Truyện kể là gì? Các yếu tố, cốt truyện, nhân vật và điểm nhìn

Khi đọc những tác phẩm như Thần Trụ Trời, Cây Khế hay các truyện ngắn hiện đại, em có bao giờ tự hỏi điều gì làm nên sức hấp dẫn của những câu chuyện ấy? Truyện kể và câu chuyện có phải là một không?

Để trả lời những câu hỏi đó, học sinh cần nắm vững kiến thức về truyện kể – một thể loại quan trọng trong chương trình Ngữ văn 10. Bài viết này sẽ giúp em hiểu rõ khái niệm truyện kể, các yếu tố cấu thành, cũng như cách nhận diện và vận dụng kiến thức này trong học tập.

Truyện kể là gì?

Hiểu một cách khái quát, truyện kể là tác phẩm văn học được tạo thành từ các sự kiện trong cốt truyện, được triển khai hoặc liên kết theo một mạch kể nhất định. Mạch kể này thống nhất với hệ thống chi tiết và lời văn nghệ thuật (bao gồm các thành phần lời kể, lời tả, lời bình luận,...) [1].

Trong đời sống hằng ngày, con người thường kể cho nhau nghe những câu chuyện về bản thân, gia đình hoặc những sự việc diễn ra xung quanh. Tuy nhiên, trong văn học, truyện kể không chỉ đơn thuần là hành động kể lại một sự việc mà là một hình thức sáng tạo nghệ thuật nhằm phản ánh cuộc sống thông qua hệ thống nhân vật, sự kiện và lời kể.

Để nhận diện một truyện kể, người đọc có thể dựa vào một số đặc điểm cơ bản: cốt truyện rõ ràng, nhân vật cụ thể, lời kể gắn với thời điểm và không gian xác định.

Truyện kể có thể được phân loại thành hai nhóm lớn theo từng giai đoạn văn học.

• Văn học dân gian bao gồm các thể loại như thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn; được lưu truyền chủ yếu bằng hình thức truyền miệng trong cộng đồng dân gian trước khi được ghi chép lại.

• Văn học viết bao gồm truyện ngắn, tiểu thuyết, và nhiều hình thức tự sự hiện đại khác. Những tác phẩm này thường có tác giả xác định, được sáng tác bằng chữ viết và mang đậm dấu ấn cá nhân của người nghệ sĩ.

Các yếu tố cơ bản trong truyện kể

Có thể nhận diện một truyện kể qua cốt truyện, sự kiện, nhân vật, người kể chuyện cùng không gian và thời gian nghệ thuật.

Cốt truyện

Cốt truyện trong tác phẩm tự sự (thần thoại, sử thi, cổ tích, truyện ngắn, tiểu thuyết,...) và kịch được tạo nên bởi sự kiện (hoặc chuỗi sự kiện). Hệ thống sự kiện chủ yếu tạo nên sườn của tác phẩm, có mở đầu, diễn biến và kết thúc; là phần có thể tóm tắt và thoát li khỏi lời trần thuật.

Sự kiện

Sự kiện là sự việc, biến cố dẫn đến những thay đổi mang tính bước ngoặt trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm hoặc bộc lộ những ý nghĩa nhất định với nhân vật hay người đọc – điều chưa được họ nhận thấy cho đến khi nó xảy ra.

Nhân vật

Nhân vật là con người cụ thể được khắc hoạ trong tác phẩm văn học bằng các biện pháp nghệ thuật. Cũng có những trường hợp nhân vật trong tác phẩm văn học là thần linh, loài vật, đồ vật,...

Ví dụ như trong truyện kể dân gian, nhân vật thường mang tính chức năng, xuất hiện để thực hiện nhiệm vụ trong cốt truyện. Nhưng khi ấy, chúng vẫn đại diện cho những tính cách, tâm lí, ý chí hay khát vọng của con người. Nhân vật là phương tiện để văn học khám phá và cắt nghĩa về con người.

