Chữ quốc ngữ là gì? Nguồn gốc, hoàn cảnh ra đời và vai trò ở Việt Nam

Chữ quốc ngữ là hệ thống chữ viết chính thức của tiếng Việt, đồng thời đánh dấu bước phát triển hoàn thiện trong tiến trình hình thành và phát triển văn tự của dân tộc. Để giúp học sinh hiểu rõ nguồn gốc, hoàn cảnh ra đời và vai trò của loại chữ viết này, phần Tri thức ngữ văn (trang 64, Ngữ văn 9, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống) đã cung cấp những kiến thức nền tảng cần thiết. 

Chữ quốc ngữ là gì?

Chữ Quốc ngữ là hệ thống chữ viết sử dụng chữ cái La-tinh để ghi âm tiếng Việt.[1]

Khác hoàn toàn với chữ Hán (văn tự biểu ý gốc ngoại) và chữ Nôm (văn tự biểu ý dựa trên nền chữ Hán để ghi âm tiếng Việt), chữ Quốc ngữ sử dụng bảng chữ cái La-tinh kết hợp với các dấu thanh và dấu phụ để biểu đạt đầy đủ âm thanh của tiếng Việt.

Nhờ cách ghi âm tương đối đơn giản, dễ học và dễ sử dụng, chữ Quốc ngữ đã từng bước thay thế chữ Hán và chữ Nôm, trở thành văn tự chính thức của quốc gia.

Đến nay, đây vẫn là hệ thống chữ viết được sử dụng rộng rãi trong mọi hoạt động của đời sống xã hội.

Hoàn cảnh ra đời và những người có công với chữ quốc ngữ

Để có được diện mạo và vị trí như ngày nay, chữ quốc ngữ đã trải qua một quá trình hình thành và hoàn thiện với nhiều dấu mốc đáng chú ý. Khái quát theo các giai đoạn cụ thể như sau:

Giai đoạn phôi thai (thế kỉ XVI-XVII)

Từ thế kỉ XVI, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của chủ nghĩa tư bản cũng như hoạt động hàng hải và thương ở châu Âu, các thương nhân và nhà truyền giáo phương Tây bắt đầu đến nhiều nước ở châu Á, trong đó có Việt Nam. Khi ấy, đất nước vào thời kỳ Trịnh Nguyễn phân tranh, bị chia ra Đàng Ngoài và Đàng Trong.

Để truyền bá Thiên Chúa giáo, các giáo sĩ phải học tiếng Việt bằng cách sử dụng chữ La-tinh để ghi âm tiếng Việt, đồng thời dùng ngôn ngữ của mình để giảng nghĩa. Như vậy, có thể thấy, từ thuở sơ khai, chữ quốc ngữ được xuất hiện với mục đích để truyền giáo.

Chữ quốc ngữ được hình thành bởi nhiều giáo sĩ thuộc các dòng tu khác nhau. Kể đến đầu tiên là I-nê-khu, một giáo sĩ phương Tây truyền giáo tại Nam Định nước ta. Ngoài ra, còn có sự đóng góp của các giáo sĩ Bồ Đào Nha dòng Phanxicô, các giáo sĩ Tây Ban Nha dòng Đa Minh và dòng tên.

Ngày càng có nhiều văn bản ghi lại dấu vết của loại chữ này, đồng thời hệ thống chữ viết cũng từng bước được hoàn thiện với các ký hiệu thanh điệu nhằm ghi âm tiếng Việt chính xác hơn. Những giáo sĩ tiên phong có đóng góp quan trọng trong quá trình này gồm Gaspar do Amaral, Antonio Barbosa và Francisco de Pina.

Giáo sĩ Alexandre de Rhodes, người Pháp, cũng là một nhân vật có đóng góp đáng kể trong giai đoạn phôi thai của chữ Quốc ngữ. Có ý kiến cho rằng: Năm 1651, ông cho xuất bản cuốn Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, có ý nghĩa quan trọng trong việc ghi chép và hệ thống hóa tiếng Việt bằng chữ La-tinh. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng chữ quốc ngữ không phải là sản phẩm của riêng Alexandre de Rhodes, mà đã đạo Gaspar do Amaral và Antonio Barbosa. Ông chỉ mang tác phẩm của hai vị giáo sĩ này về Việt Nam.

Giai đoạn cải tiến (thế kỉ XVII-XVIII)

Trong giai đoạn đầu, chữ quốc ngữ còn nhiều hạn chế về cách ghi âm và cách trình bày. Hệ thống dấu thanh chưa hoàn chỉnh, cách viết còn thiếu thống nhất, nhiều nguyên âm và phụ âm chưa có ký hiệu riêng.

Chẳng hạn:

• dj dùng để ghi âm đ: doij → đói.

• sc dùng để ghi âm x: scin → xin.

• b có trường hợp được dùng để ghi âm v: bau → vào.

