Cốt truyện là hệ thống các sự kiện được tổ chức, liên kết để tạo nên diễn biến của câu chuyện.
Có thể xác định bằng cách tìm, sắp xếp và liên kết các sự kiện chính.
Khi phân tích, cần chú ý cách tổ chức sự kiện và tác dụng đối với nhân vật, chủ đề.
Cốt truyện là gì? Sự kiện, cách xác định và nghệ thuật xây dựng
Cốt truyện là gì? Sự kiện, cách xác định và nghệ thuật xây dựng
Key takeaways
Khi đọc một tác phẩm tự sự, học sinh cần nhận biết những sự việc quan trọng tạo nên diễn biến câu chuyện, thay vì chỉ ghi nhớ các chi tiết riêng lẻ. Đây chính là cơ sở để hiểu nội dung và phân tích nghệ thuật xây dựng cốt truyện. Trong chương trình Ngữ văn 10, kiến thức này giúp người học xác định chuỗi sự kiện, nhận diện bước ngoặt và hiểu cách tác giả tổ chức câu chuyện nhằm thể hiện nhân vật, chủ đề tác phẩm.
Cốt truyện là gì?
Cốt truyện trong tác phẩm tự sự và kịch được tạo nên bởi một chuỗi sự kiện có mối liên hệ với nhau. Sự kiện là sự việc, biến cố tạo ra thay đổi có ý nghĩa trong thế giới nghệ thuật hoặc làm bộc lộ điều quan trọng đối với nhân vật và người đọc. Nói đơn giản, nó là một hệ thống những sự kiện quan trọng làm nên các diễn biến cơ bản của câu chuyện. Khi tìm hiểu, người đọc cần chú ý điều gì đã xảy ra, sự việc nào làm thay đổi tình thế và các sự kiện liên hệ với nhau ra sao.

Đặc điểm của cốt truyện
Cốt truyện không đơn thuần là những sự việc xảy ra trong một câu chuyện mà nó được hình thành từ các sự kiện có mối liên hệ với nhau. Theo tài liệu “C10. Plot” (Cốt truyện) của University of Minnesota, sự kiện trong tác phẩm tự sự có thể là hành động của nhân vật, một biến cố hoặc sự thay đổi trạng thái trong thế giới nghệ thuật. Những sự kiện này được kết nối với nhau thông qua trình tự thời gian và quan hệ nhân quả, từ đó tạo nên cấu trúc có ý nghĩa cho câu chuyện. [1]
Điều này cho thấy không phải mọi sự việc xuất hiện trong văn bản đều có vai trò ngang nhau. Một sự kiện sẽ trở nên quan trọng hơn khi nó tạo ra thay đổi, tác động đến hành động của nhân vật hoặc ảnh hưởng đến kết quả của câu chuyện. Đặc biệt, sự việc sau không chỉ đơn thuần xuất hiện sau sự việc trước mà nó còn có thể được hình thành từ chính hệ quả của sự việc ấy.
Ví dụ: Trong truyện thần thoại Thần Trụ Trời, khi trời đất còn hỗn độn, thần xuất hiện, dùng đầu đội trời lên cao, đào đất, đập đá, đắp thành một cái cột lớn để chống trời. Khi trời đã cao và khô cứng, thần phá cột, khiến đất đá văng ra khắp nơi, tạo thành những gò, đống, núi và đảo.
Trong ví dụ trên, các sự kiện liên kết chặt chẽ với nhau, tạo thành diễn biến chính của câu chuyện. Sự kiện thần dựng cột chống trời mở đầu cho quá trình phân chia trời đất, sự kiện thần phá cột tiếp nối và dẫn đến sự hình thành các dạng địa hình. Mỗi sự kiện đều góp phần thúc đẩy diễn biến và làm rõ cách người xưa lý giải nguồn gốc của thế giới tự nhiên. Chuỗi sự kiện ấy chính là cơ sở hình thành cốt truyện của tác phẩm.
