Phân tích cảnh Huyện đường: Nhân vật và nghệ thuật châm biếm

Huyện đường là đoạn trích tiêu biểu trong vở Nghêu, Sò, Ốc, Hến - một trong những vở tuồng hài đặc sắc nhất của sân khấu truyền thống Việt Nam. Tìm hiểu đoạn trích không chỉ giúp học sinh nắm được một cảnh tuồng, mà còn mở ra cho các em những suy ngẫm về quyền lực, công lí và trách nhiệm của kẻ cầm quyền trước dân chúng. Từ đó, học sinh có thể nhìn nhận sâu sắc hơn tiếng cười châm biếm mà tác giả dân gian gửi gắm, đồng thời tự đặt ra câu hỏi về cách công lí cần được thực thi trong xã hội.

Đoạn trích Huyện đường kể về điều gì?

Đoạn trích Huyện đường kể về cảnh quan tri huyện và đề lại bàn bạc với nhau cách xử vụ việc liên quan đến Trùm Sò, Thị Hến, Phan Nghêu và Đinh Ốc, sao cho có thể "kiếm chác" được nhiều tiền nhất từ những kẻ liên quan. Đây là một tình huống trớ trêu và đáng châm biếm: công đường - nơi lẽ ra phải là chốn thực thi công lí - lại chuẩn bị xét xử một “vụ kiện” mà những người cầm cân nảy mực ở đó chẳng hề bận tâm đến chuyện phải trái, đúng sai.

Ngay từ từ dòng đầu tiên, người xem đã cảm nhận được sự lệch lạc trong bản chất của "cửa quan". Màn xưng danh của tri huyện qua lối nói đầy vênh váo đã tự phô bày trắng trợn bản chất tham lam của mình. Tiếp đến là cuộc đối thoại ăn ý, hô ứng nhịp nhàng giữa tri huyện và đề lại: hai gã bàn bạc công khai, không chút giấu giếm, về việc nhắm vào Trùm Sò - kẻ lắm tiền nhiều của - để "ấy" cho được, đồng thời đã ngầm định đoạt sẵn số phận của Nghêu, Ốc, lí trưởng theo hướng có lợi cho bản thân, bất chấp sự thật vụ việc ra sao.

Cuối cùng, lớp lính lệ xuất hiện, bắt đầu thực thi những toan tính của quan trên, rồi lại của riêng bản thân mình. Mưu chồng mưu, chúng dẫn người vào hầu kiện theo đúng sự sắp đặt đã định trước. Như thế, cả một bộ máy quan liêu từ trên xuống dưới đều vận hành trơn tru để trục lợi, họ ăn ý với nhau như một guồng máy đã được "bôi trơn" từ lâu.

Xung đột cốt lõi của cảnh tuồng được bộc lộ rõ nét: một bên là khát vọng chính đáng của người dân, mong mỏi được phân xử công bằng khi có oan ức, tranh chấp; một bên là bộ máy công quyền tại địa phương, vốn dĩ được lập ra để bảo vệ lẽ phải, nhưng lại biến mỗi vụ kiện tụng thành cơ hội béo bở để mặc cả, đổi chác giữa những kẻ có quyền và có tiền. Chính sự đối lập trớ trêu ấy đã tạo nên tiếng cười châm biếm xuyên suốt đoạn trích - tiếng cười không chỉ để mua vui mà ẩn chứa nỗi niềm chua chát, phẫn uất của người dân xưa trước một chốn công đường đã đánh mất hoàn toàn ý nghĩa vốn có của công lí. Đây chính là đặc trưng của cái hài trí tuệ của văn học dân gian.

Xuất xứ, tóm tắt và bố cục đoạn trích Huyện đường

Đoạn trích Huyện đường thuộc vở tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến, tập trung vào cuộc bàn bạc trục lợi của quan lại trước phiên xử. Nội dung có thể theo dõi qua lời xưng danh của tri huyện, cuộc đối thoại với đề lại và việc sai lính lệ đưa người vào hầu kiện.

Xuất xứ đoạn trích Huyện đường

Về xuất xứ, đoạn trích Huyện đường thuộc cảnh I của hồi thứ II trong vở tuồng dân gian Nghêu, Sò, Ốc, Hến do Hoàng Châu Ký chỉnh lí năm 1957 là một trong những vở tuồng đồ (tuồng hài) đặc sắc nhất của di sản sân khấu truyền thống Việt Nam. Đoạn trích vào trong cấu trúc vở tuồng cho thấy vai trò của nó như là bước chuyển tiếp quan trọng: sau khi vụ trộm bị bắt quả tang và các bên liên quan bị xét xử, cảnh tuồng mở ra ngay trước thời điểm cuộc xét xử Nguyễn Sò diễn ra.

