Sử thi Đăm Săn là gì? Nguồn gốc, cốt truyện và giá trị tác phẩm

Theo Luật Di sản văn hóa 2024, Khan (Sử thi) của người Ê Đê được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, gắn liền với dòng lịch sử và huyết mạch của người dân đồng bào nơi đây. Trong bộ bách khoa toàn thư văn hóa cổ ấy, người dân Ê Đê nói riêng và quần chúng nhân dân quen thuộc hơn cả là bản trường ca chói lọi mang tên Bài ca chàng Đăm Săn (Sử thi Đăm Săn).

Đặc biệt, đối với học sinh lớp 10 học chương trình Ngữ văn Kết nối tri thức, việc tiếp cận đoạn trích Sử thi Đăm Săn không chỉ là việc phân tích một văn bản ngôn từ, mà là hành trình hòa mình vào dòng chảy những khát vọng rực cháy của con người trong buổi bình minh lịch sử. Bài viết này sẽ mang đến một cái nhìn hệ thống, chuyên sâu về kiệt tác sử thi Đăm Săn, giúp các bạn học sinh có một nền tảng vững chắc nhất để cảm nhận và phân tích trọn vẹn tác phẩm.

Sử thi Đăm Săn là gì?

Sử thi Đăm Săn (tên gọi đầy đủ ban đầu là Bài ca chàng Đăm Săn) là một trong những tác phẩm văn học dân gian truyền miệng vĩ đại nhất của Việt Nam, thuộc thể loại sử thi anh hùng. Trong ngôn ngữ của người Ê-đê, tác phẩm này được gọi là Klei khan Y Đăm Săn. Trong đó:

• Klei có nghĩa là lời nói, lời kể, hát.

• Khan nghĩa gốc là câu chuyện xưa.

Klei Khan là thể loại hát kể những câu chuyện xưa bằng những câu hát có vần, có điệu. Dần dà, người bản tộc Êđê quen dùng Klei Khan để gọi hình thức diễn xướng những tác phẩm sử thi (ví như Klei Khan Đăm Di).

Y Đăm Săn chính là tên của người anh hùng trung tâm Đăm Săn của chúng ta.

Sử thi Đăm Săn của dân tộc nào?

Sử thi Đăm Săn là đứa con tinh thần vĩ đại, là niềm tự hào máu thịt của đồng bào dân tộc Ê-đê, một dân tộc thiểu số có bề dày văn hóa lâu đời cư trú chủ yếu tại khu vực Tây Nguyên Việt Nam.

Tác phẩm không ra đời từ trí tưởng tượng của một cá nhân đơn lẻ nào, mà là sự kết tinh trí tuệ, mồ hôi, nước mắt và khát vọng của cả một tập thể cộng đồng người Ê-đê qua vô vàn thế hệ. Nó phản chiếu trọn vẹn một thời kỳ lịch sử đầy biến động nhưng cũng vô cùng oanh liệt, thời kỳ xã hội nguyên thủy đang trong quá trình tan rã, những liên minh bộ lạc bắt đầu hình thành và con người mang trong mình một sức sống hoang dại, mãnh liệt, luôn khao khát chinh phục tự nhiên và mở mang bờ cõi.

Xuất xứ và hình thức diễn xướng của sử thi Đăm Săn

Để hiểu rõ hơn về sử thi Đăm Săn, trước hết cần tìm hiểu hoàn cảnh ra đời và cách tác phẩm được lưu truyền trong đời sống cộng đồng. Xuất xứ cùng hình thức diễn xướng đặc trưng không chỉ cho thấy nguồn gốc của sử thi mà còn phản ánh những nét văn hóa riêng của đồng bào Tây Nguyên.

Xuất xứ sử thi Đăm Săn

Cũng giống như sử thi Iliad hay Odyssey của Hy Lạp cổ đại, sử thi Đăm Săn ban đầu không tồn tại dưới dạng văn bản chữ viết. Tác phẩm được sinh ra từ những sinh hoạt cộng đồng, được nuôi dưỡng bằng trí nhớ phi thường của những người già làng và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác theo phương thức truyền miệng.

Phải đến đầu thế kỷ XX (khoảng những năm 1920), một công sứ người Pháp tên là Leopold Sabatier – một người dành tình yêu sâu đậm cho văn hóa Tây Nguyên – mới tiến hành sưu tầm, ghi chép lại tác phẩm này từ lời kể của đồng bào và sau đó xuất bản thành văn bản tiếng Pháp lẫn tiếng Ê-đê ở Paris. Mãi đến năm 1959, Sử thi Đăm Săn mới được dịch ra tiếng Việt bởi dịch giả Đào Tử Chí. [1]

Nguồn gốc bản dịch ra tiếng Việt chuẩn mực và phổ biến nhất mà chúng ta học ngày nay chủ yếu là bản dịch và hiệu đính của dịch giả Nguyễn Hữu Thấu năm 1988.

