Pushkin: Cuộc đời, phong cách sáng tác & tầm ảnh hưởng đến văn học Thế giới

Đại diện cho văn đàn xứ sở bạch dương thế kỷ XIX, Pushkin được biết đến là cây bút vĩ đại giữa buổi giao thời, biến thiên từ quan niệm truyền thống, cổ điển sang chủ nghĩa lãng mạn, tư tưởng cách tân. Ông chọn chủ đề tình yêu, sự tự do làm “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt đời thơ, khiến bao bạn đọc đương thời mãi nhớ đến và khắc sâu những trang tuyệt bút ngời sáng sau muôn vàn lớp bụi thời gian.

Mang sứ mệnh một thi hào, văn nhân, một nhà soạn kịch nổi tiếng thế giới, Pushkin dẫn lối cho văn học Nga soi rọi mọi bước đường nghệ thuật, vươn lên nhiều tầm cao mới. Trong chương trình Ngữ văn lớp 11, ông là tác giả tiêu biểu được chú trọng phân tích, tìm hiểu, để lại không ít cảm hứng cùng cơ sở nghiên cứu, phản biện cho môi trường học thuật.

Pushkin là ai?

Aleksandr Sergeyevich Pushkin (1799 - 1837), một nhà văn, nhà thơ, biên kịch, được xem như “tượng đài” trong văn học Nga và toàn thế giới. Danh xưng “mặt trời thi ca Nga” là cái tên đầy tôn kính, khâm phục mà người đời dành cho thi sĩ huyền thoại này.

Hơn 2 thập kỷ miệt mài cống hiến cho nghệ thuật, Pushkin đã đặt nền móng cho tư duy hiện đại, lên án các quan niệm xã hội lạc hậu, chế độ nông nô chuyên chế, lên tiếng bênh vực bao mảnh đời cùng khổ.

Ngoài ra, ngôn ngữ văn chương cũng từ đó mà ngày càng dồi dào, phong phú, chứng minh vị thế không thể phủ nhận của những sáng tác do đại thi hào chấp bút. Trên từng trang thơ tình yêu, tự sự hay tiểu thuyết, người ta đều chắt lọc được tinh túy, chung đúc nên cái hồn, cái tâm, khởi sự bao dấu mốc lịch sử chói lọi, vinh quang.

Khi thưởng lãm các tác phẩm lẫy lừng dưới ngòi bút ấy, nhà văn Gogol như thấy được bao điều diệu kỳ:

“...thiên nhiên Nga, tâm hồn Nga, ngôn ngữ Nga, tính cách Nga được phản ánh qua sự trong sáng, qua vẻ đẹp tinh khiết như một bức tranh sơn thủy được phản chiếu trên bề mặt lồi của ống kính quang học”.

Nói về người bạn thâm giao của mình, Gogol gọi ông là "một hiện tượng phi thường và có lẽ là sự biểu hiện duy nhất của tinh thần Nga" [1]

Cũng bởi vậy mà hàng loạt cái tên độc nhất khác ra đời, ví dụ như: “Người sáng tạo ra ngôn ngữ văn học Nga hiện đại”, “Một hiện tượng duy nhất của tinh thần Nga”, “nhà thơ của Tự do”,...

Cuộc đời của Pushkin

Ông sinh ra tại Moscow (thủ đô nước Nga), trong một gia đình quý tộc theo tư tưởng cấp tiến. Tinh thần nhân văn, trọng nghĩa được ông kế thừa từ dòng họ ngoại, và sau này có tác động sâu sắc đến phong cách, định hướng sáng tác. 

Nhà thơ bắt đầu con đường học tập tại trường Lyceum Hoàng gia từ năm 12 tuổi. Nhãn quan nơi ông được mở rộng nhờ những trải nghiệm sống giữa thời binh đao, chiến loạn nhưng vẫn giữ tâm thái quảng đại, tâm hồn tỉnh thức, biết rung cảm trước cái đẹp và bất bình vì thế cuộc đầy khắc nghiệt, bất công. 