Người kể chuyện

Truyện kể chỉ tồn tại khi có người kể chuyện. Trong nhiều loại hình tự sự dân gian, người kể chuyện có thể là người trực tiếp diễn xướng để kể lại câu chuyện cho công chúng. Trong các hình thức tự sự của văn học viết, người kể chuyện là “vai” hay “đại diện” mà nhà văn tạo ra để thay mình thực hiện việc kể chuyện.

Nhờ người kể chuyện, người đọc được dẫn dắt vào thế giới nghệ thuật để tri nhận về nhân vật, sự kiện, không gian, thời gian,... Chủ thể dẫn dắt này có thể là người kể toàn tri (ngôi thứ ba) hoặc người kể hạn tri (ngôi thứ nhất); vai trò bao gồm tái hiện nhân vật, tạo dựng cốt truyện và thể hiện tư tưởng tác phẩm.

Người kể chuyện cũng khơi dậy ở người đọc những suy tư về ý nghĩa mà truyện kể có thể gợi ra.

Không gian và thời gian nghệ thuật

Không gian và thời gian nghệ thuật là bối cảnh tổ chức các sự kiện và xây dựng thế giới nhân vật trong tác phẩm [2].

Thần thoại — thể loại truyện kể tiêu biểu trong chương trình Ngữ văn 10

Thần thoại là thể loại truyện kể ra đời sớm nhất kể về thế giới thần linh, thể hiện quan niệm về vũ trụ và nhân sinh của người xưa. Căn cứ vào chủ đề, có thể chia thần thoại thành hai nhóm: thần thoại kể về nguồn gốc vũ trụ và muôn loài (thần thoại suy nguyên); thần thoại kể về cuộc chinh phục thiên nhiên và sáng tạo văn hoá (thần thoại sáng tạo).

Ra đời trong “tuổi ấu thơ” của loài người, do cách nhận thức thế giới bằng biểu tượng nên thần thoại mang tính nguyên hợp, chứa đựng các yếu tố nghệ thuật, tôn giáo, triết học, lịch sử,... Vì vậy, thần thoại có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc lưu giữ di sản văn hoá nguyên thuỷ của cộng đồng.

So với truyện kể nói chung, thần thoại có các yếu tố đặc trưng nổi bật như không gian vũ trụ rộng lớn, thời gian huyền thoại, nhân vật có năng lực siêu nhiên, yếu tố kì ảo.

Nhân vật chính của thần thoại là các vị thần hoặc những con người có nguồn gốc thần linh, có năng lực siêu nhiên, do vậy, thường được miêu tả với hình dạng khổng lồ, có kích thước ngang tầm vũ trụ.

Chức năng của nhân vật trong thần thoại là cắt nghĩa, lí giải các hiện tượng tự nhiên và đời sống xã hội, thể hiện niềm tin của con người cổ sơ cũng như những khát vọng tinh thần có ý nghĩa lâu dài của nhân loại.

Thần thoại thường có cốt truyện đơn giản: có thể là cốt truyện đơn tuyến, tập trung vào một nhân vật hoặc là một tổ hợp nhiều cốt truyện đơn (tạo thành một “hệ thần thoại”).

Câu chuyện trong thần thoại gắn liền với thời gian phiếm chỉ, mang tính ước lệ và vĩnh hằng. Không gian vũ trụ với nhiều cõi khác nhau; rộng lớn, bao quát cả trời, đất, sông núi và muôn loài. Lối tư duy hồn nhiên, chất phác mà sâu sắc cùng với trí tưởng tượng bay bổng, lãng mạn đã làm nên sức cuốn hút và sức sống lâu bền cho thần thoại [1].

Trong chương trình Ngữ văn 10, học sinh được tiếp cận một số thần thoại tiêu biểu như: Thần Trụ Trời, Prô-mê-tê và lửa.

Xem thêm: Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới: Tóm tắt và phân tích tác phẩm.