Tiếp theo, cần phân biệt sự kiện chính với chi tiết bổ trợ. Chẳng hạn, màu sắc mô hình, trang phục của các thành viên hay thời tiết hôm thuyết trình có thể làm câu chuyện sinh động hơn nhưng không nhất thiết quyết định diễn biến chính. Ngược lại, một hành động hoặc quyết định nào đó vẫn có thể là sự kiện quan trọng nếu làm thay đổi hướng phát triển của câu chuyện.
Cốt truyện và truyện kể có giống nhau không?
Cốt truyện và truyện kể có liên quan chặt chẽ nhưng không hoàn toàn giống nhau. Theo Khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, trong văn tự sự, cốt truyện có thể được hiểu là hệ thống các sự kiện nối tiếp nhau theo quan hệ nhân quả, giữ vai trò là phần cốt lõi của diễn biến câu chuyện. Trong khi đó, truyện kể là cốt truyện đã được tổ chức và gia công lại về mặt nghệ thuật, đồng thời có thể bao gồm nhiều yếu tố khác như miêu tả, hồi tưởng, đối thoại, độc thoại nội tâm hay lời bình của người kể chuyện. [2]
Có thể hiểu đơn giản cốt truyện là phần khung sườn của câu chuyện, còn truyện kể là cách nhà văn tổ chức và trình bày phần khung ấy thành một chỉnh thể nghệ thuật. Vì vậy, một truyện kể không chỉ có các sự kiện chính của cốt truyện mà còn có những yếu tố giúp người đọc hình dung rõ hơn về nhân vật, không gian, tâm trạng và ý nghĩa của câu chuyện.
Để phân biệt rõ hai khái niệm, có thể dựa vào bảng so sánh sau:
Tiêu chí | Cốt truyện | Truyện kể |
Khái niệm | Hệ thống các sự kiện chính tạo nên diễn biến của câu chuyện. | Câu chuyện được tổ chức và trình bày thông qua hoạt động kể chuyện. |
Thành phần cơ bản | Các sự kiện, biến cố, hành động của nhân vật và mối quan hệ giữa chúng. | Cốt truyện cùng các yếu tố trần thuật như lời kể, miêu tả, đối thoại, hồi tưởng và lời bình. |
Vai trò | Tạo nên khung diễn biến, thúc đẩy sự phát triển của câu chuyện và thể hiện xung đột, biến cố. | Giúp người đọc tiếp nhận câu chuyện, hình dung nhân vật, bối cảnh, tâm trạng và khám phá ý nghĩa tác phẩm. |
Cách tổ chức | Các sự kiện có thể liên kết theo trình tự thời gian, quan hệ nhân quả hoặc những mối liên hệ khác. | Người kể chuyện có thể lựa chọn điểm bắt đầu, trình tự kể, cách chuyển đổi giữa các sự kiện và cách kết hợp các yếu tố trần thuật. |
Ví dụ minh họa | Nhân vật gặp biến cố → tìm cách giải quyết → gặp trở ngại → vượt qua trở ngại → đạt kết quả. | Chuỗi sự kiện trên được kể bằng ngôi thứ nhất hoặc ngôi thứ ba, kết hợp miêu tả tâm trạng, lời thoại và hồi tưởng của nhân vật. |
Từ sự phân biệt trên, có thể thấy cốt truyện tập trung vào hệ thống sự kiện và diễn biến chính, còn truyện kể chú trọng cách câu chuyện được tổ chức và trình bày. Hai yếu tố này có quan hệ mật thiết, cốt truyện cung cấp cơ sở cho việc kể chuyện, còn cách tổ chức truyện kể góp phần làm nổi bật ý nghĩa của các sự kiện và giá trị nghệ thuật của tác phẩm.
Các loại cốt truyện phổ biến
Cốt truyện trong văn học có nhiều hình thức tổ chức khác nhau. Dựa vào cách sắp xếp và triển khai các sự kiện, có thể kể đến một số loại phổ biến:
Cốt truyện đơn tuyến: Tập trung vào một chuỗi sự kiện chính, thường xoay quanh số phận của nhân vật trung tâm.
Cốt truyện đa tuyến: Triển khai nhiều tuyến sự kiện và nhân vật song song, qua đó phản ánh nhiều khía cạnh của đời sống.
