Biện pháp tu từ lặp cấu trúc là gì? Cách nhận biết, tác dụng và ví dụ

Biện pháp tu từ lặp cấu trúc nằm trong chương trình Ngữ văn 11, bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống. Điểm quan trọng của biện pháp này không nằm ở việc một từ ngữ xuất hiện nhiều lần, mà ở sự lặp lại kiểu tổ chức của cụm từ hoặc câu. Vì vậy, để nhận diện chính xác lặp cấu trúc, học sinh cần biết tìm các đơn vị có cấu tạo tương ứng, khái quát thành mô hình chung và phân tích tác dụng dựa trên chính nội dung được đặt trong cấu trúc đó.

Biện pháp tu từ lặp cấu trúc là gì?

Biện pháp tu từ lặp cấu trúc là biện pháp tu từ sử dụng những cụm từ hoặc câu có cùng kiểu cấu trúc nhằm nhấn mạnh nội dung cần biểu đạt, tạo nhịp điệu và tăng tính nhạc cho lời văn. [1]

Lặp cấu trúc thường được dùng nhiều trong phong cách ngôn ngữ chính luận và phong cách ngôn ngữ văn chương. Biện pháp tu từ này tạo nên ấn tượng đặc biệt về nhịp điệu của đoạn thơ, đoạn văn và làm nổi bật nội dung mà tác giả muốn nhấn mạnh.

Ví dụ: Trong “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” của Chủ tịch Hồ Chí Minh được công bố vào tối ngày 19-12-1946 có câu:

“Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ.”

(Hồ Chí Minh – “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến”) [2]

Trong câu nói trên của Chủ tịch Hồ Chí Minh, biện pháp tu từ lặp cấu trúc được thể hiện qua việc lặp lại cụm “nhất định không chịu + động từ/cụm động từ” ở hai vế: “nhất định không chịu mất nước” và “nhất định không chịu làm nô lệ”. Việc lặp lại cấu trúc cú pháp tạo nên sự cân xứng, nhịp điệu dồn dập và giọng điệu mạnh mẽ, dứt khoát cho câu văn. Đồng thời, cách diễn đạt này nhấn mạnh quyết tâm sắt đá của dân tộc Việt Nam rằng dù phải hy sinh đến đâu cũng nhất định không chấp nhận mất độc lập, không chấp nhận thân phận nô lệ. Qua đó, câu nói đã thể hiện lòng yêu nước sâu sắc, ý chí đấu tranh và khát vọng độc lập, tự do của Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhân dân Việt Nam.

Cách nhận biết biện pháp tu từ lặp cấu trúc

Có thể nhận biết biện pháp lặp cấu trúc bằng cách tìm các cụm từ, vế câu hoặc câu có cùng kiểu tổ chức cú pháp, sau đó khái quát phần cấu trúc được lặp và xem xét tác dụng của sự lặp lại ấy.

Các bước nhận biết biện pháp tu từ lặp cấu trúc

Bước 1: Tìm hai cụm từ, vế câu hoặc câu có cách tổ chức thành phần tương ứng với nhau

Để nhận biết lặp cấu trúc, học sinh cần chú ý đến sự tương ứng về cách tổ chức ngữ pháp giữa các cụm từ, vế câu hoặc câu, thay vì chỉ tìm những từ ngữ lặp lại. Về bản chất, đây là hiện tượng lặp lại một kiểu cấu trúc của cụm từ, câu hoặc nhóm câu nhằm tạo hiệu quả biểu đạt. Đặc biệt, các từ/cụm từ được lặp không nhất thiết phải giống nhau hoàn toàn về mặt từ ngữ, một số thành phần có thể thay đổi nhưng khung cấu trúc cơ bản vẫn được giữ lại. Đây là điểm quan trọng để có thể phân biệt lặp cấu trúc với việc lặp từ hoặc cụm từ.