• gn dùng để ghi âm nh.

• cia dùng để ghi âm ch.

Đến khoảng năm 1626, chữ quốc ngữ đã có bước tiến khi các tiếng bắt đầu được viết tách rời.

Chẳng hạn: ngaọc huan = ngọc hoàng.

Đến những năm 1630, hệ thống chữ quốc ngữ tiếp tục được cải tiến mạnh mẽ. Có hệ thống năm dấu thanh (sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng), đồng thời các nguyên âm, phụ âm và tổ hợp âm ngày càng được hoàn thiện và thống nhất.

Béhaine cùng một số người Việt Nam đã cộng tác biên soạn từ điển Annam – Latin. Công trình gồm hai phần: phần tra cứu chữ Nôm theo 214 bộ thủ chữ Hán và phần từ điển đối chiếu giữa chữ Nôm, chữ Quốc ngữ và tiếng Latin. Nhờ đó, cuốn từ điển đã ghi lại hàng trăm câu ca dao, tục ngữ có giá trị, góp phần lưu giữ vốn ngôn ngữ và văn hóa dân gian Việt Nam.

Với sự cộng tác của Phan Văn Minh và nhiều người Việt Nam khác, Taberd đã kế thừa, bổ sung và hoàn thiện từ điển của Béhaine để biên soạn hai công trình Annam – Latin và Latin – Annam. So với các từ điển trước đó, các công trình của Taberd có vốn từ phong phú hơn.

Số lượng từ trong các bộ từ điển ngày càng được mở rộng: từ điển Annam – Latin của Alexandre de Rhodes (1651) có khoảng 3.772 từ, của Béhaine (1772) có 4.843 từ, còn của Taberd (1838) có 4.959 từ. Trong quá trình biên soạn, một số người Việt Nam đảm nhiệm việc ghi chép phần chữ Nôm, chữ Quốc ngữ và chú thích nghĩa, còn Taberd chủ yếu giữ vai trò định hướng, tổ chức và phối hợp để hoàn thiện công trình.

Địa vị chính thức - trở thành văn tự phổ biến của Việt Nam

Cuối thế kỉ XIX, dưới thời Pháp cai trị Nam Kỳ, chữ quốc ngữ được đẩy mạnh sử dụng trong hành chính.

Năm 1869, Ohier ban hành nghị định sử dụng chữ quốc ngữ thay chữ Hán trong công văn. Đến 1878, Nghị định 82 của Lafont quy định đến năm 1882 phải chuyển hẳn sang chữ Quốc ngữ.

Năm 1879, chữ quốc ngữ được đưa vào giáo dục và đời sống xã hội, từng bước được khuyến khích sử dụng rộng rãi. Gia Định là tờ báo đầu tiên viết bằng chữ quốc ngữ, góp phần thúc đẩy việc phổ biến loại chữ này.

Sang thế kỉ XX, chữ quốc ngữ ngày càng lan rộng qua báo chí, văn học và các hoạt động xã hội. Các tờ báo như Đông Dương tạp chí, Nam Phong tạp chí cùng các tác phẩm văn học mới đã góp phần khẳng định khả năng biểu đạt phong phú của chữ quốc ngữ. Sau năm 1945, chữ quốc ngữ được chính thức công nhận và trở thành văn tự phổ biến của Việt Nam.

Xem thêm: Biện pháp tu từ là gì? Phân loại, cách nhận biết và phân tích tác dụng.

Quá trình chữ quốc ngữ thay thế chữ Hán và chữ Nôm

Để hiểu rõ quá trình chữ quốc ngữ dần thay thế chữ Hán và chữ Nôm, cần nhìn lại sự hình thành, phát triển và những thay đổi về vai trò của hệ chữ viết này qua từng giai đoạn lịch sử. Từ bối cảnh ra đời ban đầu, chữ quốc ngữ từng bước được hoàn thiện, phổ biến rộng rãi và ngày càng khẳng định vị trí trong đời sống văn hóa, giáo dục của người Việt.

Bối cảnh ra đời của chữ quốc ngữ

Chữ quốc ngữ ra đời vào đầu thế kỉ XVII trong bối cảnh Việt Nam bị chia cắt thành Đàng Ngoài và Đàng Trong dưới sự cai quản của chúa Trịnh và chúa Nguyễn. Lúc bấy giờ, chữ Hán và chữ Nôm là hai hệ thống chữ viết chủ yếu nhưng khá phức tạp, việc học tập và sử dụng chủ yếu giới hạn trong tầng lớp trí thức.

Cùng với sự phát triển của hoạt động giao thương, nhiều thương nhân và giáo sĩ phương Tây, đặc biệt là các giáo sĩ Dòng Tên đến từ Bồ Đào Nha, Ý và Pháp, đã đến Việt Nam qua các thương cảng như Hội An, Thanh Chiêm và Nước Mặn để truyền bá Thiên Chúa giáo. Để thuận lợi trong việc truyền giáo, các giáo sĩ đã sử dụng bảng chữ cái La-tinh để ghi âm tiếng Việt.