Phân biệt truyện kể và câu chuyện

Câu chuyện là nội dung của tác phẩm tự sự, là chuỗi sự kiện với nhân vật và bối cảnh được sắp xếp theo trật tự thời gian — trả lời câu hỏi "kể cái gì".

Truyện kể là hình thức thể hiện câu chuyện thành văn bản có cấu trúc, kỹ thuật kể chuyện và lời văn nghệ thuật. Các sự kiện được tổ chức theo mạch kể của văn bản tự sự, gắn liền với vai trò của người kể chuyện và thấm đượm dụng ý nghệ thuật của tác giả — trả lời câu hỏi “kể như thế nào”.

Ví dụ: Việc làng chợ Dầu theo Tây được xem là một câu chuyện nhưng cách kể lại câu chuyện ấy của Kim Lân trong Làng được xem là Truyện kể.

Ví dụ về truyện kể và cách nhận diện các yếu tố

Hai tác phẩm dưới đây minh họa cách xác định cốt truyện, nhân vật và những yếu tố nghệ thuật đặc trưng của từng thể loại.

Ví dụ 1: Truyện cổ tích Cây Khế

Cốt truyện: xoay quanh hai anh em, người anh tham lam chiếm hết tài sản, người em hiền lành chỉ được cây khế. Nhờ chim thần “ăn một quả trả một cục vàng”, người em trở nên giàu có, còn người anh vì tham lam nên bị trừng phạt.

Ngôi kể: người kể chuyện ngôi thứ ba, toàn tri, đứng ngoài câu chuyện, có khả năng bao quát và dẫn dắt toàn bộ diễn biến.

Nhân vật: gồm hai kiểu nhân vật chính đối lập rõ rệt: người em hiền lành, thật thà và người anh tham lam, ích kỉ. Ngoài ra còn có chim thần mang yếu tố kì ảo, đóng vai trò tạo bước ngoặt cho cốt truyện.

Không gian và thời gian nghệ thuật: không gian mang tính dân gian, gắn với làng quê, nhà cửa, đảo xa có vàng bạc và các địa điểm liên quan; thời gian không xác định, phù hợp đặc trưng cổ tích.

Ví dụ 2: Thần thoại Thần Trụ Trời

Yếu tố kì ảo: Nhân vật Thần Trụ Trời có sức mạnh phi thường, tự mình dựng cột chống trời và tách trời khỏi đất

Nhân vật: Thần Trụ Trời là nhân vật trung tâm, mang tính chức năng – đại diện cho sức mạnh sáng tạo thế giới, được khắc họa qua hình dáng, hành động và sức mạnh hơn là tâm lý cá nhân.

Không gian nghệ thuật: không gian vũ trụ rộng lớn, mang tính nguyên sơ, khi trời đất còn hỗn mang.

Lưu ý chiến thuật khi phân tích truyện kể: xác định đúng người kể chuyện trước khi phân tích cốt truyện và nhân vật. Vì ngôi kể quyết định cách nhìn toàn bộ câu chuyện, nên việc này sẽ giúp bài viết mạch lạc và chính xác hơn.

Bài tập củng cố kiến thức

Các bài tập giúp vận dụng kiến thức về yếu tố truyện kể và phân biệt câu chuyện với hình thức kể chuyện.

Bài tập 1 (nhận diện): Đọc đoạn trích ngắn, xác định các yếu tố cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện và không gian nghệ thuật.

Thuở ấy thế gian chỉ mới có các vị thần. Mặt đất mênh mông dẫu đã có khá nhiều vị thần cai quản song vẫn còn hết sức vắng vẻ. Không muốn tình cảnh buồn tẻ đó kéo dài, bữa kia hai anh em Prô-mê-tê và Ê-pi-mê-tê (Épiméthée) xin với U-ra-nôx (Ouranos) và Gai-a (Gaia) tạo ra cho thế gian thêm nhiều nhiều cái gì đó để cho cuộc sống đông vui. U-ra-nôx và Gai-a ưng thuận.