Về quy mô, sử thi Đăm Săn là một tác phẩm đồ sộ với độ dài lên tới 2077 câu. Sự đồ sộ này không chỉ nằm ở số lượng câu chữ mà còn ở dung lượng hiện thực mà nó phản ánh, từ những sinh hoạt đời thường nhỏ nhặt nhất trong nhà dài, những nghi lễ cúng tế linh thiêng, cho đến những cuộc chiến tranh bộ lạc và cả những chuyến du hành không tưởng vươn tới thế giới của thần linh.

Hình thức diễn xướng “kể khan” của sử thi Đăm Săn

Điểm độc đáo bậc nhất tạo nên sức sống mãnh liệt của sử thi Đăm Săn không nằm trên những trang giấy vô hồn, mà nằm ở không gian diễn xướng mang tên “kể khan” (hoặc hát khan). Kể khan không đơn thuần là việc đọc lại một câu chuyện, mà là một nghi lễ văn hóa thiêng liêng, một môi trường nghệ thuật tổng hợp đầy mê hoặc.

Khan của người Ê đê trước hết được kể bằng lời đuê. Đuê của người Ê-đê có thể hiểu là một cách kể bằng những câu nói có vần, có điệu và có tính đối xứng (có thể liên tưởng một chút tương tự đến thể loại văn biền ngẫu của văn học trung đại). Tuy đuê về bản chất vẫn là một loại hình tự sự bằng lời nói, tuy nhiên đuê lại mang trong mình đậm đặc chất thi ca mộc mạc, nghệ thuật nguyên thủy của người dân nơi đây.

Khan của người Ê Đê được kể chủ yếu ở nhà sàn, không gian cộng đồng của buôn làng trong những dịp cúng lễ hoặc những dip hội họp, tiếp đón khách quý, gia đình có chuyện vui.

Nghệ nhân hát kể sử thi được gọi là pô khan nghĩa là người kể khan [1], ta có thể gọi là nghệ nhân khan – thường là một già làng hoặc một người uy tín được buôn làng kính nể, có tài năng và sự am hiểu uyên bác về những phong tục, tập quán của dân tộc. Đồng thời, nghệ nhân kể khan cũng phải là người có trí nhớ siêu phàm để có thể kể thuộc làu những tác phẩm sử thi đồ sộ với một giọng kể hào hùng, thu hút đám đông. Tuy nhiên, hiện nay các nghệ nhân khan được cho là đang dần bị mai một do những nghệ nhân khan đều là những người lớn tuổi, lớp trẻ ít kế thừa và phát triển tập tục kể khan này.

Hình thức diễn xướng kể khan nêu trên đã biến sử thi Đăm Săn thành một sợi dây thừng bện chặt tâm hồn của toàn bộ cộng đồng Ê-đê, nuôi dưỡng lòng kiêu hãnh dân tộc suốt hàng ngàn năm.

Tóm tắt cốt truyện của sử thi Đăm Săn

Cốt truyện của sử thi Đăm Săn được xây dựng theo một cấu trúc tuyến tính, đi theo cuộc đời và những biến cố lớn của nhân vật trung tâm Y Đăm Săn. Toàn bộ bản trường ca có thể được chia thành ba chặng đường lớn mang tính bước ngoặt, mỗi chặng đường đều thử thách bản lĩnh và tôn vinh khát vọng của người anh hùng:

Chặng 1: Xung đột với luật tục và cuộc hôn nhân “Nối dây” (Chuê nuê)

Mở đầu câu chuyện là bối cảnh hai chị em H’Nhị và H’Bhị, dù xinh đẹp, giàu có và có xuất thân danh giá nhưng vẫn phải chịu cảnh “thui thủi một mình, chình ình ra đó như cây put ải”. Dựa theo di huấn và sự sắp đặt của ông bà tổ tiên, hai nàng được định sẵn sẽ làm vợ của Đăm Săn theo tục nối dây (chuê nuê). Họ cử các anh em trai của mình là Y Đhing, Y Ling, Y Đhang, Y Lang đến làng của Đăm Săn để đánh tiếng hỏi chồng.

Tuy nhiên, Đăm Săn vốn có bản tính ngang tàng và khao khát tự do. Chàng kiên quyết từ chối cuộc hôn nhân sắp đặt này. Khi nhà gái đến, chàng trốn trong buồng, nằm trên võng và buông tóc xuống chiêng, mặc cho chị và em gái mình là H’Âng và H’Lĭ ra sức khuyên can, tiếp đãi khách. Phải đến khi cô em gái H’Lĭ tức giận, xông vào tận buồng véo tai, đánh đòn và trách móc, Đăm Săn mới chịu diện những bộ trang phục đẹp nhất của một vị tù trưởng để ra tiếp khách. Dù bước ra với vẻ đẹp oai phong, chàng vẫn kiên quyết cự tuyệt H'Nhị và H'Bhị, thậm chí còn bỏ đi tìm người tình cũ là H'Bia Điết Kluich.