Pushkin sớm bộc lộ thiên phú văn học từ khi còn nhỏ, cho ra đời thi phẩm đầu tay “Hồi ức ở Hoàng Thôn” năm 16 tuổi. Bài thơ tái hiện cuộc chiến giữa quân đội Nga hoàng và quân Napoleon I (1812). Chất xúc tác mạnh mẽ đó thôi thúc hồn thơ trẻ liên tục dấn thân, trưởng thành trên “mặt trận văn hóa, nghệ thuật”, viết lại những lề lối, chuẩn tắc mòn cũ như đã ăn sâu vào tiềm thức thế nhân. 

Những biến động vẫn liên tiếp xảy đến với cuộc đời đại thi hào xứ bạch dương. Loạt sáng tác ủng hộ phong trào đấu tranh xóa bỏ ách nô lệ, thói đàn áp người nông dân khiến ông đứng trước các mối nguy về chính trị, thiết chế thời bấy giờ. 

Các tác phẩm lên tiếng cho tự do, nhân quyền khiến ông bị kết án phải chịu lưu đày tới Sibir. Tuy nhiên, nhờ sự giúp đỡ từ bạn bè, hình phạt được giảm xuống thành trục xuất khỏi phương Nam nước Nga.

Tháng 7/1824, Pushkin tiếp tục chịu lệnh quản thúc do mâu thuẫn gay gắt với chính quyền. Ông trở về sống tại điền trang của gia đình tại làng Mikhailovskoe. Nơi đây là khởi nguồn của vô số tuyệt phẩm bất hủ như: “Boris Godunov” (1825), “Với biển cả” (1826), “Những người Digan” (1827),...

Sức sống tràn đầy, mãnh liệt cùng phương châm tự do được ông hiện thực hóa qua mỗi trang viết, phản chiếu một nhân cách lớn, thiết tha sống trọn với văn nghiệp, nghệ thuật và tình yêu nhân loại bao la. Đặc biệt, mối duyên bất ngờ năm 1825 trở thành nguồn thi hứng cho tao nhân viết nên bài thơ tình nổi tiếng “Gửi K”. Ông tình cờ tương ngộ nàng Anna Kern và có câu chuyện tình được báo giới quan tâm.

Năm 1831, Pushkin kết hôn với Natalia Goncharova - mỹ nhân từng làm khuynh đảo giới quan chức, nghệ sĩ đương thời. Cuộc tình với Natalia đã chắp cánh cho cảm hứng sáng tạo, ước mơ cùng khát vọng thăng hoa trên đỉnh cao sự nghiệp của đại thi hào nước Nga. 

Hạnh phúc chưa kéo dài bao lâu thì chuỗi tin đồn nàng Natalia không chung thủy lan rộng, dẫn tới những nghi ngờ, bàn tán xung quanh cuộc sống hôn nhân hai người. Tầng lớp thượng lưu ngày ấy vốn trọng danh dự, phẩm giá, luôn giữ quan niệm phải đấu tranh, bảo vệ đến cùng hình ảnh cá nhân và gia đình.

Do đó, nhiều hình thức phân định cực đoan như đấu súng vẫn diễn ra thường xuyên dù bị pháp luật nghiêm cấm. Trong cuộc đời mình, thi sĩ bậc nhất nước Nga từng tham gia 26 màn đọ súng, và cũng qua đời ở trận đấu định mệnh cuối cùng.

Ông trực tiếp đối đầu với Georges d'Anthès, một sĩ quan kỵ binh người Pháp. Vết thương nghiêm trọng ở đùi khiến nhà thơ không qua khỏi trong vòng 2 ngày sau đó. Ở tuổi 38, Pushkin khép lại sự nghiệp thi ca trong dang dở, tiếc nuối song cũng đầy bi tráng bởi lòng tự tôn, mong muốn gìn giữ phẩm đức, sự trong sạch cho tổ ấm đã nỗ lực dựng xây. 