[...] Cậu em Ê-pi-mê-tê mừng quá, tranh ngay lấy việc đó và giao cho ông anh lo việc xem xét, sửa chữa lại sau. Ê-pi-mê-tê lấy đất và nước nhào nặn ra, trước hết, là các loài vật và ban cho mỗi con vật một đặc ân của thần, một “vũ khí” để có thể phòng thân, hộ mệnh, bảo vệ được cuộc sống của giống loài mình. (Prô-mê-tê và loài người - Thần thoại Hy Lạp) [2]

• Cốt truyện: Hai anh em Prô-mê-tê và Ê-pi-mê-tê xin các vị thần tạo thêm sinh vật cho thế gian. Được U-ra-nôx và Gai-a đồng ý, Ê-pi-mê-tê dùng đất và nước nặn ra các loài vật rồi ban cho mỗi loài một đặc ân để tự bảo vệ mình.

• Nhân vật: Prô-mê-tê, Ê-pi-mê-tê, U-ra-nôx và Gai-a là các vị thần.

• Người kể chuyện: Ngôi thứ ba, người kể đứng ngoài câu chuyện, thuật lại các sự việc và giới thiệu hành động của các nhân vật.

• Không gian nghệ thuật: Thế giới thần thoại thời sơ khai, khi vũ trụ và muôn loài đang trong quá trình tạo dựng; không gian mênh mông, mang tính vũ trụ và đậm màu sắc kì ảo.

Bài tập 2 (phân biệt): Cho hai văn bản ngắn, chỉ ra đâu là câu chuyện, đâu là truyện kể và giải thích lý do.

Văn bản 1

Thần Gió có một hình dạng kì quặc. Thần không có đầu. Bảo bối của thần là một thứ quạt màu nhiệm. Thần sẽ làm gió nhỏ hay bão lớn, lâu hay mau tuỳ theo lệnh Ngọc Hoàng. Khi thần Gió phối hợp với thần Mưa, có khi cả thần Sét nữa cùng hoạt động là những lúc đáng sợ nhất.

Thỉnh thoảng thần xuống hạ giới đi chơi vào những buổi tối trời. Đó là lúc giữa đồng bằng tự nhiên nổi lên trận gió xoay, dân gian thường gọi là thần Cụt Đầu [1].

Văn bản 2

Thần Gió là một vị thần không có đầu và sở hữu một chiếc quạt thần. Theo lệnh Ngọc Hoàng, thần dùng chiếc quạt để tạo ra những cơn gió nhẹ hoặc những trận bão lớn. Khi cùng thần Mưa và thần Sét hoạt động, gió bão trở nên rất dữ dội. Thỉnh thoảng, thần xuống hạ giới vào ban đêm, làm xuất hiện những cơn gió xoáy. Thần còn được người dân gọi là thần Cụt Đầu.

• Văn bản 1 là truyện kể. Vì văn bản được tổ chức theo mạch kể với lời kể giàu tính nghệ thuật, kết hợp miêu tả ngoại hình, đặc điểm và hoạt động của nhân vật thần Gió. Người kể chuyện không có vai trò tạo dựng thế giới thần thoại sinh động, giúp giải thích hiện tượng gió xoáy trong quan niệm dân gian.

• Văn bản 2 là câu chuyện. Vì văn bản chỉ tóm lược các sự việc chính theo trình tự logic, cách diễn đạt ngắn gọn, ít yếu tố miêu tả mà không chú trọng nghệ thuật kể chuyện nên đây là câu chuyện, không phải truyện kể hoàn chỉnh.

Bài tập 3 (vận dụng): Tóm tắt cốt truyện một thần thoại đã học và nhận xét về vai trò của người kể chuyện trong việc xây dựng thế giới nghệ thuật.