Trước hết, khi đọc một ngữ liệu, học sinh nên tìm từ hai cụm từ, vế câu hoặc câu trở lên có cách tổ chức thành phần tương ứng với nhau. Chẳng hạn, trong bài thơ “Tự nguyện” của tác giả Trương Quốc Khánh có những câu sau:

“Nếu là chim, tôi sẽ là loài bồ câu trắng

Nếu là hoa, tôi sẽ là một đóa hướng dương

Nếu là mây, tôi sẽ là một vầng mây ấm

Nếu là người, tôi sẽ chết cho quê hương.” [3]

Khi đặt các câu cạnh nhau, có thể nhận thấy chúng cùng được triển khai theo một cách tổ chức tương ứng: “Nếu là A, tôi sẽ là B” hoặc biến thể gần với mô hình này ở câu cuối. Những từ ngữ chỉ đối tượng như “chim”, “hoa”, “mây”, “người” thay đổi; phần nội dung phía sau cũng thay đổi theo từng đối tượng, nhưng cách mở đầu bằng cấu trúc điều kiện “Nếu là...” và cách triển khai ý tiếp theo được lặp lại. Chính sự tương ứng về cấu trúc này tạo nên hiện tượng điệp cú pháp, còn được gọi là lặp cú pháp, lặp cấu trúc hoặc điệp cấu trúc.

Sau khi tìm được những câu có cấu tạo tương ứng, bước tiếp theo là khái quát phần cấu trúc được lặp thành một mô hình. Đây là thao tác rất hữu ích vì nó giúp học sinh không bị đánh lạc hướng bởi những từ ngữ khác nhau trong từng câu. Với đoạn thơ trên, có thể tạm biểu diễn cấu trúc chung là “Nếu là A, tôi sẽ là B”. Trong đó, A và B đại diện cho những nội dung cụ thể được thay đổi qua từng câu. Nhờ cách khái quát này, học sinh có thể xác định chính xác rằng đối tượng được lặp là mô hình tổ chức câu, chứ không phải toàn bộ từ ngữ của câu. Các tài liệu về điệp cú pháp cũng lưu ý rằng trong phép điệp cú pháp có thể xuất hiện sự sai biệt ở một vài thành phần, miễn là sự tương ứng về cấu trúc cơ bản vẫn đủ rõ ràng.

Bước 2: Lược bỏ những từ ngữ mang nội dung riêng để tìm “khung” cú pháp chung

Sau khi xác định được các cụm từ, vế câu hoặc câu có cách tổ chức tương ứng, học sinh cần tách những từ ngữ mang nội dung cụ thể để có thể tìm ra phần cấu trúc được giữ lại. Có thể thay những thành phần thay đổi ấy bằng các ký hiệu như A, B, C. Đây là cách giúp nhận diện đối tượng được lặp lại trong cấu trúc lặp, không phải nhất thiết lặp nguyên văn câu, mà là lặp mô hình tổ chức các thành phần ngữ pháp.

Chẳng hạn, xét hai câu thơ:

“Chỉ cá liền với nước

Chỉ lúa liền với ruộng”

Khi thay những từ ngữ chỉ sự vật cụ thể bằng kí hiệu, ta có:

“Chỉ A liền với B

Chỉ A liền với B”

Trong đó, “cá”, “lúa” là những thành phần nội dung khác nhau ở vị trí A, “nước”, “ruộng” là những thành phần khác nhau ở vị trí B. Phần “Chỉ + A + liền với + B” được duy trì trong cả hai dòng, tạo nên sự tương ứng về cấu trúc.

Bước 3: Kiểm tra sự lặp lại có tạo quan hệ song hành giữa các phần hay không. Các từ cụ thể có thể thay đổi nhưng kiểu cấu tạo cơ bản vẫn tương ứng.

Sau khi xác định được mô hình cấu trúc chung, học sinh cần kiểm tra xem các cụm từ, vế câu hoặc câu được đặt cạnh nhau có tạo thành quan hệ song hành hay không. Quan hệ song hành thể hiện ở việc các đơn vị có cách tổ chức tương ứng, được triển khai theo cùng một kiểu cấu tạo, dù những từ ngữ mang nội dung cụ thể ở từng vị trí có thể thay đổi. Đây là dấu hiệu quan trọng giúp phân biệt lặp cấu trúc với trường hợp các câu chỉ tình cờ có một vài từ ngữ giống nhau.

Ví dụ, trong đoạn thơ Truyện Kiều, Nguyễn Du viết:

“Buồn trông cửa bể chiều hôm

Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa?

Buồn trông ngọn nước mới sa

Hoa trôi man mác biết là về đâu?

Buồn trông nội cỏ dầu dầu

Chân mây mặt đất một màu xanh xanh.