Cuộc hôn nhân chỉ thực sự được định đoạt khi có sự can thiệp của thế lực siêu nhiên. Trong một lần Đăm Săn đi bắt con voi bướng bỉnh của H'Nhị, con voi dẫn chàng đến gốc cây đa, cây sung thần. Đăm Săn trèo lên cây hái hoa nhưng hoa cứ vọt lên cao mãi. Tại đây, linh hồn chàng đã gặp Ông Trời. Ông Trời ép chàng phải lấy H'Nhị và H'Bhị, đánh chàng chết đi sống lại đến bảy lần cho tới khi chàng đành phải đồng ý. Hoa rớt vào tay áo của hai chị em, đánh dấu việc Đăm Săn chính thức thừa nhận họ làm vợ, bắt đầu gánh vác trách nhiệm của một người chồng, một vị tù trưởng.

Chặng 2: Những cuộc chiến công oanh liệt bảo vệ buôn làng và mở mang bờ cõi

Trở thành tù trưởng, Đăm Săn ban đầu vẫn bỏ bê H'Nhị và H'Bhị, chỉ mải mê chơi đẩy cây và chơi đánh quay ngày đêm, bỏ mặc vợ gọi về ăn cơm. Lúc này, danh tiếng về sự giàu có của buôn làng Đăm Săn và nhan sắc của vợ chàng đã bay xa, khiến các tù trưởng khác sinh lòng đố kỵ, thèm khát.

• Trận chiến với Mtao Grư (Tù trưởng Kền Kền): Nhân lúc Đăm Săn mải chơi đánh quay ở ngoài làng, Mtao Grư đã cưỡi voi đến nhà, lừa phỉnh H’Nhị mang ống điếu ra cho hắn rồi nhân cơ hội cướp nàng đi. Nhận được tin báo, Đăm Săn vô cùng phẫn nộ. Chàng tập hợp lực lượng đến chiến đấu và thắng Mtao Grư, chém đầu hắn đem bêu ngoài cổng làng. Đăm Săn thu phục được toàn bộ tôi tớ, dân làng và của cải của Mtao Grư, trở về làm lễ ăn mừng lớn, mở rộng thế lực.

• Trận chiến với Mtao Mxây (Tù trưởng Sắt): Ngay sau đó, Đăm Săn lại cùng dân làng phá rừng làm rẫy, lên tận Ông Trời xin lúa giống. Nhân lúc Đăm Săn xuống suối bắt cá bẫy tôm, Mtao Mxây – một tù trưởng khác vô cùng giàu có, với nhan sắc dữ tợn lại tìm đến. Bị choáng ngợp trước sự giàu có của nhà Đăm Săn và vẻ đẹp của H'Nhị, Mtao Mxây lại giở trò lừa H'Nhị đưa dao rồi bắt cóc nàng lôi lên bành voi. Cuộc giao tranh giữa Đăm Săn và Mtao Mxây diễn ra kinh thiên động địa. Dù Mtao Mxây có áo giáp sắt, Đăm Săn nhờ có sức mạnh tự thân, sự cổ vũ của H’Nhị và lời mách bảo của Ông Trời, đã đập tan áo giáp của Tù trưởng Sắt, chặt đầu kẻ thù bêu ngoài đường. Buôn làng của Đăm Săn sau hai chiến thắng này trở nên hùng mạnh, đông đúc và giàu có bậc nhất vùng.

Chàng tiếp tục lập thêm kỳ tích khi chặt đổ cây thần Smuk, cây Ktu (cây Tông Lông) – những cây linh thiêng khổng lồ nối liền với sinh mệnh và nguồn gốc của hai người vợ H’Nhị và H’Bhị. Bất chấp sự can ngăn và nỗi sợ hãi tột cùng của hai người vợ, Đăm Săn vẫn vung búa chặt đứt gốc cây. Cây khổng lồ sụp đổ, đuổi theo và đè chết cả H’Nhị lẫn H’Bhị. Đau xót trước cái chết của vợ, Đăm Săn vác gươm lên tận trời cãi lý, đe dọa chém cả Ông Trời vì đã không lắng nghe lời than khóc của chàng. Ông Trời đành chỉ cho chàng cách dùng ngải, củ nén và gừng để làm phép. Nhờ đó, H’Nhị và H’Bhị được hồi sinh trong sự sung sướng của dân làng.