Cốt truyện tâm lý: Chú trọng diễn biến tâm trạng, suy nghĩ và những chuyển biến trong đời sống nội tâm của nhân vật.
Cốt truyện phân đoạn: Được triển khai qua nhiều sự kiện hoặc câu chuyện tương đối độc lập nhưng có sự liên kết với nhau.
Các kiểu cốt truyện trên có thể kết hợp trong cùng một tác phẩm, góp phần tạo nên sự đa dạng trong cách kể chuyện và thể hiện tư tưởng nghệ thuật của nhà văn.

Vai trò của cốt truyện
Cốt truyện là một phương diện quan trọng của tác phẩm tự sự, bởi đây là hệ thống các sự kiện giúp câu chuyện vận động từ hoàn cảnh ban đầu đến những biến cố và kết quả cuối cùng. Thông qua cách tổ chức các sự kiện, nó tạo ra mạch phát triển cho câu chuyện, đồng thời tạo điều kiện để các yếu tố khác của tác phẩm được bộc lộ. Nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra rằng cốt truyện có thể góp phần bộc lộ tính cách nhân vật, phản ánh mâu thuẫn, xung đột và làm nổi bật tư tưởng, chủ đề của tác phẩm [4]. Có thể hiểu vai trò của cốt truyện qua những khía cạnh sau:
Thứ nhất, cốt truyện giúp tổ chức các sự kiện thành một câu chuyện hoàn chỉnh. Trong tác phẩm tự sự, các sự kiện không xuất hiện một cách rời rạc mà thường có mối liên hệ với nhau. Sự kiện trước có thể dẫn đến sự kiện sau, tạo nên quá trình phát triển của câu chuyện từ mở đầu đến kết thúc. Nhờ có cốt truyện, người đọc có thể theo dõi diễn biến, hiểu nguyên nhân dẫn đến các sự việc và nắm được kết quả cuối cùng.
Thứ hai, cốt truyện giúp bộc lộ tính cách và sự thay đổi của nhân vật. Thông qua những tình huống, khó khăn hoặc biến cố trong câu chuyện, nhân vật phải đưa ra lựa chọn và thực hiện những hành động nhất định. Chính cách nhân vật suy nghĩ, ứng xử và giải quyết vấn đề sẽ giúp người đọc hiểu rõ hơn về tính cách, phẩm chất cũng như sự thay đổi của nhân vật. Vì vậy, khi tìm hiểu cốt truyện, học sinh cần chú ý xem các sự kiện đã đặt nhân vật vào hoàn cảnh nào và nhân vật phản ứng ra sao trước hoàn cảnh đó.
Thứ ba, cốt truyện góp phần thể hiện chủ đề và ý nghĩa của tác phẩm. Những sự kiện xảy ra với nhân vật thường không chỉ nhằm tạo nên diễn biến câu chuyện mà còn giúp nhà văn thể hiện những vấn đề của cuộc sống, con người và xã hội. Qua kết quả của các hành động, những biến cố mà nhân vật trải qua hoặc cách câu chuyện kết thúc, người đọc có thể nhận ra thông điệp mà tác giả muốn truyền tải. Do đó, cốt truyện thường gắn liền với chủ đề và tư tưởng của tác phẩm.
Ví dụ: Trong truyện cổ tích Tấm Cám, Tấm nhiều lần bị mẹ con Cám đối xử bất công, sau đó trải qua những biến cố như bị hãm hại và nhiều lần hóa thân trở lại. Cuối cùng, Tấm trở về và giành lại cuộc sống của mình.
Chuỗi sự kiện trên tạo nên diễn biến chính của câu chuyện, giúp người đọc theo dõi hành trình của Tấm từ một cô gái chịu nhiều bất công đến khi giành lại hạnh phúc. Những biến cố mà Tấm trải qua làm nổi bật sự chăm chỉ, sức sống và khát vọng hạnh phúc của nhân vật. Đồng thời, diễn biến câu chuyện còn thể hiện quan niệm của truyện cổ tích về ước mơ công lý, người tốt xứng đáng được hưởng hạnh phúc, còn cái ác phải chịu sự trừng phạt.
