Survivorship bias (thiên kiến kẻ sống sót) và phương pháp tư duy để khắc phục

Trong cuộc sống, con người thường đưa ra quyết định rất nhanh dựa trên những gì “có vẻ hợp lý” ở thời điểm đó, đặc biệt là với sự thành công. Chẳng hạn, một số học sinh dẫn chứng việc Bill Gates bỏ học để khởi nghiệp rồi thành công để biện minh cho việc lười học của mình. Tuy nhiên, điều không được nhắc tới là trong hàng triệu người bỏ học, chỉ có số rất ít người thành đạt như Bill Gates.

Tại sao chúng ta lại thường có những góc nhìn lệch lạc về thành công như vậy? Lý do chính nằm ở thiên kiến sống sót (survivorship bias). Thiên kiến nói chung giúp não bộ tiết kiệm năng lượng khi ra quyết định, nhưng đồng thời cũng khiến con người dễ mắc sai lầm. Bài viết này sẽ giúp người đọc hiểu rõ thiên kiến sống sót là gì, biểu hiện của hiện tượng tâm lý này trong cuộc sống, hệ quả của nó và gợi ý phương pháp để khắc phục thiên kiến kẻ sống sót.

Giải mã thiên kiến sống sót (survivorship bias)

Định nghĩa thiên kiến sống sót

Thiên kiến sống sót trước tiên là một loại thiên kiến.

Theo Từ điển tiếng Việt, thiên kiến là “ý kiến thiên lệch, không đúng, thiếu khách quan”. Chữ “kiến” trong thiên kiến có thể hiểu là “góc nhìn” và “thiên” chính là thiên vị. [1]

Như vậy, có thể thể hiểu thiên kiến là một khuynh hướng, những góc nhìn thiên vị, gây ảnh hưởng tới khả năng ra quyết định đúng đắn và khách quan của con người.

Với cách hiểu đó, thiên kiến sống sót, hay còn gọi là thiên kiến kẻ tồn tại, được ghi nhận là một hiệu ứng tâm lý học nói về việc con người dành quá nhiều tin tưởng vào những phương pháp mà được cho là những người thành công đã áp dụng. Trong khi đó, họ bỏ qua sự thật rằng những người thất bại cũng áp dụng cách thức tương tự.

Nguồn gốc tên gọi thiên kiến sống sót

Sở dĩ có tên gọi “thiên kiến sống sót” là do những người sống sót, trụ lại sau một khó khăn thường được gắn liền với thành công và bền bỉ trước sóng gió. Những người này được tung hô và là nguồn cảm hứng cho những câu chuyện về sự thành công, trong khi những người thất bại trong hoàn cảnh tương tự thì không được nhắc tới.

Nói tóm gọn lại, thiên kiến sống sót là một sai lầm trong lập luận: người thành công áp dụng phương pháp này không đồng nghĩa với việc áp dụng phương pháp này sẽ thành công.

Mối tương quan với thiên kiến xác nhận và ảo tưởng nhân quả

Thiên kiến sống sót có mối liên hệ với một số lỗi tư duy khác như thiên kiến xác nhận và ảo tưởng nhân quả. 

Thiên kiến xác nhận là hiện tượng tâm lý mà con người thường “nghiêng về” hoặc ưa chuộng thông tin nào xác nhận quan điểm của họ, và phản bác quan điểm trái ngược. Khi con người đã có ấn tượng ban đầu về sự thành công của ai đó, họ sẽ liên tục tìm chứng cứ để chứng minh cho điều đó. 

Trong khi đó, ảo tưởng nhân quả là ảo tưởng mà trong đó con người cho rằng có mối liên kết giữa hai sự kiện không có sự liên quan nào [2]. Có một sự không liên quan rõ ràng giữa phương pháp để thành công và phương pháp mà một người thành công sử dụng, tuy nhiên con người thường nhầm lẫn cho rằng chúng là một.