Giai đoạn hình thành và hoàn thiện

Trong đó, Francesco de Pina là người đặt nền móng đầu tiên nhờ thông thạo tiếng Việt và xây dựng cách phiên âm ban đầu. Còn Alexandre de Rhodes đã kế thừa, bổ sung và hệ thống hóa chữ quốc ngữ. Đến năm 1867, tên gọi “chữ quốc ngữ” chính thức xuất hiện trên “Gia Định báo”, đánh dấu bước phát triển quan trọng của hệ thống chữ viết này.

Từng bước thay thế chữ Nôm, chữ Hán và vị trí của chữ quốc ngữ ngày nay

Đến cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX, cùng với sự phát triển của báo chí, giáo dục và xuất bản, chữ quốc ngữ ngày càng được sử dụng rộng rãi, từng bước thay thế chữ Hán và chữ Nôm trong đời sống xã hội.

Từ năm 1945, sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập, chữ quốc ngữ được sử dụng thống nhất trong giáo dục, hành chính và các hoạt động của Nhà nước.

Nhờ phong trào Bình dân học vụ, hàng triệu người dân biết đọc, biết viết bằng chữ quốc ngữ. Từ đó, chữ quốc ngữ khẳng định vị thế là văn tự chính thức của quốc gia và được sử dụng phổ biến cho đến ngày nay.

Trước khi chữ quốc ngữ trở thành hệ thống chữ viết chính thức, chữ Nôm đã góp phần ghi lại tiếng nói của dân tộc và tạo nên nhiều tác phẩm văn học có giá trị. Sự phát triển của chữ Quốc ngữ không làm mất đi vai trò lịch sử của chữ Nôm mà là sự tiếp nối quá trình phát triển của chữ viết tiếng Việt, đáp ứng nhu cầu học tập, giao tiếp và lưu giữ tri thức trong thời đại mới.

Tác động của chữ quốc ngữ đối với đời sống văn hóa xã hội

Sự chuyển đổi từ chữ Hán và chữ Nôm sang chữ quốc ngữ đã tạo nên bước ngoặt quan trọng trong lịch sử chữ viết Việt Nam.

Nếu trước đây, chữ Hán và chữ Nôm khá khó học và chủ yếu được sử dụng trong tầng lớp trí thức, thì chữ quốc ngữ với hệ thống chữ cái La-tinh đơn giản, dễ ghi nhớ đã giúp nhiều người dân dễ dàng học đọc, học viết. Nhờ đó, việc tiếp cận tri thức, giáo dục và các giá trị văn hóa trở nên thuận lợi hơn, đồng thời góp phần thống nhất hệ thống chữ viết trên phạm vi cả nước.

Chữ quốc ngữ có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa dân tộc. Thông qua việc phiên âm, dịch thuật và xuất bản các tác phẩm, tư liệu được viết bằng chữ Nôm, chữ quốc ngữ đã giúp những di sản văn học, lịch sử của cha ông đến gần hơn với đông đảo bạn đọc.

Nhờ đó, các thế hệ hôm nay không chỉ thuận lợi trong việc tiếp cận kho tàng văn hóa truyền thống mà còn có điều kiện tìm hiểu, kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc.

Bài tập

Trong chữ Quốc ngữ hiện nay, một số âm có thể được biểu thị bằng nhiều con chữ khác nhau. Ngoài âm /k/ được viết bằng k, c, q, em hãy tìm thêm một ví dụ tương tự.

Gợi ý: Âm /z/ có thể được viết bằng d (dân), gi (giỏi) hoặc r (rổ); hoặc âm /ng/ được viết bằng ng (ngày) và ngh (nghỉ) tùy theo nguyên âm đứng sau.

Đọc thêm: Biện pháp tu từ chơi chữ là gì? Tác dụng, cách nhận biết và ví dụ.

Kết luận

Chữ quốc ngữ là hệ thống chữ viết sử dụng chữ cái La-tinh để ghi âm tiếng Việt, được hình thành từ đầu thế kỉ XVII trong quá trình giao lưu văn hóa và truyền giáo tại Việt Nam. Trải qua quá trình chỉnh lí, phát triển, chữ quốc ngữ dần thay thế chữ Hán, chữ Nôm và trở thành văn tự chính thức của quốc gia.

Việc tìm hiểu về chữ quốc ngữ trong phần Tri thức ngữ văn lớp 9 giúp học sinh hiểu rõ hơn về quá trình hình thành văn tự dân tộc và giá trị của tiếng Việt trong đời sống.

Học sinh xem thêm các bài viết phân tích về chữ nôm, chữ Hán, và các nội dung tương tự trong chương trình học tại chuyên mục Ngữ Văn 9 của ZIM Academy.