Từ ví dụ trên, có thể thấy khi phân tích vai trò của cốt truyện, học sinh không nên chỉ kể lại các sự kiện đã xảy ra. Thay vào đó, cần đặt ra hai câu hỏi: Sự kiện này giúp người đọc hiểu thêm điều gì về nhân vật? Sự kiện này góp phần thể hiện chủ đề hoặc thông điệp gì của tác phẩm? Trả lời được hai câu hỏi đó sẽ giúp bài phân tích đi sâu vào ý nghĩa của cốt truyện, thay vì chỉ dừng lại ở việc tóm tắt nội dung.
Nghệ thuật xây dựng cốt truyện
Khi nhận xét nghệ thuật xây dựng cốt truyện, học sinh không nên đánh giá chung chung như “cốt truyện hấp dẫn” hay “đặc sắc”. Cần chỉ ra nhà văn đã sắp xếp các sự kiện và trình bày câu chuyện như thế nào, sau đó phân tích tác dụng của cách sắp xếp ấy đối với tác phẩm. Bởi vì kết cấu câu chuyện không chỉ liên quan đến nội dung mà nó còn liên quan đến hình thức kể chuyện và cách trình bày nội dung chính của tác phẩm. Nghiên cứu về văn học Việt Nam thế kỉ XVIII–XIX của Trường Đại học Sư phạm TP. HCM cho thấy bên cạnh kết cấu tuyến tính còn có những hình thức như kết cấu hồi cố và truyện trong truyện, điều này cho thấy cách tổ chức cốt truyện có thể linh hoạt và không nhất thiết chỉ đi theo một trình tự duy nhất [5]. Như vậy, khi nhận xét phương diện này, học sinh cần tập trung vào các yếu tố quan trọng sau:
Thứ 1: Phân tích cách lựa chọn và sắp xếp các sự kiện
Xác định những sự kiện được tác giả lựa chọn làm trọng tâm.
Xem xét trình tự kể chuyện: theo thời gian hay có sự thay đổi, đảo lộn thứ tự.
Phân tích mối quan hệ giữa các sự kiện: sự kiện nào là nguyên nhân dẫn đến sự kiện tiếp theo hoặc tạo tiền đề cho biến cố sau đó.
Chú ý những sự việc bị lược bỏ để nhận xét cách tổ chức cốt truyện có tập trung vào diễn biến chính hay không.
Thứ 2: Xác định và phân tích các bước ngoặt
Chỉ ra sự kiện làm thay đổi đáng kể hoàn cảnh, hành động hoặc nhận thức của nhân vật.
Phân tích ảnh hưởng của bước ngoặt đến diễn biến tiếp theo của câu chuyện.
Làm rõ bước ngoặt góp phần khắc họa nhân vật và tạo nên sự bất ngờ, kịch tính hoặc sức hấp dẫn cho câu chuyện như thế nào.
Bước 3: Làm rõ tác dụng của cách xây dựng cốt truyện
Phân tích cách sắp xếp sự kiện và các bước ngoặt góp phần bộc lộ tính cách, phẩm chất và sự thay đổi của nhân vật.
Làm rõ những yếu tố này góp phần thể hiện chủ đề, tư tưởng của tác phẩm như thế nào.
Ví dụ: Trong truyện cổ tích Tấm Cám, Tấm nhiều lần bị mẹ con Cám hãm hại, sau đó liên tiếp hóa thân và cuối cùng trở về với cuộc sống của mình. Chuỗi sự kiện Tấm bị hãm hại rồi hóa thân trở lại tạo nên diễn biến liên tiếp, trong đó những lần hóa thân là các bước phát triển quan trọng của câu chuyện. Cách xây dựng này làm nổi bật sức sống bền bỉ và khát vọng hạnh phúc của Tấm, đồng thời thể hiện ước mơ về công lí và niềm tin vào chiến thắng của cái thiện.
