Banner background

Amino acid là gì? Cấu tạo, tính chất và bài tập Hóa 12

Amino acid là gì? Tìm hiểu công thức, cấu tạo, tính chất, tính điện di, các amino acid thiên nhiên, amino acid thiết yếu và ứng dụng trong Hóa 12.
amino acid la gi cau tao tinh chat va bai tap hoa 12

Key takeaways

  • Amino acid là hợp chất tạp chức chứa đồng thời nhóm amino (\(-NH_2\)) và nhóm carboxyl

    (\(-COOH\)).

  • Amino acid có tính lưỡng tính, thường tồn tại dưới dạng ion lưỡng cực và có tính điện di.

  • Các phản ứng trọng tâm gồm phản ứng với acid, base, alcohol và phản ứng trùng ngưng.

  • Các amino acid thiên nhiên chủ yếu là α-amino acid.

Amino acid là nhóm hợp chất hữu cơ quan trọng, đồng thời là đơn vị cấu tạo nên peptide và protein. Bài viết giúp học sinh hiểu amino acid là gì, công thức và cấu tạo amino acid, đặc điểm của α-amino acid, cách gọi tên và phân loại các amino acid thường gặp, cùng một số amino acid thiên nhiên và amino acid thiết yếu.

Bên cạnh đó, bài viết hệ thống tính chất vật lí, tính chất hóa học của amino acid, tính lưỡng tính, dạng ion lưỡng cực, tính điện di của amino acid, các phản ứng đặc trưng, ứng dụng và các dạng bài tập amino acid lớp 12 trọng tâm theo chương trình Kết nối tri thức.

Amino acid là gì?

Amino acid là hợp chất hữu cơ tạp chức mà trong phân tử chứa đồng thời nhóm amino (\(-NH_2\)) và nhóm carboxyl (\(-COOH\)). [1]

Công thức cấu tạo tổng quát có thể biểu diễn:
\(\left(\mathrm{H_2N}\right)_x-R-\left(\mathrm{COOH}\right)_y\).

Ví dụ, glycine có công thức:

\(H_2N-CH_2-COOH\).

Glutamic acid có công thức:
\[HOOC-CH_2-CH_2-CH\left(NH_2\right)-COOH\]

Amino acid là gì?
Amino acid là gì? Khái niệm và công thức

Đối với amino acid no, mạch hở, chứa một nhóm –NH₂, một nhóm –COOH và không có nhóm chức khác, công thức phân tử có dạng CₙH₂ₙ₊₁NO₂ (n ≥ 2).

Công thức này thường được sử dụng trong bài tập xác định công thức phân tử của amino acid.

Alpha amino acid (α-amino acid) là gì?

Các amino acid thiên nhiên hầu hết là \(\alpha-\text{amino acid}\). Ở loại amino acid này, nhóm (\(-NH_2\)) liên kết với nguyên tử carbon α, tức carbon nằm ngay cạnh nhóm (\(-COOH\)). [1]

Công thức cấu tạo tổng quát:
\[H_2N-CH\left(R\right)-COOH\]

Trong đó, R là nhóm thế quyết định đặc điểm của từng amino acid; với glycine, R là H. Công thức trên mô tả các α-amino acid có nhóm amino bậc một. Proline là trường hợp có nhóm amino bậc hai trong vòng. Các amino acid tiêu chuẩn cấu tạo protein đều là α-amino acid. [2]

Ví dụ: Alanine là một α-amino acid.
\[H_3C-CH\left(NH_2\right)-COOH\]

Phân biệt amino acid với amine và amide

Điểm quan trọng khi nhận biết amino acid là phân tử phải có đồng thời nhóm amino và nhóm carboxyl.

  • (\(CH_3NH_2\)): amine, không phải amino acid.

  • (\(CH_3CONH_2\)): amide, không phải amino acid.

  • (\(H_2N-CH_2-COOH\)): amino acid vì chứa cả (\(-NH_2\)) và (\(-COOH\)).

Cấu tạo alpha amino acid gồm nhóm amino và nhóm carboxyl
Phân biệt amino acid với amine và amide

Amino acid thiết yếu là gì?

Amino acid thiết yếu là các amino acid mà cơ thể không thể tự tổng hợp hoặc không tổng hợp đủ để đáp ứng nhu cầu, vì vậy phải được bổ sung từ thực phẩm. Có 20 amino acid tiêu chuẩn thường gặp tham gia cấu tạo protein.