Đọc thêm: Toulmin - Giới thiệu mô hình và áp dụng vào cách học tiếng Anh

Câu chuyện nổi tiếng về thiên kiến sống sót: Máy bay thế chiến Thứ II

Một trong những ví dụ kinh điển và dễ hiểu nhất về thiên kiến sống sót xuất phát từ Thế chiến thứ II. Trong giai đoạn cao điểm của chiến tranh, Không quân Hoàng gia Anh phải đối mặt với tổn thất nặng nề khi nhiều máy bay ném bom không thể quay trở về sau mỗi nhiệm vụ. Để giảm thiểu thiệt hại, quân đội thu thập dữ liệu từ các máy bay còn sống sót và ghi nhận vị trí các lỗ đạn trên thân máy bay.

Thoạt nhìn, dữ liệu cho thấy cánh và thân máy bay bị bắn trúng rất nhiều, trong khi buồng lái và động cơ lại có rất ít dấu vết. Kết luận “hợp lý” ban đầu là gia cố những khu vực có nhiều lỗ đạn nhất. Tuy nhiên, nhà toán học Abraham Wald, một thành viên Nhóm Nghiên cứu Thống kê (SRG) - nhóm các nhà khoa học sử dụng toán để tăng hiệu quả tác chiến, đã đưa ra một lập luận hoàn toàn ngược lại.

Wald chỉ ra rằng: những chiếc máy bay có thể quay về chính là những chiếc bị bắn trúng nhưng vẫn sống sót. Ngược lại, các máy bay bị bắn trúng vào động cơ hoặc buồng lái đã rơi và không bao giờ được ghi nhận trong dữ liệu. Vì vậy, khu vực cần gia cố không phải nơi có nhiều lỗ đạn, mà chính là những nơi không có lỗ đạn nào xuất hiện trên máy bay quay về.

Phát hiện này trở thành một minh chứng kinh điển cho tư duy ngược. Thay vì đặt câu hỏi về “điều gì xuất hiện nhiều?”, ta cần hỏi “điều gì đang vắng mặt?”. Đây cũng là cốt lõi của việc nhận diện thiên kiến sống sót khi dữ liệu chúng ta nhìn thấy thường chỉ là phần nổi của tảng băng.

Xem thêm: Tư duy ngược là gì? Lợi ích, ví dụ, áp dụng & cách rèn luyện

Trong đời sống hiện đại, bài học từ Abraham Wald nhắc nhở rằng: nếu chỉ dựa vào những người thành công, những dự án tồn tại hay những doanh nghiệp còn đứng vững, chúng ta đang bỏ qua một khối lượng lớn dữ liệu vô hình, nơi chứa đựng rủi ro, thất bại và những nguyên nhân thực sự dẫn đến thành công hoặc sụp đổ.

Biểu hiện của thiên kiến sống sót trong cuộc sống

Thiên kiến sống sót không chỉ tồn tại trong chiến tranh hay thống kê, mà len lỏi vào hầu hết các quyết định hàng ngày của con người.

Trong giáo dục và định hướng nghề nghiệp

Học sinh, sinh viên thường nghe về những cá nhân “không học đại học nhưng vẫn thành công rực rỡ”. Truyền thông nhấn mạnh các ngoại lệ hiếm hoi, trong khi hàng triệu người bỏ học và gặp khó khăn trong sự nghiệp lại không được nhắc tới.

Điều này dễ tạo ra ảo tưởng rằng học vấn không quan trọng, trong khi dữ liệu trung bình cho thấy giáo dục vẫn là yếu tố làm tăng xác suất thành công.

Trong khởi nghiệp và kinh doanh

Thiên kiến sống sót thể hiện rõ qua các câu chuyện “startup từ garage rồi thành kỳ lân”. Người mới khởi nghiệp thường học theo chiến lược của các công ty thành công mà quên rằng đa số startup thất bại dù áp dụng những chiến lược tương tự.

Các case thất bại ít được chia sẻ vì không hấp dẫn và không tạo cảm hứng.