Khi viết nhận xét, học sinh nên triển khai theo trình tự: cách tổ chức sự kiện → diễn biến câu chuyện → tác dụng đối với nhân vật → ý nghĩa đối với chủ đề. Tránh nhận xét chung chung như “cốt truyện hấp dẫn” mà không có dẫn chứng và phân tích cụ thể.
Cách xác định cốt truyện trong tác phẩm

Bước 1: Xác định các sự kiện chính
Để xác định cốt truyện, trước hết học sinh cần tìm ra những sự kiện quan trọng tạo nên diễn biến của tác phẩm. Không phải mọi chi tiết xuất hiện trong văn bản đều là sự kiện chính. Vì vậy, cần đọc và chọn lọc thông tin thay vì ghi lại tất cả những gì đã xảy ra.
Thứ nhất, học sinh nên đọc hết tác phẩm trước khi xác định từng sự kiện, chú ý nhân vật chính là ai, câu chuyện diễn ra trong hoàn cảnh nào, nhân vật gặp phải những vấn đề gì và kết thúc ra sao?. Việc nắm được diễn biến chung giúp học sinh hiểu vai trò của từng sự kiện trong toàn bộ câu chuyện, tránh lựa chọn những chi tiết riêng lẻ mà chưa hiểu ý nghĩa của chúng.
Thứ hai, tìm những sự việc làm thay đổi diễn biến câu chuyện. Khi đọc lại văn bản, học sinh cần chú ý những sự việc khiến nhân vật rơi vào hoàn cảnh mới, phải đưa ra quyết định, thực hiện hành động hoặc đối mặt với một biến cố. Đây thường là những sự kiện quan trọng vì chúng thúc đẩy câu chuyện phát triển hoặc dẫn đến kết quả đáng chú ý. Tuy nhiên, không phải sự kiện chính nào cũng tạo ra bước ngoặt lớn; một sự kiện vẫn có thể quan trọng nếu nó góp phần dẫn dắt diễn biến tiếp theo.
Ngoài ra, học sinh có thể đặt câu hỏi “Nếu bỏ sự việc này đi, diễn biến chính của câu chuyện có thay đổi đáng kể không?”. Nếu việc lược bỏ khiến nguyên nhân, diễn biến hoặc kết quả của câu chuyện khó hiểu, sự việc đó có thể là một sự kiện chính. Ngược lại, những chi tiết chỉ nhằm miêu tả ngoại hình, cảnh vật, tâm trạng hoặc bổ sung thông tin thường đóng vai trò hỗ trợ. Dù vậy, cần xem xét ngữ cảnh vì một chi tiết nhỏ đôi khi vẫn có ý nghĩa quyết định đối với câu chuyện.
Cuối cùng, sau khi chọn được các sự kiện chính, học sinh nên diễn đạt bằng lời của mình, tập trung vào nhân vật thực hiện hành động gì và sự việc đó dẫn đến điều gì. Không nên chép nguyên văn cả đoạn truyện hoặc đưa quá nhiều lời thoại, miêu tả vào phần xác định sự kiện. Lưu ý rằng sau khi xác định được các sự kiện, cần sắp xếp chúng thành một chuỗi có logic. Chẳng hạn: hoàn cảnh ban đầu → biến cố → hành động của nhân vật → trở ngại hoặc bước ngoặt → kết quả. Tuy nhiên, không nên mặc định mọi tác phẩm đều phải tuân theo một trình tự nhất định. Theo nghiên cứu của Trường Đại học Văn Hiến, nhiều tác phẩm hiện đại có thể sử dụng cách trần thuật phi tuyến tính, đan xen các mốc thời gian hoặc đảo lộn thứ tự sự kiện. Vì vậy, học sinh cần phân biệt giữa thứ tự các sự kiện xảy ra và thứ tự nhà văn lựa chọn để kể. [3]
Bước 2: Liên kết các sự kiện thành cốt truyện
Sau khi xác định được các sự kiện chính, cần liên kết chúng thành một chuỗi có trình tự và mối quan hệ rõ ràng. Đây là bước giúp người đọc hiểu câu chuyện diễn ra như thế nào, vì sao sự việc này xảy ra và sự việc đó dẫn đến kết quả gì. Để thực hiện, học sinh có thể làm theo các bước sau:
Đầu tiên, đặt các sự kiện đã tìm được theo mạch diễn biến mà tác phẩm triển khai. Chú ý sự việc nào xảy ra trước, sự việc nào xảy ra sau. Nếu tác phẩm có những đoạn hồi tưởng hoặc kể ngược thời gian, cần phân biệt trình tự các sự việc xảy ra với trình tự người kể chuyện trình bày chúng. Tiếp theo, xác định mối liên hệ giữa các sự kiện. Không chỉ liệt kê các sự kiện riêng lẻ, học sinh cần tìm hiểu chúng liên quan đến nhau như thế nào. Một sự kiện có thể là nguyên nhân dẫn đến sự kiện tiếp theo, một biến cố có thể làm thay đổi tình thế của nhân vật, một hành động có thể dẫn đến kết quả hoặc mở ra hướng phát triển mới cho câu chuyện. Nhờ đó, học sinh nhận ra được mạch diễn biến chính của tác phẩm.
