Phương pháp giáo dục HighScope trong lộ trình phát triển của trẻ

Trong bối cảnh hội nhập giáo dục toàn cầu, xu hướng áp dụng các phương pháp giáo dục sớm quốc tế tại Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Trong đó, phương pháp giáo dục HighScope nổi lên như một lựa chọn hàng đầu cho những phụ huynh mong muốn con em mình phát triển tư duy chủ động và kỹ năng tự lập ngay từ giai đoạn mầm non. Dựa trên triết lý học tập chủ động, HighScope khuyến khích trẻ học thông qua trải nghiệm trực tiếp, tương tác với môi trường và tự đưa ra sự lựa chọn phù hợp với lứa tuổi.

Tuy nhiên, dù ngày càng trở nên phổ biến, nhiều phụ huynh và giáo viên vẫn đối mặt với khó khăn trong việc hiểu rõ bản chất cốt lõi cũng như cách thức triển khai phương pháp này sao cho hiệu quả. Bài viết sau đây sẽ phân tích chi tiết về HighScope nhằm cung cấp cái nhìn học thuật và chính xác nhất cho người đọc.

Phương pháp giáo dục HighScope là gì?

Định nghĩa: Triết lý lấy trẻ làm trung tâm

Phương pháp giáo dục HighScope là một phương pháp/tiếp cận giáo dục mầm non, được xây dựng trên triết lý học tập chủ động (active learning), trong đó trẻ xây dựng hiểu biết thông qua trải nghiệm và tương tác với môi trường.

Từ đó, trẻ không tiếp thu kiến thức một cách thụ động mà tự xây dựng hiểu biết thông qua việc tương tác trực tiếp với vật liệu, con người, sự kiện và ý tưởng [1].

Trong môi trường này, giáo viên không chỉ đóng vai trò người dạy mà là người đồng hành, hỗ trợ trẻ tự đưa ra quyết định [2].

Nguồn gốc và lịch sử hình thành

Phương pháp này có lịch sử hơn 50 năm, bắt nguồn từ dự án Perry Preschool Project năm 1962 tại Michigan, Hoa Kỳ, do Tiến sĩ David Weikart khởi xướng. Năm 1970, Quỹ Nghiên cứu Giáo dục HighScope (HighScope Educational Research Foundation) chính thức được thành lập.

Đây là một trong những chương trình giáo dục sớm hiếm hoi trên thế giới có dữ liệu nghiên cứu dài hạn, chứng minh rằng trẻ em theo học HighScope có khả năng thành công cao hơn về cả học thuật lẫn đời sống kinh tế khi trưởng thành [3].

Đối tượng áp dụng và mục tiêu phát triển

HighScope được thiết kế tối ưu cho trẻ mầm non (Preschool) trong độ tuổi từ 3 đến 5 tuổi [1]. Phương pháp này đặt ra các mục tiêu phát triển toàn diện bao gồm:

• Tư duy và sáng kiến: Khuyến khích trẻ tự khởi xướng các hoạt động và theo đuổi ý tưởng cá nhân [4].

• Tính tự lập: Trẻ học cách lựa chọn học cụ và tự quản lý thời gian trong các góc hoạt động [2].

• Kỹ năng giải quyết vấn đề: Giúp trẻ học cách trao đổi, hợp tác với bạn bè xung quanh và xử lý các tình huống phát sinh trong lúc chơi và học [4].

Xem thêm: Dạy con không đòn roi: 10+ phương pháp nuôi dạy con tích cực

Nguyên lý cốt lõi của phương pháp HighScope

Sức mạnh của HighScope nằm ở sự kết hợp chặt chẽ giữa tính chủ động của trẻ, vai trò hướng dẫn của giáo viên và môi trường học tập được thiết kế có chủ đích.