Trong y tế và sức khỏe

Nhiều phương pháp điều trị “truyền miệng” được ca ngợi vì “đã cứu sống tôi”, trong khi những người áp dụng nhưng không có kết quả thì im lặng hoặc không còn cơ hội lên tiếng. Điều này khiến bệnh nhân đánh giá sai hiệu quả thực sự của một liệu pháp.

Trong đầu tư tài chính

Nhà đầu tư cá nhân thường nhìn vào những quỹ có lợi nhuận cao mà bỏ qua các quỹ đã bị đóng cửa do thua lỗ. Kết quả là họ đánh giá quá cao khả năng chiến thắng của thị trường và của chính bản thân.

Trong văn hóa đại chúng và mạng xã hội

Thuật toán ưu tiên những câu chuyện thành công, giàu có, đổi đời. Những thất bại thầm lặng không đủ sức hút để được lan truyền, khiến bức tranh về cuộc sống trở nên méo mó và thiếu thực tế.

Hệ quả của thiên kiến sống sót

Đánh giá sai lệch rủi ro

Một trong những hệ quả nghiêm trọng nhất của thiên kiến sống sót là việc đánh giá sai lệch rủi ro. Khi chỉ nhìn vào người thành công, con người dễ rơi vào trạng thái lạc quan thái quá tin rằng thành công là điều tất yếu nếu làm đúng cách.

Trong đầu tư hoặc kinh doanh, điều này dẫn đến việc đánh cược quá mức, thiếu phương án dự phòng.

Ngộ nhận về quan hệ nhân quả.

Hệ quả thứ hai là ngộ nhận về quan hệ nhân quả. Con người có xu hướng gán thành công hoàn toàn cho nỗ lực cá nhân, kỷ luật hay tư duy tích cực, trong khi xem nhẹ vai trò của may mắn, thời điểm và bối cảnh xã hội.

Điều này không chỉ làm sai lệch nhận thức, mà còn tạo ra thái độ phán xét đối với những người thất bại, cho rằng họ chưa đủ cố gắng.

Áp lực đồng trang lứa

Thiên kiến sống sót cũng tạo ra áp lực đồng trang lứa không cần thiết. Khi so sánh bản thân với những cá nhân ngoại hạng được truyền thông tôn vinh, người trẻ dễ cảm thấy mình chậm hơn, kém cỏi hơn, dù thực tế họ đang ở mức trung bình hoặc thậm chí trên trung bình của xã hội. Áp lực này có thể dẫn đến stress, lo âu và những quyết định nóng vội.

Làm nghèo nàn khả năng học hỏi từ thất bại

Ngoài ra, thiên kiến kẻ tồn tại còn làm nghèo nàn khả năng học hỏi từ thất bại. Nếu xã hội chỉ tôn vinh người chiến thắng, các bài học quý giá từ sai lầm sẽ bị bỏ quên. Trong dài hạn, điều này khiến cả cá nhân lẫn tổ chức lặp lại những sai lầm cũ vì không có dữ liệu phản biện đủ mạnh.

 Phương pháp rèn luyện tư duy khắc phục thiên kiến sống sót

Quy tắc “Tìm kiếm sự vắng mặt”

Để giảm thiểu tác động của thiên kiến sống sót, bước đầu tiên là áp dụng quy tắc “tìm kiếm sự vắng mặt”. Khi tiếp xúc với một câu chuyện thành công, hãy tự hỏi: Ai đã không thành công? Bao nhiêu người thử nhưng thất bại? Dữ liệu nào đang bị loại khỏi bức tranh này? Việc đặt câu hỏi đúng giúp mở rộng góc nhìn ra ngoài phần nổi.

Phân tích thất bại

Thứ hai, cần chủ động thực hiện phân tích thất bại. Thay vì chỉ đọc tiểu sử của người chiến thắng, sinh viên, start-up hay nhà đầu tư nên tìm hiểu các trường hợp điển hình về sự sụp đổ: doanh nghiệp phá sản, dự án thất bại, chiến lược sai lầm.

Những câu chuyện này thường mang lại bài học thực tế và ít vẻ hào nhoáng hơn.