Sau đó, gộp những sự kiện nhỏ có liên quan với nhau. Trong một tác phẩm, có thể xuất hiện nhiều hành động và sự việc nhỏ cùng phục vụ một diễn biến lớn. Học sinh có thể gộp những sự kiện này thành một ý khái quát để tránh liệt kê quá nhiều chi tiết. Tuy nhiên, không nên lược bỏ những sự kiện quan trọng làm thay đổi tình thế, thúc đẩy diễn biến hoặc quyết định kết thúc câu chuyện. Sau khi sắp xếp và liên kết các sự kiện, hãy đọc lại để xem chuỗi sự kiện đó đã thể hiện được diễn biến cơ bản của tác phẩm hay chưa. Cần bảo đảm các sự kiện chính không bị bỏ sót, mối liên hệ giữa chúng hợp lý và kết quả cuối cùng của câu chuyện được làm rõ. Nếu các sự kiện còn rời rạc, học sinh cần xem xét lại mối quan hệ giữa chúng.
Cuối cùng, từ chuỗi sự kiện đã xác định, học sinh viết lại diễn biến chính của câu chuyện trong vài câu, tập trung vào những sự kiện quan trọng và mối liên hệ giữa chúng. Không cần kể lại toàn bộ tác phẩm, chép lại lời thoại hay đưa vào những đoạn miêu tả dài. Mục tiêu là giúp người đọc hiểu được câu chuyện bắt đầu từ đâu, phát triển qua những sự kiện nào và kết thúc ra sao.
Ví dụ: Trong truyện Thần Trụ Trời, học sinh có thể liên kết các sự kiện chính như sau: Thần xuất hiện trong cảnh trời đất còn hỗn độn → thần dựng cột chống trời, phân chia trời và đất → thần phá cột → đất đá văng ra, tạo thành các dạng địa hình.
Từ chuỗi sự kiện trên, có thể tóm lược cốt truyện: Truyện kể về thần Trụ Trời dựng cột để nâng bầu trời lên, phân chia trời và đất. Sau khi trời đất ổn định, thần phá cột, khiến đất đá văng ra khắp nơi và hình thành các dạng địa hình theo cách giải thích của người xưa. Qua ví dụ này, có thể thấy việc liên kết các sự kiện giúp học sinh nhận ra mạch diễn biến chính của câu chuyện, thay vì chỉ liệt kê những sự việc riêng lẻ.
Lưu ý: Xác định cốt truyện không đồng nghĩa với việc kể lại toàn bộ tác phẩm. Khi thực hiện bước này, học sinh nên tập trung vào các sự kiện chính và mối liên hệ giữa chúng, chỉ giữ lại những chi tiết cần thiết để làm rõ diễn biến câu chuyện.