Có bao nhiêu amino acid thiết yếu? Ở người trưởng thành, có 9 amino acid thiết yếu mà cơ thể không tự tổng hợp đủ và cần được bổ sung từ thực phẩm: histidine, isoleucine, leucine, lysine, methionine, phenylalanine, threonine, tryptophan và valine. [4]

Bảng 9 amino acid thiết yếu ở người

Amino acid thiết yếu

Kí hiệu

Histidine

His

Isoleucine

Ile

Leucine

Leu

Lysine

Lys

Methionine

Met

Phenylalanine

Phe

Threonine

Thr

Tryptophan

Trp

Valine

Val

Trong bài học Hóa 12, khái niệm amino acid thiết yếu giúp liên hệ cấu tạo protein với vai trò của amino acid trong dinh dưỡng.

Amino acid thiết yếu là gì?
Amino acid thiết yếu là các amino acid mà cơ thể không thể tự tổng hợp hoặc không tổng hợp đủ để đáp ứng nhu cầu

Danh pháp và phân loại amino acid

Danh pháp amino acid

Tên gọi của amino acid được xây dựng từ tên của carboxylic acid tương ứng. Với tên thay thế, chọn mạch chính chứa nhóm carboxyl và xem nhóm amino là nhóm thế. [1] [2]

Ví dụ: \(H_2N-CH_2-COOH\)

có tên thay thế là aminoethanoic acid, tên thông thường là glycine, kí hiệu Gly. Glycine là amino acid đơn giản nhất, trong đó nhóm thế \(R\) của α-amino acid là nguyên tử hydrogen.

Với: \(H_3C-CH\left(NH_2\right)-COOH\)

có tên thay thế là 2-aminopropanoic acid, tên thông thường là alanine, kí hiệu Ala.

Tên bán hệ thống sử dụng chữ cái Hy Lạp α, β, γ,... để chỉ vị trí nhóm amino so với nhóm (-COOH).

Ví dụ: \(H_3C-CH\left(NH_2\right)-COOH\)

có tên bán hệ thống là α-aminopropionic acid.

Còn: \(H_2N-\left(CH_2\right)_5-COOH\)

có tên bán hệ thống là ε-aminocaproic acid.

Tên danh pháp của một số amino acid
Danh pháp và phân loại amino acid

Phân loại amino acid theo số nhóm amino và carboxyl

Trong bài tập phổ thông, có thể xét tương quan giữa số nhóm (\(-NH_2\)) và (\(-COOH\)) với\(\left(\mathrm{H_2N}\right)_x-R-\left(\mathrm{COOH}\right)_y\).

  • (x = y): số nhóm amino bằng số nhóm carboxyl, ví dụ glycine.

  • (x > y): số nhóm amino nhiều hơn, ví dụ lysine.

  • (x < y): số nhóm carboxyl nhiều hơn, ví dụ glutamic acid.

Việc đếm đúng số nhóm chức đặc biệt quan trọng khi tính toán lượng acid (HCl,…) hoặc base (NaOH,…) phản ứng.

Công thức glycine alanine glutamic acid và lysine
Phân loại theo số nhóm chức

Bảng amino acid thường gặp và phân tử khối

Bảng 5 amino acid dưới đây giúp tra cứu tên, kí hiệu, công thức cấu tạo và phân tử khối trong bài tập Hóa 12. Các giá trị sử dụng nguyên tử khối làm tròn C = 12, H = 1, N = 14, O = 16.

Tên

Kí hiệu

Công thức cấu tạo thu gọn

Công thức phân tử

Phân tử khối tương đối

Glycine

Gly

H₂N–CH₂–COOH

C₂H₅NO₂

75

Alanine

Ala

CH₃–CH(NH₂)–COOH

C₃H₇NO₂

89

Valine

Val

(CH₃)₂CH–CH(NH₂)–COOH

C₅H₁₁NO₂

117

Glutamic acid

Glu

HOOC–CH₂–CH₂–CH(NH₂)–COOH

C₅H₉NO₄

147

Lysine

Lys

H₂N–(CH₂)₄–CH(NH₂)–COOH

C₆H₁₄N₂O₂

146

Bảng amino acid thường gặp và phân tử khối
Bảng amino acid thường gặp và phân tử khối

Bảng 20 amino acid tiêu chuẩn thường gặp trong protein

Có nhiều amino acid trong tự nhiên; con số 20 ở đây chỉ nhóm amino acid tiêu chuẩn thường gặp trong protein, không phải tổng số mọi amino acid. Các chất khác nhau chủ yếu ở mạch bên R. [2]