Buồn trông gió cuốn mặt duềnh

Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi.” [4]

Các câu “Buồn trông cửa bể chiều hôm”, “Buồn trông ngọn nước mới sa”, “Buồn trông nội cỏ dầu dầu”, “Buồn trông gió cuốn mặt duềnh” có cấu trúc tương ứng là “Buồn trông + X”. Phần “X” thay đổi qua từng câu, lần lượt là những hình ảnh khác nhau của không gian trước mắt Thúy Kiều, nhưng kiểu cấu tạo cơ bản vẫn được duy trì. Sự song hành này tạo thành một chuỗi hình ảnh liên tiếp, qua đó khắc sâu tâm trạng buồn bã, cô đơn và lo âu của nhân vật.

Như vậy, khi kiểm tra quan hệ song hành, học sinh không cần yêu cầu các câu phải giống nhau hoàn toàn về mặt từ ngữ. Điều cần xác định là các thành phần tương ứng có được sắp xếp theo cùng một kiểu cấu tạo hay không. Nếu các đơn vị vừa có sự tương ứng về hình thức, vừa cùng hướng tới việc triển khai hoặc làm nổi bật một nội dung nhất định, đó là cơ sở để khẳng định sự lặp lại mang tính tu từ.

Bước 4: Xác định nội dung được đặt trong các cấu trúc lặp để chuẩn bị phân tích tác dụng; không dừng lại ở việc gọi tên biện pháp.

Sau khi xác định được cấu trúc được lặp và mối quan hệ song hành giữa các đơn vị, học sinh cần xem xét những nội dung cụ thể được triển khai trong cấu trúc ấy. Đây là bước chuyển từ nhận diện hình thức sang tìm hiểu ý nghĩa biểu đạt. Không nên chỉ dừng lại ở việc trả lời “đoạn thơ sử dụng biện pháp tu từ lặp cấu trúc”, mà cần chỉ ra cấu trúc đó đang diễn tả sự vật, hình ảnh, trạng thái, cảm xúc hay tư tưởng nào.

Ví dụ:

Trong đoạn trích “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm, tác giả viết:

“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi

Đất Nước có trong những cái ‘ngày xửa ngày xưa...’ mẹ thường hay kể

Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn

Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc” [5]

Ở đây, cấu trúc “Đất Nước + động từ/cụm động từ” được lặp lại qua các câu thơ: “Đất Nước đã có”, “Đất Nước có”, “Đất Nước bắt đầu”, “Đất Nước lớn lên”.

Sau khi nhận diện cấu trúc lặp, học sinh cần xác định nội dung được đặt sau thành phần “Đất Nước”. Đó là những hình ảnh và sự kiện gắn với đời sống văn hóa, lịch sử của nhân dân như “ngày xửa ngày xưa”, “miếng trầu”, “trồng tre mà đánh giặc”. Mỗi nội dung bổ sung một phương diện khác nhau, từ nguồn gốc lâu đời, đời sống văn hóa đến truyền thống đấu tranh giữ nước.

Như vậy, sự lặp lại cấu trúc “Đất Nước + …” không chỉ tạo sự liên kết giữa các câu thơ mà còn giúp tác giả lần lượt triển khai những phương diện khác nhau của Đất Nước. Qua đó, hình tượng Đất Nước hiện lên gần gũi, gắn bó với đời sống, văn hóa và lịch sử của nhân dân. Đây chính là cơ sở để học sinh tiếp tục phân tích tác dụng của việc lặp cấu trúc thay vì chỉ dừng lại ở việc gọi tên biện pháp tu từ.

Phân biệt lặp cấu trúc với lặp từ ngữ và liệt kê

Lặp từ ngữ là việc lặp lại một từ hoặc cụm từ trong câu, đoạn văn nhằm nhấn mạnh nội dung hoặc tạo sự liên kết. Trong khi đó, lặp cấu trúc là lặp lại cách sắp xếp các thành phần trong câu hoặc các vế câu. Vì vậy, một câu văn có thể vừa lặp từ ngữ vừa lặp cấu trúc. Khi đó, chúng ta cần chú ý xem yếu tố nào được lặp lại, nếu chủ yếu là từ hoặc cụm từ thì đó là lặp từ ngữ còn nếu các câu hoặc vế câu có cùng một kiểu cấu tạo thì đó lại là lặp cấu trúc.