Tóm tắt đoạn trích Huyện đường

Đoạn trích tái hiện một cảnh làm việc riêng của tri huyện và đề lại tại huyện đường, khi chưa có ai kiện cáo. Toàn bộ cảnh tuồng, vì vậy, không tập trung vào diễn biến của phiên xử mà xoáy sâu vào âm mưu ngầm phía sau cánh cửa công đường, công lí bị mặc cả từ trước khi phiên tòa thực sự bắt đầu.

Bố cục đoạn trích Huyện đường

Về bố cục, đoạn trích Huyện đường có thể chia thành ba phần, tương ứng với ba bước phát triển của tình huống kịch.

1. Phần một, từ đầu đến "Vào ra cũng phải chuyên cần", là lời xưng danh của tri huyện qua lối "nói lối" đặc trưng của tuồng; ở đây, nhân vật trực tiếp tự bộc lộ chức phận và bản chất của mình một cách công khai, không cần đến sự phán xét của ai khác.

2. Phần hai, từ "Bẩm quan ạ!" đến "Vâng ạ, quan xử hay lắm. (gọi) Lệ đâu?", là cuộc đối thoại giữa tri huyện và đề lại, khi hai nhân vật này cùng nhau tính toán, thống nhất phương án nhũng nhiễu, "ấy" tiền của những người liên quan đến vụ kiện.

3. Phần ba là đoạn còn lại, khi lính lệ được gọi ra nhận lệnh, đánh dấu bước chuyển từ lời bàn bạc sang hành động cụ thể, mở đầu cho quá trình hiện thực hóa âm mưu đã được vạch sẵn.

Nhìn vào sự vận động của ba phần này, có thể thấy cảnh tuồng được xây dựng theo một mạch phát triển rất logic và chặt chẽ: từ việc phô bày bộ mặt thật của nhân vật, đến việc bàn mưu tính kế giữa hai kẻ đồng lõa, và cuối cùng là chuyển hóa mưu tính ấy thành hành động thực tế. Chính cấu trúc tăng tiến này đã khiến bản chất tham nhũng của bộ máy quan lại được bóc trần một cách từ từ nhưng đầy thuyết phục, khiến tiếng cười châm biếm của cảnh tuồng ngày càng thấm thía hơn khi câu chuyện tiến gần đến hồi kết.

Bộ mặt quan lại được khắc họa như thế nào?

Nhân vật tri huyện được khắc họa trước hết qua lời tự xưng danh của mình - một cách giới thiệu độc đáo chỉ có ở sân khấu tuồng, khiến nhân vật tự bộc lộ bản chất thối tha, tham lam. Ngay từ câu "Quyền trọng trấn nha môn, bản chức xưng tri huyện", tri huyện đã phô trương chức quyền một cách tự mãn; y coi vị trí của mình như một thứ đặc quyền để tận hưởng, chứ không phải trách nhiệm phải gánh vác. Những câu tiếp theo còn trắng trợn hơn: "Đỉnh chung đà đủ miếng, hoa nguyệt cũng quen mùi", cho thấy một kẻ đã quen với việc ăn trên ngồi trốc, hưởng lạc thú và nhận hối lộ tình ái như một lẽ đương nhiên của chức vụ. Đặc biệt, câu "Lấy của cậy ngọn roi, làm quan nhờ lỗ khẩu" đã bóc trần công khai phương thức “làm quan” của y: cậy quyền để cưỡng đoạt của cải, dùng miệng lưỡi để thăng quan tiến chức, xoay chuyển phải trái. Đỉnh điểm của sự trắng trợn bộc lộ trong câu "Được thua tự đồng tiền" - một lời thú nhận thẳng thừng rằng, đối với tri huyện, tiền bạc mới là căn cứ duy nhất quyết định phải trái, trắng đen. Đọc đến đây, hẳn không ai không cảm thấy phẫn nộ trước tình cảnh công lý thiêng liêng lại bị rao bán trắng trợn như một món hàng.

Lòng tham lam càng bộc lộ rõ hơn, càng khơi dậy nỗi bức xúc trong mỗi độc giả, khi tri huyện bàn bạc cách moi tiền từ những người liên quan đến vụ kiện. Câu nói "Thằng Sò này giàu lắm, chúng mình có thể 'ấy' được" được thốt ra một cách tự nhiên, không chút e dè, bởi, y xem việc vòi tiền kẻ giàu là chuyện hiển nhiên, thậm chí còn ngắt lời đề lại để nói ra ý định ấy trước. Rồi đến "nắm đứa có tóc ai nắm kẻ trọc đầu" đi kèm tiếng "cười khoái trá". Tiếng cười ấy, xét cho cùng, là tiếng cười của kẻ mạnh giễu cợt trên nỗi đau của kẻ yếu, khiến người đọc không khỏi rùng mình trước sự vô cảm của một kẻ nắm trong tay quyền sinh sát đối với dân lành.