Bài tập nhận biết và phân tích cốt truyện
Bài tập 1: Đọc đoạn trích dưới đây từ truyện dân gian “Sự tích Hồ Ba Bể”: |
|---|
Ngày xưa, có lần dân làng Nam Mầu thuộc tỉnh Bắc Kạn mở ngày hội cúng Phật. Mọi người nô nức đi xem hội. Bỗng nhiên, xuất hiện một bà cụ ăn mày không biết từ đâu đến. Trông bà thật gớm ghiếc, thân thể gầy còm, lở loét, mùi hôi thối xông ra rất khó chịu. Bà cụ chỉ phều phào mấy tiếng: “Tôi đói lắm, các ông, các bà ơi!”, rồi chìa tay ra bốn phía cầu xin. Nhưng đến đâu bà cụ cũng bị xua đuổi. Lê bước khỏi đám hội, vào nhà nào bà cũng bị hắt hủi. May sao đến ngã ba, bà gặp mẹ con nhà kia vừa đi chợ về. Thấy bà lão ăn xin tội nghiệp, người mẹ thương tình đưa về nhà, lấy cơm cho ăn, rồi mời nghỉ lại qua đêm.
Đến giữa khuya, hai mẹ con bỗng thấy chỗ bà cụ nằm sáng rực lên. Nhưng lạ thay, ở đấy không còn bà lão ăn xin già yếu, lở loét nữa mà có một con giao long to lớn đang cuộn mình, đầu gác lên xà nhà, đuôi thò xuống đất. Mẹ con bà goá rụng rời kinh hãi, đành nhắm mắt nằm im, phó mặc cho số phận. Sáng hôm sau tỉnh dậy, họ chẳng thấy giao long đâu cả. Trên chõng vẫn là bà cụ ăn mày ốm yếu. Bà cụ đang sửa soạn ra đi. Bà nói: “Vùng này sắp có lụt lớn. Ta cho hai mẹ con chị gói tro này, nhớ rắc ngay xung quanh nhà mới tránh được nạn".
Người mẹ nghe vậy lấy làm lạ, bèn hỏi: "Thưa cụ, vậy làm sao để cứu mọi người khỏi chết chìm?”. Bà cụ suy nghĩ giây lát rồi nhặt một hạt thóc, cắn vỡ ra, đưa vỏ trấu cho hai mẹ con và bảo: “Hai mảnh vỏ trấu này sẽ giúp mẹ con nhà chị làm việc thiện". Nói rồi, vụt một cái, đã không thấy bà cụ đâu nữa. Hai mẹ con vội làm theo lời dặn rồi đi báo cho mấy người gần đó biết. Họ đều bật cười, cho đó là chuyện bâng quơ.
Tối hôm ấy, đám hội đang náo nhiệt, mọi người đang sì sụp lễ bái, bỗng có một cột nước từ dưới đất phun lên, mỗi lúc một mạnh. Đất xung quanh lở dần. Lúc đó, mọi người đều kinh hoảng, chen nhau chạy tháo thân. Nhưng không kịp nữa rồi. Đất dưới chân họ rung chuyển. Một tiếng ầm dữ dội nổi lên, nhà cửa, người và vật đều chìm sâu dưới nước. Trong khi tất cả đều ngập trong biển nước thì ngôi nhà nhỏ của hai mẹ con người đàn bà goá vẫn khô ráo vì nền nhà của họ mỗi lúc một cao lên. Đau xót trước cảnh nước lũ bất ngờ tàn phá, hai mẹ con đem hai mảnh vỏ trấu ra. Vừa đặt xuống nước, vỏ trấu hoá thành hai chiếc thuyền lớn. Thế là mặc gió mưa, họ chèo thuyền đi khắp nơi, cố sức vớt những người bị nạn.Chỗ đất sụt xuống ấy chính là hồ Ba Bể . Còn cái nền nhà của hai mẹ con thành một hòn đảo nhỏ trong hồ. Người địa phương gọi chỗ ấy là gò Bà Goá hay còn gọi là đảo Bà Góa.
Yêu cầu: Xác định 4–5 sự kiện chính tạo nên cốt truyện của đoạn trích. Sau đó, tóm tắt nó trong 2–3 câu.
Gợi ý:
Có thể xác định chuỗi sự kiện theo trình tự: bà lão xuất hiện → hai mẹ con giúp đỡ bà → bà cảnh báo về tai họa → trận lũ xảy ra → hai mẹ con sống sót và giúp đỡ người khác.