Chặng 3: Hành trình đi bắt Nữ Thần Mặt Trời và cái kết bi tráng

Khi buôn làng đã giàu có tột bậc, danh tiếng đã lẫy lừng khắp núi rừng, Đăm Săn bỗng rơi vào một trạng thái khao khát mới mẻ và tột cùng hơn. Chàng không muốn bằng lòng với những gì đang có ở cõi trần thế. Chàng quyết định thực hiện một hành trình vô tiền khoáng hậu: Đi bắt Nữ Thần Mặt Trời về làm người vợ lẽ, nhằm đưa quyền uy của mình sánh ngang với thần linh. Bất chấp mọi lời khuyên can, khóc lóc của H’Nhị, H’Bhị và sự can ngăn của dân làng, Đăm Săn một mình vượt qua muôn vàn núi cao, rừng sâu, vượt qua cả bãi lầy đầy thú dữ để đến được cõi trời. Tuy nhiên, Nữ Thần Mặt Trời đã kiên quyết cự tuyệt lời cầu hôn của chàng, bởi nếu nàng rời đi, vạn vật dưới mặt đất sẽ chìm trong tăm tối và băng giá. Bị từ chối, Đăm Săn tức giận quay trở về. Nữ Thần Mặt Trời cảnh báo chàng không được đi qua khu rừng Sáp Bùn đen khi mặt trời lên, nhưng vì bị từ chối thẳng thừng và tổn thương lòng kiêu hãnh, Đăm Săn đã bực tức lên ngựa quay về ngay lúc mặt trời bắt đầu mọc. Đăm Săn đã vùi thây dưới lớp bùn lầy của Đất Sáp Đen.

Bi kịch cái chết của Đăm Săn không làm chấm dứt dòng chảy lịch sử của buôn làng. Ngay sau đám tang, H'Âng – chị gái của Đăm Săn sinh được một cậu con trai và được thần linh báo mộng đặt tên là Đăm Săn (Đăm Săn cháu). Theo luật tục nối dây muôn đời của người Êđê, H'Nhị và H'Bhị lại phái người đến hỏi Đăm Săn cháu làm chồng để gánh vác cơ nghiệp. Chàng lớn lên, siêng năng phát rẫy làm nương, biết mua chiêng sắm ché, phóng thích nô lệ và nhanh chóng trở thành một vị tù trưởng giàu mạnh, đầu đội khăn nhiễu, vai mang nải hoa, nối tiếp hoàn hảo ánh hào quang, sức mạnh và khát vọng vĩ đại của người cậu Đăm Săn ngày trước. Sự luân hồi này khẳng định sức sống mãnh liệt và sự trường tồn vĩnh cửu của cộng đồng buôn làng Tây Nguyên.

Tục nối dây trong sử thi Đăm Săn

Một trong những giá trị hiện thực sắc sảo nhất của sử thi Đăm Săn là sự phản ánh sinh động chế độ mẫu hệ và những luật tục nghiêm ngặt của người Ê-đê, điển hình nhất là tục nối dây (Chuê nuê).

Khái niệm tục nối dây

“Nối dây (tiếng Ê-đê là chuê nuê) là một luật tục quy định khi một người chết đi thì người khác trong dòng họ có nhiệm vụ thay thế người đã chết để làm chồng hoặc vợ.

Ví dụ: Một người đàn bà họ Êban lấy một người đàn ông họ Niê Kđăm. Nếu như người đàn bà chết, họ Êban cử một người đàn bà khác trong họ lấy người đàn ông họ Niê Kdăm. Khi người đàn ông chết, họ Niê Kdăm có nhiệm vụ cử một người đàn ông trong dòng họ mình lấy người đàn bà họ Êban. Trong sử thi Đam Xăn, bà HKla chết, HNhí thay bà lấy ông YKla. Sau đó ông YKla chết, theo tục lệc Đam xăn lấy HNhí.” [1]

Trong xã hội mẫu hệ của người Ê-đê cổ, người phụ nữ đóng vai trò làm chủ gia đình, dòng họ, mọi của cải và quyền lực đều truyền theo dòng mẹ. Theo định nghĩa trên của GS Phan Đăng Nhật, tục “nối dây” quy định rằng: Khi người vợ hoặc người chồng trong gia đình qua đời, để bảo vệ tài sản không bị thất thoát ra ngoài dòng họ, gia đình (nhà gái hoặc nhà trai) có trách nhiệm cử một người khác (thường là em hoặc cháu) thay thế vị trí của người đã mất, tiếp nối cuộc hôn nhân đó. Dù có tính nhân văn trong việc duy trì sự ổn định của cộng đồng, nhưng tục lệ này lại là sợi dây xích vô hình trói buộc quyền tự do yêu đương của cá nhân.

Thái độ của Đăm Săn và ý nghĩa của sự xung đột

Sự khởi đầu của sử thi chính là mâu thuẫn khốc liệt giữa Đăm Săn và tục nối dây. Khi bị ép lấy H’Nhị và H’Bhị, Đăm Săn đã bộc lộ thái độ phản kháng dữ dội.