Tên

Kí hiệu 3 chữ

Kí hiệu 1 chữ

Phân tử khối tương đối, làm tròn

Alanine

Ala

A

89

Arginine

Arg

R

174

Asparagine

Asn

N

132

Aspartic acid

Asp

D

133

Cysteine

Cys

C

121

Glutamine

Gln

Q

146

Glutamic acid

Glu

E

147

Glycine

Gly

G

75

Histidine

His

H

155

Isoleucine

Ile

I

131

Leucine

Leu

L

131

Lysine

Lys

K

146

Methionine

Met

M

149

Phenylalanine

Phe

F

165

Proline

Pro

P

115

Serine

Ser

S

105

Threonine

Thr

T

119

Tryptophan

Trp

W

204

Tyrosine

Tyr

Y

181

Valine

Val

V

117

Phân tử khối tương đối không có đơn vị; khối lượng mol có cùng trị số gần đúng nhưng dùng đơn vị g/mol. Khi làm bài, dùng nguyên tử khối theo đề cho.

Tính chất vật lí của amino acid

Ở điều kiện thường, các amino acid là chất rắn. Khi ở dạng tinh thể, chúng không màu, có nhiệt độ nóng chảy cao và thường tan tốt trong nước. [1]

Những tính chất này liên quan đến đặc điểm cấu tạo của amino acid. Nhóm (\(-COOH\)) và nhóm (\(-NH_2\)) tương tác với nhau làm phân tử tồn tại chủ yếu ở dạng ion lưỡng cực.

Có thể biểu diễn dạng ion lưỡng cực: \(H_3N^{+}-CH\left(R\right)-COO^{-}\)

Với amino acid có mạch bên không mang điện như glycine hoặc alanine, dạng ion lưỡng cực mang đồng thời nhóm –NH₃⁺ và –COO⁻, có tổng điện tích bằng 0. Trong dung dịch, dạng tồn tại và điện tích còn phụ thuộc pH cùng các nhóm có khả năng ion hóa ở mạch bên.

Do tồn tại ở dạng ion, lực tương tác giữa các tiểu phân amino acid mạnh hơn nhiều hợp chất hữu cơ phân tử thông thường. Điều này góp phần giải thích nhiệt độ nóng chảy cao và khả năng tan tốt trong nước. [1]

Ion lưỡng cực của amino acid
Tính chất vật lí của amino acid

Ngoài ra, amino acid có vị ngọt không?

Một số amino acid như glycine và alanine có vị ngọt, trong khi các amino acid khác có thể tạo vị đắng hoặc các vị khác; vì vậy không phải mọi amino acid đều có vị ngọt.

Tính chất hóa học của amino acid

Amino acid là hợp chất hữu cơ tạp chức nên vừa có tính chất của nhóm amino, nhóm carboxyl và một số tính chất do sự có mặt đồng thời của hai nhóm chức. [1]

Tính lưỡng tính của amino acid

Amino acid vừa tác dụng với acid mạnh tạo muối ammonium, vừa tác dụng với base mạnh tạo muối carboxylate. Vì vậy, amino acid là hợp chất lưỡng tính.

Glycine tác dụng với HCl:

\(H_2N-CH_2-COOH\) + HCl \(\rightarrow\) \([\mathrm{H_3N^+-CH_2-COOH}]Cl^-\)
Trong phản ứng này, nhóm amino nhận proton và amino acid thể hiện tính base.

Glycine tác dụng với NaOH:

\(H_2N-CH_2-COOH\)+ NaOH \(\rightarrow\) \(H_2N-CH_2-COONa+H_2O\)
Trong phản ứng này, nhóm carboxyl phản ứng với base và amino acid thể hiện tính acid.

Trong bài tập phổ thông, khi chỉ các nhóm amino nhận HCl, một mol amino acid có x nhóm –NH₂ phản ứng với x mol HCl. Với cấu tạo phức tạp, phải xét thêm các nhóm có tính base khác nếu có.

Tương tự, amino acid chứa (y) nhóm (\(-COOH\)) có thể phản ứng tối đa với (y) mol NaOH.

Tính điện di của amino acid

Tùy pH môi trường và cấu tạo, amino acid có thể tồn tại chủ yếu dưới dạng cation, ion lưỡng cực hoặc anion. Sự thay đổi điện tích khiến amino acid dịch chuyển trong điện trường, gọi là tính điện di.

Ở pH thấp, amino acid nhận proton (proton hóa) và tồn tại chủ yếu dưới dạng cation. Cation mang điện dương nên chuyển về cực âm.

Ở pH cao, amino acid tồn tại chủ yếu dưới dạng anion (deproton hóa). Anion mang điện âm nên chuyển về cực dương.
Trong thí nghiệm ở pH = 6.0, lysine chủ yếu tồn tại ở dạng cation, glycine chủ yếu ở dạng ion lưỡng cực và glutamic acid chủ yếu ở dạng anion.