Học tập chủ động (Active Learning)

Đây là nguyên lý nền tảng xuyên suốt toàn bộ chương trình. Học tập chủ động được hiểu là quá trình trẻ trực tiếp thao tác với các vật thể, tương tác với con người và ý tưởng để tạo ra kiến thức mới [1].

Theo HighScope, có 5 thành phần không thể thiếu để tạo nên sự học tập chủ động:

• Vật liệu: Trẻ được tiếp cận với nhiều loại vật liệu đa dạng, không cấu trúc (như cát, khối gỗ, vải...).

• Thao tác: Trẻ tự do cầm nắm, kết hợp, thay đổi các vật liệu theo ý muốn.

• Lựa chọn: Trẻ tự quyết định mình sẽ chơi gì và chơi như thế nào.

• Ngôn ngữ từ trẻ: Trẻ mô tả những gì mình đang làm và suy nghĩ.

• Sự hỗ trợ từ người lớn: Giáo viên thừa nhận và khuyến khích nỗ lực của trẻ.

Chu trình Plan – Do – Review (Lập kế hoạch – Thực hiện – Đánh giá)

Đây là đặc điểm nhận dạng độc đáo nhất của HighScope, giúp trẻ hình thành khả năng quản trị bản thân ngay từ bé [1], [2].

• Plan (Lập kế hoạch): Trẻ bắt đầu bằng việc chia sẻ dự định của mình. Thay vì bị áp đặt, trẻ học cách hình dung mục tiêu: "Con sẽ xây một cây cầu bằng gỗ ở góc xây dựng".

• Do (Thực hiện): Đây là khoảng thời gian trẻ thực hiện kế hoạch. Trẻ thực hành các kỹ năng, gặp lỗi sai và tự tìm cách sửa chữa.

• Review (Đánh giá/Nhìn lại): Sau khi hoàn thành, trẻ cùng ngồi lại để phản hồi về quá trình làm việc. Bước này giúp trẻ kết nối kinh nghiệm thực tế với ngôn ngữ và tư duy logic.

Vai trò của giáo viên là người hướng dẫn

Trong lớp học HighScope, giáo viên không phải là "người cầm lái" mà là "người hỗ trợ". Họ không đưa ra các câu trả lời sẵn có mà thường sử dụng các câu hỏi mở để kích thích trẻ suy nghĩ. Giáo viên luôn quan sát và ghi chép để điều chỉnh mức độ hỗ trợ phù hợp với tiến độ phát triển của từng trẻ [4].

Môi trường học tập được thiết kế phù hợp với trẻ

Môi trường lớp học HighScope được cấu trúc một cách có chủ đích để thúc đẩy sự tự lập [1]. Các đặc điểm chính bao gồm:

• Các góc hoạt động rõ rệt: Góc nghệ thuật, góc khối gỗ, góc đọc sách... giúp trẻ dễ dàng định hướng không gian.

• Hệ thống dán nhãn: Mọi học cụ đều được dán nhãn bằng hình ảnh, biểu tượng và chữ viết. Điều này cho phép trẻ tự lấy đồ dùng và tự cất dọn mà không cần sự trợ giúp từ người lớn.

• Học cụ đặt trong tầm với của trẻ: Trẻ có thể tự lựa chọn, sử dụng và cất lại đồ dùng, từ đó hình thành tính tự lập và trách nhiệm.

Xem thêm: Công dân toàn cầu: Hành trang hội nhập trong thời đại toàn cầu hóa

Lợi ích của phương pháp HighScope đối với trẻ mầm non

Phát triển tư duy độc lập và khả năng ra quyết định

Trong môi trường HighScope, trẻ không phải chờ đợi mệnh lệnh từ giáo viên. Việc liên tục thực hiện bước "Plan" (Lập kế hoạch) buộc trẻ phải suy nghĩ về sở thích và khả năng của bản thân [1].

Qua thời gian, trẻ hình thành ý thức mạnh mẽ về "cái tôi" học thuật, biết mình muốn gì và cần làm gì để đạt được mục tiêu đó. Đây là nền tảng cho sự tự tin và khả năng ra quyết định trong tương lai.