Ví dụ:

“Tôi muốn tắt nắng đi

Cho màu đừng nhạt mất;

Tôi muốn buộc gió lại

Cho hương đừng bay đi.”

Trong ví dụ trên, hai câu “Tôi muốn tắt nắng đi” và “Tôi muốn buộc gió lại” cùng có cấu trúc “Tôi muốn + động từ + …”. Từ “tôi muốn” cũng được lặp lại, nhưng dấu hiệu quan trọng để xác định lặp cấu trúc là hai câu được xây dựng theo cùng một kiểu cấu tạo.

Biện pháp tu từ liệt kê đưa ra liên tiếp nhiều sự vật, đặc điểm hoặc hành động cùng loại để làm cho nội dung được thể hiện đầy đủ và cụ thể hơn, còn biện pháp lặp cấu trúc lại chú ý đến sự lặp lại của cách cấu tạo câu hoặc vế câu. Hai biện pháp này có thể xuất hiện cùng lúc trong một ngữ liệu. Vì vậy, khi nhận diện, cần xem các yếu tố được đưa ra có tạo thành một danh sách hay có cùng một mô hình cấu trúc không.

Ví dụ: “Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín.”

Các cụm “giữ làng”, “giữ nước”, “giữ mái nhà tranh”, “giữ đồng lúa chín” vừa tạo thành một chuỗi các đối tượng được nêu ra, vừa lặp lại mô hình “giữ + …”. Vì vậy, trong trường hợp này có thể thấy yếu tố liệt kê và lặp cấu trúc cùng xuất hiện, dấu hiệu nổi bật của lặp cấu trúc nằm ở việc mô hình “giữ + đối tượng” được lặp lại.

Lưu ý: Không nên chỉ dựa vào việc “có từ ngữ lặp lại” để kết luận là lặp cấu trúc, cũng không nên thấy nhiều sự vật, đặc điểm hoặc hành động xuất hiện liên tiếp là mặc nhiên xác định liệt kê. Cần quan sát mối quan hệ cú pháp giữa các thành phần và xem người viết đang nhấn mạnh sự lặp lại của từ ngữ, mô hình câu hay sự phong phú của các đối tượng được kể ra.

Xem thêm: Biện pháp tu từ chơi chữ là gì? Tác dụng, cách nhận biết và ví dụ.

Tác dụng của biện pháp tu từ lặp cấu trúc

Biện pháp lặp cấu trúc vừa làm nổi bật nội dung, tư tưởng và cảm xúc, vừa tạo nhịp điệu, sự cân xứng và tính liên kết cho câu văn hoặc câu thơ.

Về mặt nội dung, tư tưởng, tình cảm

Đầu tiên, lặp cấu trúc giúp nhấn mạnh, khắc sâu ý nghĩa của câu, việc lặp lại một cấu trúc cú pháp khiến cho ý tưởng, thông điệp chứa trong cấu trúc đó được tô đậm, xoáy sâu vào tâm trí người đọc. Nó tạo ra một lời khẳng định mạnh mẽ, dứt khoát, không thể bác bỏ.

Ví dụ:

“Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một.”

(Hồ Chí Minh, “Tuyên ngôn Độc lập”)

Cấu trúc lặp lại “Chủ ngữ + là một’” có tác dụng khẳng định một cách hùng hồn, đanh thép về sự thống nhất không thể chia cắt của đất nước và con người Việt Nam. Lời khẳng định được lặp lại hai lần như một chân lý không thể thay đổi.

Tiếp theo là mở rộng, bổ sung ý nghĩa cho câu, các vế câu hoặc câu có cấu trúc tương tự nhau thường dùng để bổ sung, làm rõ hoặc mở rộng các khía cạnh khác nhau của cùng một đối tượng, một tư tưởng. Mỗi vế lặp lại là một lần đào sâu thêm vào bản chất của sự vật, hiện tượng.

Ví dụ:

“Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín.”

(Thép Mới, “Cây tre Việt Nam”)

Cấu trúc lặp ở động từ "giữ" đã mở rộng và liệt kê những công lao to lớn của cây tre trên mọi phương diện của đời sống, từ không gian sinh tồn (làng, nước) đến những gì thân thuộc nhất (mái nhà tranh, đồng lúa chín). Phép lặp ở đây khẳng định vai trò kiên cường, bền bỉ và mang tính bảo vệ của cây tre.