Phong cách sáng tác của Pushkin

Đặc điểm nổi bật trong thơ và văn xuôi của Pushkin

Tinh thần tự do, luôn hướng đến lẽ sống cao cả chính là điểm nổi bật cốt lõi trong thi tứ, văn phong của bậc phu chữ người Nga. Trên đỉnh cao danh vọng và thành tựu, ông vẫn dành sự tri cảm, thấu hiểu sâu sắc tới bao phận người nhọc nhằn, gian truân trong xã hội cũ.

Tình trạng áp bức, đè nén của cường quyền, những thân kiếp lầm than, khổ cực bởi trói buộc, xiềng xích đã khơi dậy trong ông khát vọng đấu tranh bằng ngòi bút sắc bén mà thấm đẫm tính nhân văn. Không chỉ vậy, từ thẳm sâu tâm thức của “mặt trời thi ca” còn là tình yêu đất nước thiêng liêng cùng bản sắc quê hương, dân tộc đậm nét qua cách biểu đạt ngôn ngữ.

Tư tưởng chủ đạo gồm chủ nghĩa lãng mạn, phong cách hiện thực, lòng yêu nước, nhân đạo là tất cả ước nguyện mà đại thi hào lựa chọn theo đuổi. Pushkin luôn giữ trọn nét đẹp trong sáng, cao khiết, bao dung, quyết tôn thờ, phụng sự cả những mỹ cảm cá nhân cho đến lý tưởng gây dựng đời sống văn minh, tiên tiến.

Xem thêm: Phong cách lãng mạn là gì? Đặc điểm và cách nhận biết trong văn học.

Ngôn ngữ nghệ thuật, giọng điệu và ảnh hưởng đối với văn học thế giới

Ngòi bút thi nhân đậm chất lãng mạn song cũng vô cùng dung dị, mộc mạc, như thổ lộ nỗi lòng cùng độc giả. Bằng sức sáng tạo dồi dào cùng tư duy hiện đại, Pushkin còn là người “khai sơn phá thạch” cho ngôn ngữ văn học Nga thời kỳ mới.

Tất thảy những biến đổi của ông đều bám sát hiện thực đời sống nhân dân, văn hóa bản địa. Hình bóng cội nguồn luôn hiện diện trong các tác phẩm tiêu biểu như một chứng nhân bất tử. Quả nhiên, nhà thơ xứ bạch dương đặc biệt tinh tế khi gửi gắm tấm lòng, nỗi suy tư cùng những phức cảm đời thường rất đỗi gần gũi, dễ nhận biết với bạn đọc.

Ngôn từ ông tạo nên tuy mới lạ, tân thời song không hề xa cách hay phá vỡ chuẩn mực cốt yếu. Độc giả toàn cầu vẫn mãi khắc sâu nơi tâm tưởng những đóng góp, cống hiến của ông với nền văn chương mai hậu.

Thế hệ sau đã kế thừa và phát huy phong cách, kỹ thuật sáng tác cũng như nền tảng lý luận mà Pushkin để lại. Điều này trở thành cơ sở, bước ngoặt lớn cho sự tiến bộ của đời sống tinh thần, nhận thức lẫn quan niệm thẩm mỹ nhân loại.

Giá trị của thơ ca, văn chương Pushkin với văn học Nga và Việt Nam

Cho đến ngày nay, biết bao thế hệ độc giả Việt Nam vẫn đặc biệt yêu thích, đón nhận những áng thơ tuyệt bút của thiên tài thi ca Nga. Trong giáo dục và giảng dạy nói chung, thơ ông là kho tàng kiệt tác đồ sộ với giá trị nhân bản to lớn, tiếp thêm cho con người cảm hứng nghệ thuật, nhắc nhở về phẩm giá, lối sống, lòng ái quốc nồng nàn.