Tăng khả năng giao tiếp và hợp tác

Mặc dù HighScope đề cao sự lựa chọn cá nhân, nhưng các hoạt động thường diễn ra trong bối cảnh nhóm. Khi trẻ thực hiện chu trình "Review" (Đánh giá), chúng học cách diễn đạt ý tưởng, lắng nghe phản hồi từ bạn bè và giáo viên [2].

Quá trình này không chỉ giúp trẻ phát triển ngôn ngữ mà còn rèn luyện kĩ năng lắng nghe, chia sẻ và làm việc nhóm để hoàn thành những dự án chung phức tạp hơn.

Hình thành kỹ năng giải quyết vấn đề

Thay vì bảo vệ trẻ khỏi những sai lầm, HighScope coi các tình huống phát sinh là cơ hội học tập quý giá. Khi một mô hình tháp gỗ bị đổ hoặc một dự án vẽ tranh không như ý, giáo viên sẽ khuyến khích trẻ quan sát và tìm nguyên nhân [4].

Kỹ năng giải quyết vấn đề (Problem-solving) này bao gồm cả khía cạnh logic (xử lý đồ vật) và khía cạnh xã hội (giải quyết xung đột với bạn chơi), giúp trẻ trở nên kiên cường và linh hoạt trước các thách thức.

Tạo sự hứng thú và chủ động trong học tập

Lợi ích quan trọng nhất chính là nuôi dưỡng niềm yêu thích học tập tự thân. Vì được học thông qua những gì mình yêu thích và chọn lựa, trẻ luôn duy trì được trạng thái hứng khởi cao độ [1].

Học tập không còn là nhiệm vụ áp đặt mà là một quá trình khám phá đầy niềm vui. Sự chủ động này giúp trẻ dễ dàng thích nghi với môi trường học thuật ở các cấp bậc cao hơn mà không cảm thấy áp lực hay chán nản.

So sánh HighScope với các phương pháp giáo dục khác

Mặc dù cả ba phương pháp đều hướng đến việc tôn trọng sự phát triển tự nhiên của trẻ, nhưng cách thức triển khai và triết lý vận hành lại có những nét đặc thù riêng biệt.

HighScope vs Montessori

Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở tính cấu trúc và tương tác xã hội. Trong khi Montessori tập trung vào việc trẻ làm việc độc lập với các học cụ có cách sử dụng được hướng dẫn cụ thể nhằm giúp trẻ tự phát hiện và sửa lỗi [5], thì HighScope lại khuyến khích trẻ sử dụng các vật liệu mở và tương tác nhóm mạnh mẽ thông qua việc chia sẻ kế hoạch "Plan-Do-Review" [1].

HighScope vs Reggio Emilia

Reggio Emilia chú trọng vào "dự án" (projects) và tính nghệ thuật, thường không có một thời biểu cố định và coi môi trường là "người thầy thứ ba" [6].

Ngược lại, HighScope duy trì một chu kỳ hằng ngày (daily routine) ổn định và có cấu trúc rõ ràng. HighScope mang tính định hướng mục tiêu cụ thể hơn, trong khi Reggio Emilia thiên về sự ngẫu hứng và khám phá nghệ thuật dựa trên sự dẫn dắt của cộng đồng.

Bảng so sánh tổng hợp

Cách áp dụng phương pháp HighScope trong thực tế

Tại trường mầm non: Hiện thực hóa chu trình Plan – Do – Review

Tại các cơ sở giáo dục áp dụng HighScope, thời khoá biểu hằng ngày được thiết kế để trẻ có nhiều cơ hội lựa chọn, thực hiện và nhìn lại hoạt động của mình.