Sau đó là bộc lộ cảm xúc mãnh liệt, phép lặp cấu trúc là phương tiện hữu hiệu để thể hiện các cung bậc cảm xúc dồn dập, tuôn trào. Đó có thể là sự hùng hồn, trang trọng trong văn chính luận; sự tha thiết, day dứt trong thơ trữ tình; hay sự căm phẫn, uất nghẹn khi tố cáo tội ác.

Ví dụ:

“Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa.”

(Trần Quốc Tuấn, Hịch tướng sĩ)

Cấu trúc song hành của hai vế câu, với các động từ và hình ảnh mạnh (quên ăn, vỗ gối, đau như cắt, nước mắt đầm đìa), đã bộc lộ một cách mãnh liệt nỗi lòng đau đớn, uất hận đến tột cùng của vị chủ tướng trước cảnh đất nước bị xâm lăng. Giọng văn trở nên thống thiết, sôi sục, thể hiện một cảm xúc lớn lao, có sức lay động mạnh mẽ.

Về mặt nghệ thuật, hình thức

Lặp cấu trúc giúp tạo nhịp điệu cho câu văn, câu thơ, cấu trúc câu tạo ra một tiết tấu, một tính nhạc rất đặc trưng cho lời văn. Nhịp điệu này có thể dồn dập, hào hùng như tiếng trống trận (trong văn chính luận), hoặc có thể du dương, trầm bổng, tha thiết như một điệp khúc (trong thơ trữ tình).

Ví dụ:

"Mình đi, có nhớ những ngày

Mưa nguồn suối lũ, những mây cùng mù?

Mình về, có nhớ chiến khu

Miếng cơm chấm muối, mối thù nặng vai?"

(Tố Hữu, “Việt Bắc”)

Cấu trúc lặp lại "Mình đi có nhớ..." và "Mình về có nhớ..." tạo ra một nhịp điệu thơ du dương, tha thiết, giống như một điệp khúc trong bài hát. Nhịp điệu này thể hiện hoàn hảo nỗi nhớ nhung da diết và tình cảm gắn bó sâu đậm giữa người đi và người ở lại.

Việc đặt các vế câu có cấu trúc song hành cạnh nhau tạo ra một vẻ đẹp kiến trúc chặt chẽ, cân xứng, tạo nên sự cân đối, hài hòa. Điều này làm cho đoạn văn, đoạn thơ trở nên mạch lạc, khúc chiết và dễ theo dõi hơn.

Ví dụ:

"Xã tắc từ đây vững bền

Giang sơn từ đây đổi mới."

(Nguyễn Trãi, Bình Ngô đại cáo)

Hai câu văn ngắn gọn, có cấu trúc song hành tuyệt đối “từ đây”, đã tạo ra một sự cân đối, hài hòa hoàn hảo. Cấu trúc này mang đến âm hưởng của một lời tuyên bố trang trọng, vững chắc, mở ra một kỷ nguyên mới của độc lập, hòa bình cho dân tộc.

Lưu ý: Một lỗi sai mà học sinh rất hay mắc phải là trả lời tác dụng một cách sáo rỗng, ví dụ như làm tăng sức biểu cảm, làm câu văn sinh động, hấp dẫn. Cách trả lời này sẽ không được đánh giá cao. Các em cần trả lời cụ thể hơn. Thay vì nói "tăng sức biểu cảm", hãy chỉ rõ nó biểu cảm cho cảm xúc gì (căm phẫn, tự hào, đau đớn). Thay vì nói "sinh động", hãy chỉ rõ nó tạo ra nhịp điệu như thế nào (dồn dập, tha thiết). Hãy luôn nhớ rằng, phải gắn tác dụng của biện pháp tu từ với nội dung cụ thể của câu văn, câu thơ đang phân tích.

Ví dụ và bài tập về biện pháp lặp cấu trúc

Phần dưới đây minh họa cách xác định cấu trúc được lặp, phân tích tác dụng và vận dụng kiến thức qua một số bài tập.