Bên cạnh tri huyện, đề lại tuy giữ vai trò phụ tá nhưng không kém phần mưu mô, độc địa. Ngay từ câu mở đầu, đề lại đã chủ động gợi chuyện "Còn vụ Thị Hến, Nguyễn Sò quan đã định dứt khoát như thế nào chưa?". Đây là cách dò đoán suy nghĩ của cấp trên đầy ý tứ. Khi tri huyện gợi ý moi tiền Trùm Sò, đề lại lập tức phụ họa, và còn góp thêm mưu kế tinh vi hơn: "ta cứ bảo là để tra cứu đã" - tức là kéo dài thời gian xử án để tăng áp lực, buộc đương sự phải "biết điều". Đến khi tri huyện đưa ra phán quyết, đề lại lúc này khéo léo gợi tiếp “đã xử Nghêu và Ốc rồi thì lấy lí gì mà không xử Sò và Hến được”. Câu nói ấy không phải lời nhắc thông thường, mà là một lời thoại trong màn kịch kẻ tung người hứng đáng khinh giữa tri huyện và đề lại. Đề lại đã tính toán trước cả nước cờ của quan trên, và nói ra như là cách để hai bên phụ hoạ, diễn trò.

Ở vị trí thấp nhất trong bộ máy, lính lệ, tuy chỉ là cấp dưới thừa hành mệnh lệnh, nhưng cũng nhanh nhạy nắm bắt cơ hội, khiến người đọc càng thêm ngán ngẩm trước một guồng máy mà từ trên xuống dưới, không một mắt xích nào còn giữ được sự trong sạch. Chi tiết lính lệ A dặn dò ngầm trước khi dẫn người vào - "Để ba người này vào trước. Đinh Ốc, Phan Nghêu vào sau, ngồi đấy" - rồi tiếp đó thì thầm nhắc nhở Trùm Sò và Thị Hến rằng "quan bận lắm, tôi bẩm mãi quan mới chịu xử vụ này đấy" thực chất là một hình thức vòi vĩnh tinh vi: gợi ý về "công lao" của mình để đương sự hiểu ý mà lo lót. Quả thực, lí trưởng chẳng còn cách nào khác ngoài mở lời, “chúng ta với nhau rồi…”, để van nài anh lính lệ giúp đỡ.

Nhìn tổng thể, ba nhân vật - tri huyện, đề lại, lính lệ - tuy khác nhau về chức phận, cấp bậc, nhưng lại giống nhau đến kinh ngạc ở lòng tham và cách thức lợi dụng vị trí của mình để trục lợi. Điều đáng chú ý là toàn bộ bản chất ấy được bộc lộ hoàn toàn qua lời xưng danh, đối thoại, tiếng cười khoái trá và những cử chỉ, hành động sân khấu như bấm người, thì thầm, gọi lính. Chính lối khắc họa "để nhân vật tự tố cáo mình" ấy đã tạo nên hiệu quả châm biếm sâu cay đặc trưng của nghệ thuật tuồng đồ, khiến tiếng cười bật ra tự nhiên mà thấm thía hơn bất kỳ lời phê phán trực tiếp nào. Ẩn đằng sau đó, ta vẫn thấy cả một nỗi xót xa, bức xúc của người dân xưa trước một thực trạng bất công, “kêu trời trời không thấu, kêu đất kêu đất đất chẳng nghe”.

Nghệ thuật châm biếm trong Huyện đường có gì đặc sắc?

Đối tượng châm biếm của cảnh tuồng Huyện đường không phải là những kẻ tội phạm vặt như Nghêu hay Ốc, mà chính là những người đại diện cho công quyền - tri huyện, đề lại, lính lệ. Những nhân vật này lẽ ra phải là hiện thân của công lí, phân xử phải trái cho dân chúng, nhưng, họ lại hoàn toàn ngược lại: chỉ chăm chăm tìm cách trục lợi từ những người đến cửa quan để thưa kiện. Việc hướng sự châm biếm vào tầng lớp cầm quyền đã cho thấy cái nhìn sắc sảo của tác giả dân gian: gốc rễ của bất công xã hội không nằm ở cá nhân tội phạm nào, mà nằm ở chính bộ máy cai trị.