Khi em gái H’Lĭ giục ra tiếp khách nhà H’Nhị và H’Bhị, Đăm Săn đáp cộc lốc: "Không, không em ơi. Anh không ra đâu! Em cứ đi giết gà đem rượu ra mời họ." [3]

Khi người chị H’Âng báo tin họ đến để hỏi chồng cho H’Nhị và H’Bhị, Đăm Săn kiên quyết: "Em không lấy H’Nhĭ, em cũng không lấy H’ Bhĭ đâu. Chị cúng cho anh em các cô ấy một trâu, rồi tiễn họ một ching. Nếu họ chưa chịu ra về thì chị tiễn họ thêm la, thêm voi và nô lệ." [3]

Chàng không muốn bị sắp đặt, chàng khát khao tự do và muốn tự tay lựa chọn người bạn đời của mình. Trong nguyên tác, chàng Đăm Săn còn đi gặp H’ Bia Điết Kluich, người tình cũ của mình để từ biệt và mời nàng đến đám cưới của mình.

“Thế là từ nay cơm chúng ta đã không còn cùng nồi, cùng mâm. Rượu chúng ta uống đã không còn chung cần, chung ché. Nước chúng ta gội đầu cũng không còn là cùng một bồ kết. Thịt chúng ta ăn là của những con bò, con trâu khác nhau rồi.” [3]

Khi Ông Trời ép Đăm Săn phải lấy H’Nhị và H’Bhị thì mới cho phép chàng hái được chùm hoa đa, hoa sung, Đăm Săn đã khẳng khái đáp trả: “Có chết cháu cũng không lấy H’Nhị, cháu cũng không lấy H’Bhị.” [3]

Ông Trời dùng gậy cốc vào đầu làm Đăm Săn chết ngất, sau đó hóa phép cho sống lại và hỏi có chịu lấy không, Đăm Săn vẫn một mực: “Cháu không lấy đâu ông ơi.” [3]

Chỉ đến khi Ông Trời cốc đi cốc lại làm chàng "chết đi sống lại bảy lần" – một hình thức cưỡng ép từ đấng siêu nhiên – Đăm Săn mới đành phải miễn cưỡng nhượng bộ: "Cháu lấy vậy."

Qua những chi tiết trên, có thể thấy Đăm Săn ban đầu hiện lên là một cá nhân khao khát tự do yêu đương và tự chủ trong cuộc sống. Sự phản kháng chống lại tục "nối dây" không chỉ là sự bướng bỉnh của một thanh niên kiêu ngạo, mà còn là biểu hiện cho vẻ đẹp của một khát vọng giải phóng cá nhân, dám chống lại cả những khuôn thước xã hội và định mệnh do thần linh sắp đặt.

Tuy nhiên, sự phản kháng của Đăm Săn cuối cùng đã thất bại trước sự can thiệp của Ông Trời (đại diện cho luật pháp, cho ý chí tối cao của cả cộng đồng). Đăm Săn buộc phải nhượng bộ.

Bởi lẽ, trong buổi đầu của lịch sử bộ lạc, sức mạnh và ý chí của cá nhân (dẫu vĩ đại đến đâu) vẫn chưa thể bứt phá hoàn toàn khỏi vòng kim cô của tập tục cộng đồng. Người anh hùng phải biết đặt vận mệnh, sự tồn vong và lợi ích của buôn làng lên trên khát vọng tự do cá nhân. Cuộc hôn nhân nối dây này cũng chính là bàn đạp để Đăm Săn chính thức bước lên vũ đài lịch sử, lãnh nhận trách nhiệm bảo vệ và phát triển bộ tộc.

Không gian và thời gian trong sử thi Đăm Săn

Đọc sử thi Đăm Săn, chúng ta không thể không bị choáng ngợp bởi một hệ quy chiếu không gian và thời gian hoàn toàn khác biệt so với truyện cổ tích hay các tác phẩm hiện thực, đó là một hệ không gian và thời gian và thời gian đậm chất thần thoại, thông linh giữa thế giới của người và thần. Đây cũng là một trong những đặc điểm thường thấy của văn học dân gian.

Không gian sử thi: Vĩ mô, hoành tráng và đậm chất Tây Nguyên

Không gian trong Đăm Săn là một không gian mở, phóng khoáng, có sự đan xen giữa cõi thực (đời sống con người) và cõi ảo (thế giới thần linh). Không gian ấy mang đậm bản sắc thiên nhiên và văn hóa Tây Nguyên, được thể hiện qua ba bình diện chính:

(1) Không gian cộng đồng buôn làng

Buôn làng là trung tâm của mọi hoạt động, được miêu tả với quy mô hoành tráng, kỳ vĩ, phản ánh sự phồn thịnh và sức mạnh của thị tộc:

• Buôn làng của Đăm Săn: Được ví von bằng những hình ảnh phóng đại tuyệt đẹp: "nơi dựng làng trông như cái mai rùa, rẫy giăng khắp núi", "dấu chân ngựa, chân voi như bện thừng", "nhà dài cả một hơi ching, sàn sân rộng cả một hơi chim bay". Trong nhà chứa đầy của cải, chiêng ché, tôi tớ đông đúc "ngực đụng ngực, vú đụng vú".