• Tổ chức giờ lập kế hoạch (Planning Time): Giáo viên ngồi cùng một nhóm nhỏ trẻ (từ 5-8 em). Thay vì hỏi "Con muốn chơi gì?", giáo viên sẽ gợi mở bằng các câu hỏi chi tiết: "Con dự định sẽ sử dụng những khối gỗ nào để xây nhà?" hoặc "Con có cần thêm bạn nào hỗ trợ dự án vẽ tranh này không?".

• Giờ làm việc (Work Time): Đây là khoảng thời gian dài nhất (thường từ 45-60 phút). Giáo viên di chuyển giữa các góc, tham gia vào hoạt động của trẻ như một người bạn đồng hành (partner), quan sát các chỉ số phát triển (KDIs) và chỉ can thiệp khi trẻ thực sự cần sự hỗ trợ để vượt qua rào cản tư duy [1].

• Giờ xem lại (Recall Time): Trẻ chia sẻ thành quả của mình. Giáo viên có thể dùng ảnh chụp hoặc sản phẩm thực tế của trẻ để giúp trẻ kết nối giữa kế hoạch ban đầu và kết quả đạt được.

Tại nhà: Tạo môi trường học tập chủ động

Phụ huynh có thể biến ngôi nhà thành một "phòng thí nghiệm" nhỏ cho sự tự lập bằng cách:

• Phân khu chức năng: Sắp xếp đồ chơi và đồ dùng học tập theo từng loại (góc sách, góc lắp ráp, góc nghệ thuật).

• Hệ thống lưu trữ thân thiện: Sử dụng các kệ thấp vừa tầm tay và dán nhãn bằng hình ảnh minh họa (ví dụ: giỏ đựng ô tô có hình cái ô tô). Điều này giúp trẻ tự tin lấy đồ và tự giác dọn dẹp sau khi chơi.

Vai trò của phụ huynh trong việc hỗ trợ

Trong HighScope, phụ huynh không phải là người kiểm soát mà là người khích lệ.

• Lắng nghe và đặt câu hỏi mở: Thay vì khen ngợi suông ("Con giỏi quá"), hãy tập trung vào tiến trình của trẻ: "Bố thấy con đã rất kiên nhẫn khi xếp cái tháp này cao như vậy, con đã làm cách nào thế?".

• Tôn trọng lựa chọn của trẻ: Ngay cả trong những việc nhỏ như chọn quần áo đi học hay món ăn sáng, hãy đưa ra các lựa chọn giới hạn để trẻ tự quyết định. Điều này nuôi dưỡng cảm giác kiểm soát và trách nhiệm cá nhân [2].

Lưu ý khi triển khai tại Việt Nam

Khi áp dụng phương pháp giáo dục HighScope tại thị trường Việt Nam, có một số rào cản văn hóa cần lưu ý:

• Giảm thói quen làm thay trẻ: Phụ huynh Việt thường có xu hướng làm hộ trẻ để tiết kiệm thời gian. Để HighScope thành công, người lớn cần kiên nhẫn chờ đợi trẻ tự thực hiện nhiệm vụ.

• Sự nhất quán: Nếu ở trường trẻ được khuyến khích tự lập nhưng về nhà lại được ông bà, cha mẹ phục vụ tận nơi, trẻ sẽ bị mâu thuẫn về hành vi.

• Điều chỉnh sĩ số lớp học: HighScope đòi hỏi giáo viên phải ghi chép nhật ký hành vi cho từng trẻ, do đó nên ưu tiên sĩ số vừa phải hoặc tăng số giáo viên hỗ trợ để đảm bảo chất lượng tương tác.

Có nên cho trẻ học theo phương pháp HighScope?

Sau khi đã đi sâu vào các nguyên lý và lợi ích, câu hỏi cuối cùng đặt ra cho nhiều phụ huynh là liệu phương pháp này có thực sự phù hợp với con mình hay không?

Phương pháp này phù hợp với những trẻ nào?