Nghệ thuật châm biếm được vận dụng trước hết trong nghịch lí xưng danh của tri huyện. Thông thường, lời tự giới thiệu là dịp để nhân vật thể hiện những điều tốt đẹp, đáng tự hào về bản thân; thế nhưng ở đây, tri huyện lại dùng hình thức trang trọng ấy để công khai kể lể những thói hư tật xấu, từ việc hưởng lạc "đỉnh chung", ăn của đút "hoa nguyệt", cho đến việc "được thua tự đồng tiền". Tất cả những lời tự thú tội lỗi ấy được thốt ra với một giọng điệu tự mãn, khoa trương, không hề giấu diếm. Chính sự lệch pha giữa nội dung đáng xấu hổ và thái độ đầy hãnh diện này đã tạo nên tiếng cười trào phúng của vờ tuồng: nhân vật càng tự đắc bao nhiêu thì hình ảnh lại càng trở nên lố bịch, đáng khinh bấy nhiêu trong mắt khán giả.

Tình huống trào phúng của cảnh tuồng còn được đẩy lên qua sự tương phản giữa không gian và hành động diễn ra trong không gian đó. Huyện đường, với bức hoành phi, câu đối, bàn giấy nghiêm trang, vốn là biểu tượng cho sự chính trực, công bằng của pháp luật. Thế nhưng chính tại nơi ấy, tri huyện và đề lại lại thản nhiên, công khai bàn bạc chuyện chia phần, tính kế moi tiền của đương sự, như thể đó là chuyện làm ăn bình thường, không cần phải giấu diếm. Sự đối lập giữa vỏ bọc trang nghiêm bên ngoài và bản chất mua bán trắng trợn bên trong đã biến chốn công đường thành một sân khấu hài kịch mỉa mai.

Nhìn sâu hơn, có thể thấy toàn bộ cảnh tuồng được xây dựng trên hàng loạt sự đối lập giữa danh và thực. Đó là đối lập giữa chức phận cao quý "phụ mẫu chi dân" với phẩm chất thấp hèn, tham lam của kẻ mang chức ấy; đối lập giữa danh nghĩa "xử án" với mục đích vòi tiền. Chính những tầng lớp đối lập chồng chất này đã khiến bộ mặt giả dối của tầng lớp cầm quyền bị lột trần một cách triệt để, trên mọi phương diện của nhân cách và hành xử.

Góp phần không nhỏ vào hiệu quả châm biếm còn là lối tung hứng ăn ý trong đối thoại giữa tri huyện và đề lại. Hai nhân vật hiểu ý nhau đến mức không cần nói hết câu, chỉ cần một gợi ý nhỏ là đối phương đã tiếp lời trơn tru, ăn khớp như một màn diễn đã được tập dượt từ trước. Cùng với đó là tiếng cười khoái trá của tri huyện khi tính toán moi tiền, thái độ ranh mãnh, lời khen nịnh nọt của đề lại khi khéo léo nhắc khéo, và cả sự lọc lõi của lính lệ khi ngầm gợi ý "công lao" của mình - tất cả tạo nên một bức tranh sinh động về sự "đồng lõa nhịp nhàng giữa các cấp bậc trong bộ máy tham nhũng.

Nhờ những thủ pháp ấy, cảnh tuồng đã tạo nên tiếng cười vừa hài hước, sảng khoái, vừa sắc bén, chua cay. Đó không đơn thuần là tiếng cười giải trí mà còn là tiếng cười vũ khí, qua đó nhân dân bộc lộ rõ thái độ khinh miệt, phê phán đối với chốn "cửa quan" - nơi lẽ ra phải là chỗ dựa công lí nhưng lại trở thành hang ổ của thói tham ô, nhũng nhiễu.

Đặc trưng tuồng hài và ý nghĩa của cảnh Huyện đường

Nghêu, Sò, Ốc, Hến thuộc dòng tuồng dân gian, còn gọi là tuồng đồ hay tuồng hài - một nhánh riêng biệt so với tuồng cung đình. Nếu như tuồng cung đình khai thác đề tài trung quân, ái quốc, anh hùng, liệt nữ, thì tuồng hài hướng ống kính vào chính đời sống sinh hoạt thường nhật, phơi bày những thói hư tật xấu vẫn tồn tại trong xã hội - từ thói tham lam, hiếu sắc, đến sự nhũng nhiễu của tầng lớp cai trị địa phương. Chính vì vậy, cảnh Huyện đường có thể khai thác bộ mặt trần trụi của chốn công đường, không bị ràng buộc bởi khuôn phép trang nghiêm như tuồng cung đình.