• Không gian chiến trận: Là những bãi rào làng, bãi cỏ, bãi thả trâu bò, nơi diễn ra các cuộc đọ sức múa khiên nảy lửa.

• Không gian lễ hội: Khi chiến thắng trở về, buôn làng biến thành không gian của những lễ hội ăn mừng rình rang suốt mùa khô. Âm thanh cồng chiêng vang dội làm "ở dưới rung lên các cây xà máng, ở trên rung lên các cây xà ngang", thịt trâu thịt bò treo đen cả nhà, rượu uống tàn ché này đến ché khác.

(2) Không gian thiên nhiên núi rừng Tây Nguyên

Núi rừng Tây Nguyên kỳ bí, hiểm trở và hoang sơ hiện lên như một thế lực vừa nuôi dưỡng con người, vừa chứa đựng những bí ẩn thiêng liêng và những thử thách khắc nghiệt. Là những khu rừng bao la nơi Đăm Săn đi săn bắt, phát rẫy làm nương; là con suối nơi chàng xuống bắt cá làm tôm cua chết đặc.

Cây Tông Lông (cây smuk, cây ktu) vĩ đại "Gốc cây người đi quanh phải một năm. Cành cây chim chuyền phải một tháng. Tán cây chim bay hết một hơi", gốc ở dưới suối, ngọn chọc đến trời, mang theo sinh mệnh của H’Nhị và H’Bhị.

Vùng Rừng Sáp Đen đất nhão – vùng "cỏ cằn đất nhão" nằm ở nơi chân trời góc bể. Đó là một không gian tử địa, mịt mù, dính chặt bước chân ngựa, biểu tượng cho giới hạn vĩnh cửu của tự nhiên mà con người trần thế không thể bước qua.

Đây cũng là một trong những đặc trưng của sử thi phản ánh cuộc sống gắn liền với thiên nhiên núi rừng cũng như khát vọng chinh phục thiên nhiên của những bộc tộc nguyên thủy.

(3) Không gian vũ trụ thần linh

Cuối cùng là một không gian vô cùng đặc biệt trong sử thi Đăm Săn – không gian vũ trụ thần linh Trời và đất trong sử thi không có ranh giới tuyệt đối. Con người có thể lên thẳng nhà Ông Trời bằng chiếc thang vàng để xin lúa giống hay bằng cách leo lên những cây đa.

“Dam San trèo lên cây đa khoèo hoa, còn Prong Mưng thì trèo lên cây sung. Dam San khoèo cành dưới, hoa vọt lên cành trên. Chàng khoèo cành trên, hoa vọt lên ngọn cây. Chàng mệt nhoài ngồi ngủ gật ngay trên cành cây. Hồn chàng tức thì bay lên ông Trời.”

Không gian mở rộng đến tận nơi cư ngụ của Nữ Thần Mặt Trời, "nơi cuối đất chân trời", nơi cối giã gạo và chày đều bằng vàng chói lọi. Sự rộng lớn của không gian này đóng vai trò như một phông nền kỳ vĩ, làm đòn bẩy để nâng tầm kích thước và những chiến công của người anh hùng Đăm Săn lên ngang hàng với vũ trụ.

Xem thêm: Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới: Tóm tắt và phân tích tác phẩm.

Thời gian sử thi: Thời gian dĩ vãng, hào hùng và mang tính tuần hoàn

Nếu truyện cổ tích diễn ra trong một thời điểm phiếm chỉ "Ngày xửa ngày xưa", thì thời gian trong sử thi là một quá khứ thiêng liêng, là thời đại hoàng kim của cộng đồng khi các liên minh bộ lạc đang thành hình.

Thời gian này đại diện cho thời kỳ hưng thịnh của chế độ mẫu hệ và sự hình thành các liên minh bộ lạc thông qua chiến tranh, cướp đoạt của cải, nô lệ. Đó là "thời đại vàng" của cộng đồng Êđê cổ, thời của những người anh hùng có sức mạnh thần thánh, được cộng đồng ngưỡng vọng và hát kể lại qua nhiều thế hệ.

Mọi hành động, luật tục trong tác phẩm đều được soi chiếu bằng lăng kính của quá khứ. Lời nói của các nhân vật luôn viện dẫn đến "ông bà tổ tiên xưa", "lời ông bà để lại". Việc Đăm Săn phải lấy H’Nhị và H’Bhị là do "ông bác xưa, ông cậu cũ" đã định đoạt.

