HNO₃ → Mg(NO₃)₂ + H₂↑

Hãy nhận xét phương trình trên trong điều kiện đã cho và viết lại phương trình đúng.

Lời giải:

Phương trình trên không phù hợp với dữ kiện sản phẩm khử duy nhất của nitrogen là NO. Tuy nhiên, Mg có thể giải phóng H₂ khi tác dụng với HNO₃ rất loãng trong một số điều kiện.

Trong trường hợp đề bài cho NO, HNO₃ thể hiện tính oxi hóa: nitrogen nhận electron và tạo thành NO. Vì vậy, phải sử dụng phương trình phản ứng tạo NO thay cho phương trình tạo H₂.

Phương trình đúng:

3Mg + 8HNO₃ (loãng) → 3Mg(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O

Trong đó, Mg nhường electron và nitrogen nhận electron.

Kết luận: Khi cân bằng phương trình Mg + HNO₃, cần xác định sản phẩm từ điều kiện và dữ kiện đề bài, không mặc định luôn tạo H₂ hoặc luôn tạo NO.

Mở rộng: Phân biệt phương trình khi đề bài cho NO₂ và NH₄NO₃

Để tránh nhầm lẫn giữa các sản phẩm khử, cần ghi nhớ thêm hai phương trình sau:

Trường hợp tạo NO₂:

Mg + 4HNO₃ (đặc) → Mg(NO₃)₂ + 2NO₂↑ + 2H₂O

Trong đó, nitrogen giảm số oxi hóa từ +5 xuống +4 và mỗi nguyên tử nitrogen nhận 1 electron.

Trường hợp tạo NH₄NO₃:

4Mg + 10HNO₃ → 4Mg(NO₃)₂ + NH₄NO₃ + 3H₂O

Trong đó, nitrogen giảm số oxi hóa từ +5 xuống -3 trong ion NH₄⁺ và nhận 8 electron. Đây là trường hợp cần chú ý khi đề bài cho sản phẩm muối ammonium thay vì chỉ cho sản phẩm khí.

Trường hợp có nhiều sản phẩm khử:

Ví dụ, đề bài cho Mg tạo đồng thời NO và NH₄NO₃. Gọi số mol NO là x, số mol NH₄NO₃ là y. Khi đó, bảo toàn electron cho ta:

2n(Mg) = 3x + 8y.

Nếu biết thêm số mol Mg và một trong hai sản phẩm, có thể xác định sản phẩm còn lại. Nếu chưa đủ dữ kiện, cần thiết lập thêm phương trình bảo toàn nguyên tố hoặc sử dụng dữ kiện khác của đề bài.

Tổng kết

Phản ứng Mg + HNO₃ là phản ứng oxi hóa – khử có thể tạo ra nhiều sản phẩm khử khác nhau tùy thuộc vào điều kiện phản ứng. Để giải đúng các bài tập liên quan, học sinh cần nắm vững cách xác định sản phẩm, cân bằng phương trình bằng phương pháp electron và vận dụng các định luật bảo toàn. Qua đó, học sinh có thể nhận biết hiện tượng, xác định chất giới hạn và tính toán lượng chất tham gia, sản phẩm của phản ứng Mg + HNO₃ một cách chính xác.

Để tìm hiểu thêm các kiến thức liên quan và củng cố nội dung Hóa học 11, người học có thể tham khảo chuyên mục bài giảng Hóa học 11 tại ZIM Academy.

Nguồn tham khảo

Đánh giá

(0)

Gửi đánh giá

0

Bình luận - Hỏi đáp

Bạn cần để có thể bình luận và đánh giá.
Đang tải bình luận...
Bài viết tương tự