Ví dụ về biện pháp lặp cấu trúc

Ví dụ 1:

“Chỉ cá liền với nước

Chỉ lúa liền với ruộng”

Trong ví dụ trên, hai dòng thơ cùng được xây dựng theo cấu trúc “Chỉ A liền với B”:

Chỉ cá/liền với nước

Chỉ lúa/liền với ruộng

Việc lặp lại cấu trúc tạo sự cân đối, nhịp nhàng giữa hai dòng thơ, đồng thời nhấn mạnh mối quan hệ gắn bó tự nhiên, không thể tách rời giữa sự vật. Qua đó, cấu trúc được lặp lại còn góp phần làm nổi bật ý nghĩa về sự gắn bó, thủy chung giữa con người với con người.

Ví dụ 2:

“Trời xanh đây là của chúng ta

Núi rừng đây là của chúng ta”

Tương tự như ví dụ 1, ở ví dụ 2 cũng có hai câu thơ có cùng mô hình “X đây là của chúng ta”:

Trời xanh/đây là/của chúng ta

Núi rừng/đây là/của chúng ta

Cấu trúc này được lặp lại nhằm tạo nhịp thơ mạnh, đều và có sức vang. Đồng thời, cách lặp này nhấn mạnh niềm vui, niềm tự hào và ý thức làm chủ đối với thiên nhiên, đất nước.

Ví dụ 3:

“Không lấy được nhau mùa hạ, ta sẽ lấy nhau mùa đông

Không lấy được nhau thời trẻ, ta sẽ lấy nhau khi góa bụa về già”

Ở ví dụ 3, hai câu cùng sử dụng mô hình “Không …, ta sẽ …”:

Không lấy được nhau mùa hạ → ta sẽ lấy nhau mùa đông

Không lấy được nhau thời trẻ → ta sẽ lấy nhau khi góa bụa về già

Sự lặp lại của cấu trúc này đã tạo nên nhịp điệu đều đặn và làm nổi bật sự tương đồng giữa các vế câu. Qua đó, lời nói của nhân vật thể hiện tình yêu sâu sắc, thủy chung và quyết tâm gắn bó với nhau dù cho thời gian, hoàn cảnh có thay đổi.

Bài tập về biện pháp lặp cấu trúc

Bài tập 1. Đọc đoạn thơ sau và thực hiện yêu cầu:

“Nếu là chim, tôi sẽ là loài bồ câu trắng,

Nếu là hoa, tôi sẽ là một đóa hướng dương,

Nếu là mây, tôi sẽ là một vầng mây ấm,

Nếu là người, tôi sẽ chết cho quê hương.”

(Trương Quốc Khánh, “Tự nguyện”)

Yêu cầu:

a. Chỉ ra cấu trúc được lặp lại trong đoạn thơ.

b. Xác định biện pháp tu từ được sử dụng.

c. Nêu tác dụng của việc lặp cấu trúc.

Gợi ý:

a. Cấu trúc được lặp là “Nếu là A, tôi sẽ là B”:

• Nếu là chim → tôi sẽ là loài bồ câu trắng.

• Nếu là hoa → tôi sẽ là một đóa hướng dương.

• Nếu là mây → tôi sẽ là một vầng mây ấm.

• Nếu là người → tôi sẽ chết cho quê hương.

b. Biện pháp tu từ lặp cấu trúc.

c. Việc lặp lại mô hình câu tạo sự nhịp nhàng, liên kết giữa các dòng thơ, đồng thời làm nổi bật những mong muốn và lựa chọn của nhân vật trữ tình. Các hình ảnh được triển khai liên tiếp hướng đến sự cống hiến, qua đó thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và khát vọng sống có ích.

Bài tập 2. Đọc đoạn thơ sau:

“Ta muốn ôm

Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;

Ta muốn riết mây đưa và gió lượn,

Ta muốn say cánh bướm với tình yêu,

Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều…”

(Xuân Diệu, “Vội vàng”)

Hãy

1. Chỉ ra cấu trúc được lặp.

2. Nêu tác dụng về hình thức, nhịp điệu.

3. Phân tích nội dung, cảm xúc được nhấn mạnh.

Gợi ý:

1. Cấu trúc được lặp: “Ta muốn + động từ + …”, thể hiện qua: “Ta muốn ôm”, “Ta muốn riết”, “Ta muốn say”, “Ta muốn thâu”.