Do đó, tại pH = 6.0 thì:

  • lysine chuyển về cực âm do tồn tại ở dạng cation

  • glycine hầu như không chuyển dịch do tồn tại ở dạng ion lưỡng cực

  • glutamic acid chuyển về cực dương do tồn tại ở dạng anion

Quy tắc xác định chiều điện di: ion dương đi về cực âm; ion âm đi về cực dương.

Tính điện di của amino acid tại pH 6
Tính điện di của amino acid

Kiến thức mở rộng: điểm đẳng điện (pI)

Điểm đẳng điện, kí hiệu pI, là giá trị pH tại đó điện tích tổng trung bình của amino acid bằng 0; amino acid hầu như không di chuyển trong điện trường. Không nên hiểu pI của mọi amino acid đều bằng 7. [3]

Quan hệ giữa pH, pI và chiều điện di

Điều kiện

Điện tích tổng trung bình

Chiều điện di

pH < pI

Dương

Về cực âm

pH = pI

Bằng 0

Hầu như không di chuyển

pH > pI

Âm

Về cực dương

So sánh pH với pI cho biết dấu điện tích tổng trung bình và chiều điện di. Muốn xác định tỉ lệ các dạng cation, ion lưỡng cực và anion, cần xét thêm pKₐ; không mặc định cation hoặc anion luôn chiếm đa số khi pH lệch khỏi pI.

Cách xác định điểm đẳng điện của amino acid

Với amino acid có một nhóm amino, một nhóm carboxyl và mạch bên không có nhóm có khả năng ion hóa, pI được tính từ hai giá trị pKₐ của nhóm –COOH và –NH₃⁺:

\[pI=\frac{pK_{a1}+pK_{a2}}{2}\]

Với amino acid có mạch bên ion hóa như glutamic acid hoặc lysine, phải chọn hai giá trị pKₐ bao quanh dạng có điện tích tổng bằng 0. Đây là phần mở rộng; các bài điện di Hóa 12 có thể giải theo dữ kiện pH và dạng điện tích được cung cấp.

Phản ứng ester hóa của amino acid

Tương tự carboxylic acid, nhóm (\(-COOH\)) của amino acid có thể phản ứng với alcohol khi có xúc tác acid mạnh để tạo ester.

Ví dụ, đun nóng glycine với ethanol khi có (\(H_2SO_4\) đặc) làm xúc tác (\(\mathrm{H_2SO_4\ đặc,\ t^\circ}\)):

\[\mathrm{H_2N-CH_2-COOH+C_2H_5OH \rightleftharpoons H_2N-CH_2-COOC_2H_5+H_2O}\]

Phản ứng thể hiện tính chất hóa học của nhóm carboxyl có thể tham gia phản ứng ester hóa của phân tử amino acid.

Phản ứng trùng ngưng của amino acid

Khi đun nóng trong điều kiện thích hợp, các ε-amino acid hoặc ω-amino acid có thể phản ứng với nhau tạo polymer và tách nước. Đây là phản ứng trùng ngưng.

Trong phản ứng, nhóm (\(-COOH\)) của phân tử này phản ứng với nhóm (\(-NH_2\)) của phân tử khác, tạo thành nhóm amide

\(-CO-NH-\)

Ví dụ, 6-aminohexanoic acid trùng ngưng tạo polycaproamide:

\[n\mathrm{H_2N-(CH_2)_5-COOH} \rightarrow \mathrm{H[-NH-(CH_2)_5-CO-]_nOH} +(n-1)\mathrm{H_2O}\]

Polycaproamide còn được gọi là nylon-6 hay capron. [1]

Tương tự, 7-aminoheptanoic acid có thể trùng ngưng tạo polyenanthamide.

Ứng dụng của amino acid

Các amino acid thiên nhiên là những đơn vị quan trọng tạo nên peptide và protein. Khoảng 20 α-amino acid tiêu chuẩn cấu thành nên phần lớn protein trong cơ thể người. [1]

Các amino acid thiết yếu cần được cung cấp thông qua thức ăn như thịt, cá, trứng và sữa. Đây là một trong những ý nghĩa thực tiễn được nhấn mạnh khi học amino acid trong Hóa học 12. [1]

Trong lĩnh vực thực phẩm, muối monosodium glutamate của glutamic acid được dùng làm chất điều vị.