Đặc biệt, thời gian trong Đăm Săn mang tính tuần hoàn, luân hồi. Chàng Đăm Săn gục ngã trước sức mạnh của tự nhiên, nhưng cái chết của chàng không phải là dấu chấm hết bi lụy. Sự hóa thân của Đăm Săn thành ruồi bay vào miệng H’Âng để Đăm Săn cháu ra đời là biểu tượng rực rỡ cho sức sống bất diệt của nòi giống. Thời gian cứ thế quay vòng, thế hệ trước ngã xuống, thế hệ sau lập tức đứng lên tiếp bước, tạo nên một sự tiếp nối liên tục, vĩnh cửu của cộng đồng dân tộc Ê-đê.

[4]

Cảm hứng chủ đạo và dấu ấn của sử thi Đăm Săn trong văn học dân gian

Bên cạnh nguồn gốc và hình thức lưu truyền, sử thi Đăm Săn còn gây ấn tượng bởi cảm hứng nghệ thuật đậm nét cùng vị trí đặc biệt trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Những phương diện này góp phần làm nên sức sống bền bỉ của tác phẩm và khẳng định giá trị của một sử thi tiêu biểu của các dân tộc Tây Nguyên.

Cảm hứng chủ đạo của sử thi Đăm Săn

Cảm hứng bao trùm xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm là một thái độ ngợi ca, tôn vinh tuyệt đối đối với hình tượng người anh hùng Đăm Săn. Tác giả dân gian đã dành những ngôn từ đẹp đẽ nhất, lộng lẫy nhất để tạc nên bức tượng đài Đăm Săn vĩ đại cả về ngoại hình lẫn khí chất “bắp chân to bằng cây xà nu”, “nhảy một bước qua ba ngọn đồi”. Tuy nhiên, ngợi ca Đăm Săn không phải là sự suy tôn chủ nghĩa cá nhân. Đăm Săn là kết tinh, là hình bóng phóng to của cả một tập thể. Mỗi nhát chém của Đăm Săn, mỗi kho báu chàng đoạt được từ kẻ thù đều mang về sự phồn vinh cho buôn làng.

Khát vọng đi bắt Nữ Thần Mặt Trời của chàng, dù mang màu sắc ảo tưởng và dẫn đến bi kịch, vẫn được cộng đồng tôn trọng bởi đó là đại diện cho khát vọng chinh phục tự nhiên, vươn tới cái tuyệt mỹ và phá vỡ mọi giới hạn của loài người. Cảm hứng ngợi ca ấy đã truyền một nguồn năng lượng sống mãnh liệt, hoang dại và đầy kiêu hãnh cho bao thế hệ người Tây Nguyên.

Dấu ấn của sử thi Đăm Săn trong kho tàng văn học dân gian

Trong kho tàng văn học dân gian, hệ thống sử thi được cho là có nguồn gốc từ rất lâu đời hơn cả và chỉ xếp sau thần thoại. Đặc biệt, giữa những thiên sử thi Tây Nguyên cùng với Đẻ đất đẻ nước (dân tộc Mường), Xinh Nhã, Đăm Di (dân tộc Ê-đê),... thì Đăm Săn được đánh giá là tác phẩm tiêu biểu, trọn vẹn và nổi tiếng nhất của thể loại sử thi anh hùng Việt Nam.

Tác phẩm là một "bảo tàng sống" lưu giữ lại trọn vẹn hình ảnh của xã hội Tây Nguyên thời kỳ quá độ từ công xã nguyên thủy sang xã hội có giai cấp, từ chế độ mẫu hệ bước đầu chuyển sang chế độ phụ hệ.

"Người ta không thể nói đến folklore tiền Đông Dương mà trong đầu không xuất hiện nhan đề tác phẩm sử thi Đăm Săn. Bài thơ tuyệt đẹp đó, tác phẩm nổi tiếng hàng đầu của văn học truyền miệng các tộc người sinh sống sâu trong nội địa của Trung bộ Việt Nam, cho đến nay vẫn là một kiệt tác không phải bàn cãi" - Georges Condominas [5]

“Một tác phẩm tuyệt vời của folklore Ê đê, trước đây được Sabatier sưu tầm, xứng đáng được chú ý đặc biệt… đó là Bài ca chàng Đăm San, chàng trai đẹp mà không có điều gì thỏa mãn được anh ta.” - Jacques Dournes [5]

Thật không ngoa khi đánh giá sử thi Đăm Săn sánh ngang tầm vóc với các kiệt tác sử thi thế giới, khẳng định rằng trên mảnh đất cờ đỏ sao vàng, nền văn minh nguyên thủy xa xưa đã từng có những bước phát triển vô cùng rực rỡ, là minh chứng cho tư duy thẩm mỹ và trí tưởng tượng của con người Việt Nam vĩ đại không kém bất cứ dân tộc nào trên thế giới.