Nhiều tác phẩm của ông đã tiếp cận đông đảo giới trẻ bằng bản dịch Việt ngữ. Chất thơ lãng mạn, thuần phác, êm đềm và trong trẻo tựa tiếng suối reo giữa bạt ngàn dễ đưa người ta vào thế giới nội tâm lắng sâu, huyền mỹ. Chính vì vậy, không ít thi nhân Việt Nam học tập theo cá tính, màu sắc của nhà thơ vĩ đại này.

Nhóm tác giả nổi tiếng như Xuân Diệu, Tố Hữu, Chế Lan Viên từng lấy cảm hứng qua cách dùng từ, cách tạo nhịp câu, nhạc tính đặc trưng mà Pushkin đã sử dụng.

Dạng đề tài về tình yêu đất nước, lứa đôi, lòng khiêm ái cũng được xem như cầu nối giữa thi ca hai xứ sở Nga - Việt. Loạt danh tác “Tôi yêu em”, “Gửi K”, “Mùa thu” cũng sớm ở lại trong tiềm thức, tâm khảm bạn đọc mà đến nay nhiều người Việt đã thuộc nằm lòng.

Thậm chí nhiều nhà phê bình còn đặt Pushkin và Nguyễn Du ở thế tương đồng, ví như hai đại thi hào, hai “nhà tiên tri của hai dân tộc”. Đó đều là những huyền thoại, tượng đài nghệ thuật và biểu tượng văn hóa mang tầm ảnh hưởng quốc tế, để người đời muôn thế kỷ sau vẫn mãi lưu danh.

Người dân nước Nga qua bao năm vẫn ghi tạc tiếng lòng, điệu thơ cùng tâm hồn cao cả của bậc vĩ nhân đã khởi sinh nên nhiều triết lý, tư tưởng đúng đắn cho thế hệ sau gắng sức giữ gìn. Quần chúng luôn trân quý một thiên tài và coi ông như “khởi đầu của mọi khởi đầu” - gương mặt tiêu biểu đã thiết lập lại không ít quy chuẩn trong sáng tác văn chương.

Pushkin chủ động phá vỡ khuôn mẫu cổ điển, mang câu từ, nhịp điệu vào đời sống hiện thời và mọi thời, giải phóng ngôn ngữ khỏi những ràng buộc cứng nhắc. Bằng lối dụng ngôn mộc mạc, bình dị, dưới ngòi bút thi nhân, “chất giọng” nơi mỗi bài thơ đều chứa hình hài quê hương, đất mẹ dấu yêu.

Đại thi hào người Nga kiến tạo nên những chân trời rộng mở cho thi đàn nước nhà, khích lệ các cây bút gửi gắm trọn vẹn nỗi lòng, ý nguyện gắn với tinh thần dân tộc, nếp sống vùng miền thay vì lệ thuộc vào thi pháp của văn học thế giới, điển hình là các quốc gia như Đức, Pháp.

Sự can đảm, lòng bác ái, khoan dung của nhà thơ xứ bạch dương đã phần nào phục hoạt, chấn hưng niềm tin, khát vọng sống trào dâng từ thẳm sâu tiềm thức đồng bào. Ông không ngần ngại bày tỏ mong muốn thức tỉnh một chế độ bất công, khắc nghiệt, dùng góc nhìn văn minh, hiện đại nhằm trao truyền tình thương, sự cộng cảm cũng như lý tưởng bảo vệ cái đẹp, cái thiện.

Thơ ông không chỉ cách tân về hình thức mà còn đổi mới cả phần hồn, thi tứ, cả ý thức đằng sau cách dụng ngữ đầy sáng tạo. Đứng giữa buổi giao thời của văn hóa, văn nghệ và thi ca nói riêng, Pushkin thành công khẳng định dấu ấn, tên tuổi, hay hơn cả là góp sức cấu thành nên một bình minh huy hoàng, rạng rỡ cho phong trào nghệ thuật tại quê nhà.