2. Cấu trúc “Ta muốn + động từ” được lặp lại liên tiếp qua các câu: “Ta muốn ôm” – “Ta muốn riết” – “Ta muốn say” – “Ta muốn thâu”. Việc lặp lại cùng một cách mở đầu khiến các dòng thơ có sự tương ứng về cấu tạo, tạo nên nhịp thơ liên tục, dồn dập và mạnh mẽ.

   Đặc biệt, sau cụm “Ta muốn”, Xuân Diệu liên tiếp sử dụng các động từ “ôm”, “riết”, “say”, “thâu”. Những động từ này đều diễn tả mong muốn chiếm lĩnh, tận hưởng và giữ lấy sự sống. Vì vậy, biện pháp lặp cấu trúc không tạo cảm giác đơn điệu mà ngược lại làm cho cảm xúc trong đoạn thơ tăng dần về cường độ, giống như một loạt những ham muốn đang tuôn trào mãnh liệt.

3. Biện pháp lặp cấu trúc nhấn mạnh khát vọng mãnh liệt muốn tận hưởng và níu giữ vẻ đẹp của sự sống. Qua đó, Xuân Diệu muốn thể hiện tình yêu tha thiết đối với cuộc đời, đồng thời làm nổi bật cái tôi cá nhân nồng nhiệt, luôn muốn sống hết mình và tận hưởng trọn vẹn những vẻ đẹp của trần thế.

Bài tập 3. Đọc đoạn thơ sau và trả lời câu hỏi:

“Ta làm con chim hót

Ta làm một cành hoa

Ta nhập vào hòa ca

Một nốt trầm xao xuyến”

(Thanh Hải, “Mùa xuân nho nhỏ”)

Yêu cầu:

a. Những hình ảnh nào được liệt kê trong đoạn thơ?

b. Chỉ ra cấu trúc được lặp lại.

c. Theo em, đoạn thơ trên có sử dụng đồng thời phép liệt kê và biện pháp lặp cấu trúc không? Giải thích.

Gợi ý:

a. Các hình ảnh được liệt kê: Những hình ảnh “con chim hót”, “một cành hoa”, “một nốt trầm xao xuyến” được đưa ra liên tiếp. Đây là những hình ảnh khác nhau nhưng đều gợi những đóng góp nhỏ bé, đẹp đẽ cho cuộc đời.

b. Cấu trúc được lặp lại:

Hai dòng thơ đầu có cùng mô hình:

• Ta làm + danh từ/cụm danh từ

• Ta làm con chim hót

• Ta làm một cành hoa

Trong đó, cụm từ “Ta làm” được lặp lại ở đầu hai dòng thơ, tạo nên sự tương ứng về cấu trúc. Như vậy, đây là biện pháp tu từ lặp cấu trúc, đồng thời có sự lặp từ ngữ “Ta làm”.

c. Có. Đoạn thơ trên có thể được xem là trường hợp lặp cấu trúc kết hợp với liệt kê.

• Liệt kê thể hiện ở việc tác giả lần lượt đưa ra các hình ảnh “con chim hót – một cành hoa – một nốt trầm xao xuyến”.

• Lặp cấu trúc thể hiện rõ nhất qua mô hình “Ta làm + …” được lặp lại ở hai dòng thơ đầu.

Sự kết hợp này giúp lời thơ trở nên nhịp nhàng, cân đối và giàu sức biểu cảm, đồng thời làm nổi bật ước nguyện của Thanh Hải là được hóa thân thành những điều nhỏ bé nhưng có ích, góp phần làm đẹp cho cuộc đời và đất nước.

Kết luận

Biện pháp tu từ lặp cấu trúc là biện pháp sử dụng những cụm từ hoặc câu có cùng kiểu cấu trúc nhằm nhấn mạnh nội dung, tạo nhịp điệu và tăng tính nhạc cho lời văn. Khi nhận diện, học sinh cần tìm các đơn vị có cấu tạo tương ứng, khái quát thành mô hình chung rồi xác định nội dung được đặt trong mô hình ấy. Khi phân tích tác dụng, không nên trả lời một cách máy móc mà cần chỉ rõ cấu trúc nào được lặp, nhấn mạnh nội dung nào và tạo hiệu quả biểu đạt ra sao.

Học sinh có thể xem thêm các biện pháp tu từ khác trong cùng chương trình tại chuyên mục Ngữ Văn 11 của ZIM Academy.