Tóm tắt: Một bà lão ăn xin bị nhiều người xa lánh nhưng được hai mẹ con thương tình giúp đỡ. Sau khi cảnh báo về một trận lũ, bà lão để hai mẹ con chuẩn bị trước, nhờ đó họ sống sót sau tai họa và giúp đỡ những người khác.
Bài tập 2: Trong chuỗi sự kiện ở bài tập 1, theo em, sự kiện nào tạo ra bước ngoặt quan trọng nhất cho câu chuyện? |
|---|
Gợi ý:
Học sinh có thể lựa chọn sự kiện bà lão cảnh báo về trận lũ sắp xảy ra. Đây là chi tiết quan trọng nối phần đầu của câu chuyện với biến cố lớn ở phía sau là việc hai mẹ con giúp đỡ bà lão, từ đó bà lão cảnh báo về trận lũ, lời cảnh báo giúp họ chuẩn bị trước, sự chuẩn bị ấy lại quyết định khả năng sống sót khi trận lũ xảy ra.
Sự kiện bà lão cảnh báo về trận lũ là bước ngoặt quan trọng của câu chuyện. Trước sự kiện này, câu chuyện chủ yếu xoay quanh việc bà lão bị mọi người xa lánh và được hai mẹ con giúp đỡ. Lời cảnh báo của bà mở ra một biến cố lớn là trận lũ, đồng thời tạo mối liên hệ giữa việc làm của hai mẹ con với kết quả cuối cùng. Nhờ được báo trước, họ có sự chuẩn bị và sống sót sau tai họa. Cách tổ chức cốt truyện theo quan hệ nguyên nhân - kết quả giúp câu chuyện trở nên mạch lạc, đồng thời làm nổi bật ý nghĩa về lòng nhân ái và cách con người đối xử với người khác.
Cốt truyện được tạo nên từ một sự kiện hoặc chuỗi sự kiện có ý nghĩa đối với diễn biến tác phẩm. Muốn xác định chính xác, cần nhận diện các sự kiện chính, tìm mối quan hệ giữa chúng và lược bỏ những chi tiết không cần thiết. Khi phân tích nghệ thuật xây dựng cốt truyện, hãy chú ý cách tác giả lựa chọn, sắp xếp sự kiện và tác dụng của chúng đối với nhân vật, chủ đề. Để mở rộng kiến thức và nâng cao kỹ năng phân tích tác phẩm, học sinh có thể tham khảo thêm các bài học và tài liệu hữu ích tại chuyên mục Ngữ văn lớp 10.
Nguồn tham khảo
“C10. Plot.” OEN Manifold, https://manifold.open.umn.edu/read/c10-plot-rodak-storey/section/d89285f2-a958-4caa-9c4d-7f0f612724b8. Accessed 2 October 2026.
“Thành phần xen trong cốt truyện và sự trường lực, đại kiến tạo của tiểu thuyết.” Khoa Ngữ Văn - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, https://nguvan.hnue.edu.vn/Nghi%C3%AAn-c%E1%BB%A9u/p/1110. Accessed 2 October 2026.
“KHÁI NIỆM SỰ KIỆN TRONG TỰ SỰ HỌC HIỆN ĐẠI.” Trường Đại học Văn Hiến, https://urlvn.net/aaaldj6. Accessed 2 October 2026.
“Một số điểm tương đồng về nghệ thuật trong truyện cổ tích Hàn Quốc - Nhật Bản.” Tạp chí khoa học - Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, https://journal.hcmue.edu.vn/index.php/hcmuejos/article/view/873/864. Accessed 2 October 2026.
“DẤU HIỆU BIẾN ĐỔI CỦA KẾT CẤU TRẦN THUẬT TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM THẾ KỈ XVIII – XIX (QUA KHẢO SÁT MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP).” TẠP CHÍ KHOA HỌC - TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH, https://journal.hcmue.edu.vn/index.php/hcmuejos/article/view/125. Accessed 2 October 2026.

Bình luận - Hỏi đáp