Thực tế, phương pháp giáo dục HighScope có thể áp dụng cho nhiều đối tượng trẻ khác nhau. Tuy nhiên, nó đặc biệt mang lại hiệu quả vượt trội cho:

• Trẻ có tính cách tò mò và ưa khám phá: Môi trường với nhiều học liệu mở sẽ giúp những trẻ này thỏa mãn trí tưởng tượng không giới hạn.

• Trẻ cần rèn luyện tính kiên trì: Thông qua chu trình Plan-Do-Review, những trẻ dễ nản chí sẽ học được cách bám sát mục tiêu và hoàn thành dự án.

• Trẻ cần phát triển kỹ năng thích nghi và tư duy độc lập cho các môi trường học tập đa dạng: Tư duy độc lập và khả năng phản biện của HighScope là nền tảng quan trọng giúp trẻ thích nghi nhanh với các cấp học cao hơn theo chuẩn toàn cầu.

Những yếu tố cần cân nhắc khi lựa chọn

Trước khi quyết định, phụ huynh nên xem xét các yếu tố sau tại cơ sở giáo dục:

• Chứng nhận và đào tạo của giáo viên: Vì giáo viên đóng vai trò là người hỗ trợ quan sát, họ cần được đào tạo bài bản về cách ghi chép và đặt câu hỏi mở thay vì dạy học truyền thống.

• Môi trường vật chất: Một lớp học HighScope chuẩn cần có các khu vực hoạt động tách biệt, học liệu đa dạng và hệ thống nhãn dán khoa học.

• Mức độ cam kết của gia đình: Nếu cha mẹ không thể dành thời gian lắng nghe trẻ "review" (chia sẻ) về hoạt động tại trường hoặc duy trì thói quen làm thay trẻ tại nhà, hiệu quả của phương pháp sẽ bị giảm sút.

Gợi ý dành cho phụ huynh

Để việc chuyển đổi sang HighScope diễn ra thuận lợi, chún có thể gợi ý cho phụ huynh một vài bước nhỏ:

1. Quan sát con: Hãy thử để trẻ tự chọn trang bị hoặc tự lên kế hoạch cho một buổi đi chơi cuối tuần và xem cách trẻ phản ứng.

2. Tham khảo trường: Đừng chỉ nhìn vào cơ sở vật chất, hãy yêu cầu được quan sát một giờ "Work Time" để thấy cách giáo viên tương tác với trẻ.

3. Kiên nhẫn với tiến trình: Kết quả của HighScope không thể hiện ngay lập tức, mà rõ hơn sau 6 tháng đến 1 năm qua sự tự tin và khả năng xử lý vấn đề của trẻ.

Xem thêm:

• Phương pháp Montessori là gì? Đặc trưng của phương pháp Montessori

• Hiệu quả khi kết hợp kỹ năng tư duy (reasoning skills) trong giảng dạy tiếng Anh cho trẻ em (Phần 1)

• Hiệu quả khi kết hợp kỹ năng tư duy (reasoning skills) trong giảng dạy tiếng Anh cho trẻ em (Phần 2)

Tóm lại, HighScope không chỉ là một chương trình giảng dạy mà còn là triết lý đề cao quyền chủ động của trẻ thông qua chu trình Plan – Do – Review. Bằng cách khuyến khích trẻ tự lập kế hoạch và đánh giá hoạt động của mình, phương pháp này xây dựng nền tảng vững chắc về tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là sự thấu hiểu và lựa chọn phương pháp giáo dục sao cho tương thích với cá tính riêng biệt của mỗi cá nhân.

Song hành với việc rèn luyện tư duy, việc trang bị năng lực ngôn ngữ sớm cũng là yếu tố then chốt giúp trẻ hội nhập. Hy vọng bài viết đã giúp quý phụ huynh nắm vững các giá trị cốt lõi mà phương pháp giáo dục HighScope mang lại để có những định hướng đúng đắn nhất. Người đọc có thể tham khảo thêm các khoá học tiếng Anh cho trẻ tại ZIM.