Trong công nghiệp polymer, một số ε-amino acid và ω-amino acid được dùng làm nguyên liệu tổng hợp polyamide. Ví dụ điển hình là 6-aminohexanoic acid tạo nylon-6. [1]

Ứng dụng của amino acid trong protein thực phẩm và polymer
Ứng dụng của amino acid

Bài tập amino acid có lời giải

Dạng 1: Nhận biết amino acid

Đề bài: Chất nào sau đây là amino acid?

A. CH₃NH₂; B. H₂N–CH₂–COOH; C. CH₃CONH₂; D. CH₃COCH₃.

Lời giải: B có đồng thời nhóm amino và nhóm carboxyl. A là amine, C là amide, D là ketone. Chọn B.

Dạng 2: Tính phân tử khối amino acid

Đề bài: Tính phân tử khối alanine C₃H₇NO₂, dùng nguyên tử khối C = 12, H = 1, N = 14, O = 16.

\(M_r=3\cdot12+7\cdot1+14+2\cdot16=89\)

Phân tử khối tương đối là 89; khối lượng một phân tử xấp xỉ 89 amu, khối lượng mol xấp xỉ 89 g/mol theo các giá trị làm tròn trên.

Dạng 3: Tính lưỡng tính và điện di

Đề bài: Cho 0,10 mol glycine phản ứng vừa đủ với NaOH. Tính số mol NaOH; cho biết chiều di chuyển khi glycine có điện tích tổng âm trong điện trường.

Lời giải: Glycine có một nhóm –COOH nên tỉ lệ mol glycine : NaOH bằng 1 : 1; số mol NaOH là 0,10 mol. Khi mang điện tích tổng âm, glycine di chuyển về cực dương.

Dạng 4: Phản ứng trùng ngưng

Đề bài: Có 10⁶ phân tử 6-aminohexanoic acid tạo thành một mạch polymer thẳng, không vòng hóa. Có bao nhiêu phân tử nước được tách ra?

Lời giải: Một mạch gồm n monomer có n − 1 vị trí nối, mỗi vị trí hình thành giải phóng một phân tử nước.

\(n\mathrm{H_2N-(CH_2)_5-COOH}\)

\(\longrightarrow\mathrm{H[-NH-(CH_2)_5-CO-]_nOH}\)

\({}+(n-1)\mathrm{H_2O}\)

Số phân tử nước là 10⁶ − 1 = 999 999.

Dạng 5: Xác định công thức phân tử

Đề bài: X no, mạch hở, có hai nhóm –NH₂, một nhóm –COOH, không có nhóm chức khác; phân tử khối bằng 146. Xác định công thức phân tử X.

Lời giải: Công thức tổng quát là CₙH₂ₙ₊₂N₂O₂.

\(12n+(2n+2)+2\cdot14+2\cdot16=146\)

\(14n+62=146\Rightarrow n=6\)

X có công thức phân tử C₆H₁₄N₂O₂. Lysine có công thức phân tử này, nhưng dữ kiện chưa xác định duy nhất công thức cấu tạo X.

Dạng 6: Xác định chiều điện di

Đề bài: Cho glycine có pI ≈ 6,0. Dự đoán chiều điện di ở pH = 3,0; 6,0; 10,0.

Lời giải: Ở pH = 3,0 < pI, điện tích tổng trung bình dương nên glycine chuyển về cực âm. Ở pH ≈ pI, glycine hầu như không di chuyển. Ở pH = 10,0 > pI, điện tích tổng trung bình âm nên chuyển về cực dương.

Amino acid là hợp chất hữu cơ tạp chức chứa đồng thời nhóm amino và nhóm carboxyl. Trong chương trình Hóa học 12, học sinh cần nắm chắc cấu tạo và danh pháp amino acid, sự tồn tại dưới dạng ion lưỡng cực, tính lưỡng tính, tính điện di cũng như các phản ứng với acid, base, alcohol và phản ứng trùng ngưng.

Khi làm bài tập, nên ưu tiên phân tích số nhóm (\(-NH_2\)), số nhóm (\(-COOH\)), quan hệ giữa pH và (pI), đồng thời nhận diện đúng dạng phản ứng trước khi tính toán. Kiến thức về amino acid cũng là nền tảng trực tiếp để tiếp tục học peptide, protein và polymer trong chương trình Hóa học 12.

Người học có thể tiếp tục tham khảo các bài giảng tại chuyên mục Hóa học 12 – ZIM Academy để hệ thống thêm các chủ đề liên quan.

Nguồn tham khảo

Đánh giá

(0)

Gửi đánh giá

0

Bình luận - Hỏi đáp

Bạn cần để có thể bình luận và đánh giá.
Đang tải bình luận...
Bài viết tương tự