Lời thoại trong đoạn trích đảm nhận cùng lúc nhiều chức năng của kịch bản sân khấu. Trước hết, mỗi câu nói đều trực tiếp bộc lộ tính cách nhân vật như đã thấy qua lời xưng danh của tri huyện. Bên cạnh đó, lời thoại còn có vai trò thúc đẩy hành động: câu hỏi gợi chuyện của đề lại, lời gọi lính của tri huyện,… đều là những bước đẩy tình tiết tiến triển tự nhiên. Đồng thời, thoại cũng cung cấp bối cảnh cho khán giả. Qua đối thoại, người xem hiểu được tiến trình của vụ kiện, cũng như mối quan hệ giữa các bên nguyên đơn - bị đơn. Và quan trọng hơn cả, mọi lời thoại đều được sắp xếp để liên tục hướng sự chú ý của khán giả vào bản chất thực sự ẩn giấu bên trong mỗi nhân vật.

Về hình thức, cảnh tuồng sử dụng linh hoạt nhiều lối diễn đạt khác nhau. Lời xưng danh của tri huyện được thể hiện qua hình thức "nói lối" - một điệu nói có vần, có nhịp riêng của tuồng, mang tính khoa trương, phô diễn rõ rệt, phù hợp để nhân vật tự khoe mẽ, dù chẳng có gì đáng tự hào. Ngược lại, phần đối thoại giữa tri huyện, đề lại và lính lệ lại chuyển sang ngôn từ dân gian mộc mạc, gần với khẩu ngữ đời thường - như cách xưng hô "tôi", "anh", "thầy", hay những câu nói cộc lốc, suồng sã. Lối đối đáp ở đây cũng rất ngắn gọn, dồn dập, giàu tính biểu diễn, tạo nhịp điệu nhanh, dễ gây cười cho người xem.

Không thể bỏ qua vai trò của các chỉ dẫn sân khấu trong việc dựng nên không khí hài kịch cho cảnh tuồng. Cách bài trí công đường - với hoành phi, câu đối, bàn giấy nghiêm trang - tạo ra một phông nền trang trọng, để rồi chính sự trang trọng ấy trở thành đòn bẩy làm nổi bật sự lố bịch của những gì diễn ra bên trong nó. Bên cạnh đó, những chỉ dẫn về động tác như "cười khoái trá", "bấm mấy người đứng lại nói nhỏ", hay sắc thái giọng điệu hể hả, ranh mãnh của nhân vật, đều là những chi tiết nhỏ nhưng đắt giá, giúp khắc sâu ấn tượng hài hước, châm biếm trong lòng khán giả.

Từ những đặc trưng nghệ thuật ấy, cảnh Huyện đường mang đến một giá trị hiện thực sâu sắc: phơi bày tình trạng quan lại lợi dụng quyền lực được giao phó để trục lợi cá nhân, biến công lí - vốn phải là thứ bất khả xâm phạm - thành một món hàng có thể đem ra mặc cả, mua bán tùy theo túi tiền của đương sự. Đằng sau tiếng cười châm biếm ấy còn ẩn chứa một giá trị nhân văn đáng quý, đó là sự cảm thông sâu sắc của tác giả dân gian đối với những người dân thấp cổ bé họng, những kẻ vốn chẳng có gì trong tay ngoài niềm hi vọng mong manh vào công lí, để rồi phải đối mặt với một bộ máy công quyền đã mục ruỗng từ gốc. Tiếng cười, vì thế, không chỉ để giải trí, mà còn để cất lên tiếng nói âm thầm nhưng bền bỉ, đòi hỏi một công bằng cho những phận nhỏ bé trong xã hội xưa.

Kết luận

Đoạn trích Huyện đường (trích tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến) đã thành công khắc họa khung cảnh nhũng nhiễu, cửa quyền thời phong kiến. Ba nhân vật tri huyện, đề lại và lính lệ, tuy khác chức phận, nhưng đồng lõa trong lòng tham, biến công đường thành nơi mặc cả công lí bằng tiền bạc. Bằng nghệ thuật tuồng hài đặc sắc - nói lối khoa trương, ngôn ngữ dân gian, chỉ dẫn sân khấu sinh động - tác phẩm tạo tiếng cười châm biếm sâu cay, vừa phơi bày hiện thực quan lại thối nát, vừa gửi gắm sự cảm thông với người dân thấp cổ bé họng.

Bạn đọc có thể tìm hiểu thêm các bài viết về tuồng và sân khấu dân gian trong chuyên mục Ngữ văn 10 để nhận ra cách tiếng cười phê phán được thể hiện qua nhân vật, lời thoại và hành động trên sân khấu.