Nhận xét về giá trị nội dung và nghệ thuật của sử thi Đăm Săn

Không chỉ mang ý nghĩa sâu sắc về đời sống, con người và khát vọng của cộng đồng, sử thi Đăm Săn còn sở hữu nhiều đặc sắc về nghệ thuật thể hiện. Việc xem xét cả giá trị nội dung lẫn nghệ thuật sẽ giúp người đọc có cái nhìn đầy đủ hơn về sức hấp dẫn và vị trí của tác phẩm trong nền văn học dân gian Việt Nam.

Về giá trị nội dung

Sử thi Đăm Săn tựa như một "bách khoa toàn thư" sống động về cuộc sống, văn hóa, phong tục và tín ngưỡng của đồng bào Ê-đê thời kỳ cổ đại. Đọc tác phẩm, người ta thấy rõ bức tranh chuyển mình dữ dội của lịch sử từ chế độ mẫu hệ tàn dư sang thời kỳ phụ hệ, nơi vai trò của người đàn ông anh hùng ngày càng được khẳng định trong các cuộc chiến tranh bộ lạc. Hơn thế nữa, tác phẩm còn khẳng định một giá trị nhân văn cao đẹp: Bài ca về sự đoàn kết, bài ca về tình yêu cuộc sống, yêu cái đẹp và khát vọng không ngừng nghỉ của con người muốn chế ngự thiên nhiên, bảo vệ sự bình yên và trù phú cho cộng đồng.

Sự vấp ngã của Đăm Săn trước Nữ Thần Mặt Trời còn là một bài học triết lý ngàn đời: Con người dẫu vĩ đại đến đâu cũng không thể ngạo mạn cưỡng lại những quy luật tất yếu của tự nhiên, nhưng khát vọng vươn lên đỉnh cao của con người là một khát vọng vĩnh cửu, thiêng liêng và luôn đáng được ngợi ca.

Về giá trị nghệ thuật

Để truyền tải được một nội dung kỳ vĩ như vậy, tác giả dân gian Ê-đê đã sử dụng hệ thống nhiều thi pháp nghệ thuật sử thi đặc trưng, đặc biệt là hai thi pháp cần lưu ý sau đây:

• Lối nói khoa trương, thậm xưng, cường điệu hóa: Đây là thủ pháp xương sống của sử thi. Mọi chi tiết về Đăm Săn được cường điệu hóa để biến người anh hùng thành một thực thể mang sức mạnh vũ trụ, thỏa mãn khao khát có một điểm tựa sức mạnh vô địch để cả cộng đồng. (

  Ví dụ: “Chồm lên hai lần, chàng leo hết cầu thang. Chàng dậm chân lên sàn sân, hai làn sàn sân làm như vỗ cánh, bảy lần hàng cột nhà chao qua chao lại từ đông sang tây.”) Điều này tạo nên không khí hùng tráng, kỳ ảo cho tác phẩm.

• Nghệ thuật so sánh trùng điệp: Lối so sánh dồi dào, sinh động, lấy các sự vật, hiện tượng thiên nhiên quen thuộc của Tây Nguyên làm chuẩn mực (ví dụ: “chàng chạy vút qua như sao băng”, “mái tóc như mây nấp chóp núi”). Các câu văn, hình ảnh thường được lặp đi lặp lại có chủ ý (trùng điệp) nhằm nhấn mạnh sự cường tráng, giàu có và tạo nhịp điệu dồn dập, hào hùng như tiếng cồng, tiếng chiêng trong văn hóa Tây Nguyên, khiến sử thi Đăm Săn gây ấn tượng mạnh với cộng đồng người nghe hơn.

Tổng kết

Hành trình tìm hiểu sử thi Đăm Săn là hành trình đi ngược dòng thời gian, trở về với tiếng vọng ngàn năm của núi rừng Tây Nguyên hoang dã. Đối với học sinh lớp 10, nắm vững bức tranh toàn cảnh về khái niệm, xuất xứ, cốt truyện và đặc trưng nghệ thuật của tác phẩm chính là nắm trong tay chiếc chìa khóa vạn năng để mở ra cánh cửa cảm nhận sâu sắc đoạn trích Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời. Dẫu thời gian có trôi qua, những ánh lửa bập bùng trong nhà sàn có thể phai nhạt, nhưng hình tượng chàng Đăm Săn dũng mãnh, cầm khiên giáo hiên ngang giữa đất trời vẫn sẽ mãi là một biểu tượng rực rỡ cho ý chí, sức mạnh và khát vọng sống mãnh liệt của con người Tây Nguyên Việt Nam nguyên thủy.

Bạn đọc quan tâm đến các kiến thức trong cùng chương trình, xem thêm bài viết khác tại chuyên mục Ngữ Văn 10 của ZIM Academy.