Tóm tắt truyện thần thoại Thần Sét (sách giáo khoa Ngữ văn 10 Kết nối tri thức với cuộc sống, trang 12)

Truyện “Thần Sét” kể về một vị thần được Ngọc Hoàng giao nhiệm vụ thi hành luật pháp ở trần gian bằng cách dùng búa đá để trừng phạt những kẻ có tội. Vị thần này có gương mặt nanh ác và luôn thể hiện tính cách hung dữ bằng cách la hét. Chính vì tính nết nóng nảy, thần đôi khi đánh nhầm người vô tội, làm cho người và vật phải gánh chịu những hậu quả một cách oan uổng.

Thần Sét bị Ngọc Hoàng trừng phạt, và dù được tha thứ, nhưng từ đó trở đi ông rất sợ tiếng gà gáy. Trong một cuộc giao tranh, thần Sét đã bị đối thủ là Cường Bạo Đại Vương đánh bại. Mặc dù sau đó ông Cường Bạo cũng bị hạ gục, câu chuyện này đã gây ra sự xấu hổ cho người thần và gây ảnh hưởng lớn trong thế giới thần thoại.

Nhận xét về vai trò của người kể chuyện

Người kể chuyện sử dụng ngôi thứ ba, đứng ngoài câu chuyện để thuật lại các sự việc một cách khách quan. Qua lời kể mang tính trần thuật kết hợp với các chi tiết miêu tả ngoại hình, tính cách và hành động của Thần Sét, người kể đã xây dựng nên một thế giới thần thoại vừa kì ảo vừa gần gũi, sinh động; giúp người đọc hiểu quan niệm của người xưa về hiện tượng sấm sét và luật nhân quả.

Các câu hỏi thường gặp về truyện kể

Truyện kể có mấy loại người kể chuyện?

Có hai loại người kể chuyện chính, ở ngôi thứ nhất (người kể chuyện xưng "tôi", trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến câu chuyện) hoặc ngôi thứ ba (người kể chuyện đứng ngoài kể lại sự việc, có thể là người kể chuyện toàn tri hoặc hạn tri).

Cốt truyện và câu chuyện khác nhau như thế nào?

Câu chuyện là tổng thể các sự kiện được kể trong tác phẩm tự sự, bao gồm nhân vật, bối cảnh (không gian, thời gian) diễn ra theo trình tự khách quan của đời sống.

Cốt truyện là cách tác giả tổ chức, lựa chọn và sắp xếp các sự kiện của câu chuyện theo mạch trần thuật, gắn với vai trò người kể chuyện, điểm nhìn, và ngôn ngữ nghệ thuật.

Có thể nói, câu chuyện là phần nội dung, còn cốt truyện là hình thức tổ chức phần nội dung đó.

Thần thoại có phải là truyện kể không?

Có. Thần thoại là tác phẩm tự sự thuộc thể loại truyện kể dân gian, kể về các vị thần, nhân vật anh hùng, giải thích nguồn gốc vũ trụ và con người.

Truyện kể khác truyện ngắn hiện đại ở điểm nào?

Truyện kể là khái niệm bao quát nhiều thể loại tự sự như thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, truyện ngắn, tiểu thuyết... Trong khi đó, truyện ngắn hiện đại là một thể loại cụ thể, có dung lượng ngắn và thường tập trung vào một tình huống hoặc một lát cắt của cuộc sống.

Kết luận

Có thể thấy, truyện kể là một thể loại tự sự quan trọng với các yếu tố cốt lõi như cốt truyện, sự kiện, nhân vật, người kể chuyện cùng không gian và thời gian nghệ thuật.

Việc phân biệt truyện kể với câu chuyện sẽ giúp học sinh hiểu rõ cách tác phẩm được tổ chức và truyền tải ý nghĩa. Nắm vững những kiến thức này giúp học sinh không chỉ đọc hiểu văn bản hiệu quả mà còn phân tích và làm tốt các bài nghị luận văn học trong chương trình Ngữ văn 10.