Đánh giá dựa trên tỷ lệ cơ bản

Thứ ba, hãy đánh giá mọi quyết định dựa trên tỷ lệ cơ bản. Thay vì hỏi “Người này đã thành công như thế nào?”, hãy hỏi “Trong 100 người làm việc này, có bao nhiêu người thành công?”.

Tỷ lệ trung bình của toàn bộ tập hợp thường phản ánh xác suất thực tế tốt hơn so với một vài ví dụ nổi bật.

Rèn luyện tư duy phản biện

Cuối cùng, việc rèn luyện tư duy phản biện và khiêm tốn trí tuệ là yếu tố then chốt. Chấp nhận rằng thành công không hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát giúp con người ra quyết định thận trọng hơn, ít bị cuốn theo những câu chuyện truyền cảm hứng nhưng thiếu dữ liệu nền.

Tư duy phản biện là một kỹ năng quan trọng, theo đó người có tư duy phản biện liên tục đặt câu hỏi để hiểu về bản chất của một vấn đề.

Xem thêm: Tư duy phản biện là gì? Những kĩ năng cần có để tư duy phản biện

Phân tích tình huống về thiên kiến sống sót

Một trung tâm tiếng Anh quảng cáo rằng: “100% học viên tham gia khóa học đều đạt IELTS 7.0 trở lên.” Thoạt nhìn, đây là một con số ấn tượng và dễ tạo niềm tin cho người học. Tuy nhiên, nếu nhìn qua lăng kính của thiên kiến sống sót, thông tin này cần được đặt dấu hỏi.

Trước hết, câu hỏi quan trọng là: “100% của ai?” Rất có thể chỉ những học viên hoàn thành khóa học và tham gia kỳ thi cuối cùng mới được đưa vào thống kê. Những học viên học yếu, bỏ cuộc giữa chừng hoặc không đạt mục tiêu có thể đã bị loại khỏi dữ liệu.

Thứ hai, trung tâm có thể chỉ chọn lọc đầu vào là những học viên đã có nền tảng tốt. Khi đó, kết quả cao không hẳn đến từ phương pháp giảng dạy vượt trội, mà từ việc lọc mẫu ngay từ đầu.

Cuối cùng, nếu không công bố số lượng học viên ban đầu, tỷ lệ bỏ học, hoặc điểm đầu vào trung bình, người đọc chỉ đang thấy phần “sống sót” của dữ liệu. Đây chính là cơ chế hoạt động điển hình của survivorship bias trong marketing và truyền thông giáo dục.

Tổng kết

Thiên kiến sống sót (survivorship bias) nhắc nhở chúng ta rằng những gì ta nhìn thấy chưa bao giờ là toàn bộ sự thật. Thành công được kể lại luôn hấp dẫn hơn thất bại bị lãng quên, nhưng chính phần bị che khuất đó mới giúp con người hiểu đúng về rủi ro và xác suất. Thay vì sao chép máy móc con đường của người đi trước, việc rèn luyện tư duy khách quan, tìm kiếm dữ liệu ẩn và học hỏi từ thất bại sẽ giúp cá nhân đưa ra quyết định thực tế hơn. Khi hiểu rõ survivorship bias, chúng ta không chỉ tránh được những ảo tưởng về thành công, mà còn xây dựng một thái độ khiêm tốn và bền vững hơn trên con đường phát triển bản thân.

Thí sinh đang tìm kiếm giải đáp cho các thắc mắc về tiếng Anh sẽ tìm thấy nguồn hỗ trợ quý giá tại ZIM Helper - diễn đàn hỏi đáp chuyên nghiệp dành cho người học tiếng Anh. Nơi đây tập trung giải đáp các vấn đề liên quan đến luyện thi IELTS, TOEIC, chuẩn bị cho kỳ thi Đại học và nhiều kỳ thi tiếng Anh khác, với đội ngũ vận hành là những High Achievers - những người đã đạt thành tích cao trong các kỳ thi. Liên hệ Hotline 1900-2833 (nhánh số 1) để được tư vấn chi tiết.