Phần cá tính sáng tạo hay khuynh hướng nghệ thuật của nhà thơ là nội dung có độ khó tương đối cao, đòi hỏi sự tập trung, kiên trì ghi nhớ và tổng hợp đều đặn. Vì vậy, người học nên tìm hiểu thông tin về cách thức, phương tiện ôn luyện hiệu quả.

Những bài thơ nổi tiếng của Pushkin

Những tuyệt phẩm ra đời cách đây hàng thế kỷ như vẫn mãi âm vang trong tâm hồn độc giả Việt Nam. Mỗi áng thơ tình thâm trầm mà da diết, dang dở mà bền lâu, hay dẫu có chút u uẩn, bi mẫn song lại nói lên xúc cảm muôn người.

Thơ Pushkin lặng lẽ đi vào đời sống tựa ánh trăng hiền dịu nhưng diễm ảo lạ thường, cứ ngỡ là mỹ miều mà thực chất vô cùng bình dị. Bởi vậy, hàng loạt bản dịch được công khai đến tay bạn đọc, giúp cho tinh hoa nghệ thuật được lưu truyền, mãi chẳng thể rơi vào lãng quên.

Đọc thêm: Thơ và thơ trữ tình là gì? Đặc điểm và cách xác định nhân vật trữ tình trong thơ.

Vì sao người học nên tìm hiểu về tác giả Pushkin?

Cuộc đời đầy thăng trầm lẫn vinh hoa của Pushkin đã góp phần tạo nên chất liệu cho nhiều tác phẩm trong suốt hành trình sáng tác và cống hiến. Giữa môi trường, hoàn cảnh sống với dấu ấn văn chương tồn tại không ít mối liên hệ gián tiếp mà bền vững. Bởi vậy, học sinh nên trang bị kiến thức cơ bản về tư tưởng, phong cách của thi hào vĩ đại bậc nhất xứ bạch dương.

Hơn nữa, thơ ông đóng vai trò quan trọng trong nền văn học Nga cả về ngôn từ, cấu tứ và định hướng sáng tác. Một tượng đài bất hủ giúp bạn đọc như thức tỉnh, mở ra chương mới của góc nhìn cuộc sống, giá trị quan. Pushkin đại diện cho nước Nga trên phương diện nghệ thuật, các phạm trù tinh thần, ý thức.

Qua đó, người học cần ghi nhớ thông tin tác giả, ngôn ngữ, giọng điệu, văn phong. Những dữ kiện này sẽ giúp ích cho bài tập thực hành phân tích, cảm thụ thơ ca, nêu hiểu biết về dấu ấn, “vân chữ” riêng của từng thi sĩ.

Tổng kết

Mỗi trang viết chứa đựng ký ức của những nền văn minh, trường phái thơ ca hoặc bất cứ thi hào nào cũng đều dung hòa giữa tính chất lãng mạn, hoa mỹ và vẻ phồn thực, chân xác đến từ sự thật lịch sử. Đắm chìm trong đó, độc giả được dẫn dắt qua muôn ngàn cung bậc cảm xúc khác nhau, từ kính phục, trân trọng cho đến lay động, xót thương. Có thể coi “mặt trời thi ca Nga” như ánh dương không bao giờ vụt tắt. Bởi lẽ, Pushkin không chỉ dẫn đường cho văn học nước nhà phát triển, tiếp biến mà còn củng cố tình hữu nghị Nga - Việt ở khía cạnh văn hóa, nghệ thuật.

Để nắm vững kiến thức văn học nước ngoài và thi ca xứ bạch dương, bạn đọc có thể bắt đầu bằng việc ôn luyện theo đặc trưng thể loại, phong cách tác giả. Mỗi cá nhân lưu ý xây dựng chiến lược hiệu quả, theo sát tiến độ học tập, và xem thêm các bài viết phân tích văn học tại chuyên mục Ngữ Văn 11 của ZIM Academy.​