Mindset là gì? Tầm quan trọng của thay đổi tư duy trong đời sống

Bài viết sẽ giới thiệu đến người học về Mindset - tư duy, cũng như  việc có tư duy và định hướng tốt sẽ giúp người học tiến triển và thành công trong cuộc đời của mình.

Mindset là gì? 

Mindset là tập hợp các niềm tin, quan điểm của một người về thế giới xung quanh. Trong tiếng Anh, mindset được hiểu là “a person's way of thinking and their opinions”. Vậy ta có thể hiểu được rằng mindset là cách một người nhìn nhận về những điều xung quanh họ [1].

Trong tư duy, có rất nhiều nhà tâm lý học đã chỉ ra những quan điểm khác nhau về lối tư duy, nổi bật là Carol Dweck - nhà tâm lý học đã đưa ra lý thuyết về Growth Mindset, tác giả đã định nghĩa về Mindset trong cuốn The New Psychology of Success là:

“The view you adopt for yourself profoundly affects the way you lead your life. It can determine whether you become the person you want to be and whether you accomplish the things you value.”[2]

Cách mọi người nhìn nhận bản thân sẽ định hướng cuộc đời của chính họ, và đó được hiểu là Mindset và cách suy nghĩ này ảnh hưởng rất lớn đến sự thành công hoặc thất bại trong cuộc sống của họ.

Vai trò của mindset 

Mindset sẽ hướng đến những đích khác nhau với những người khác nhau nếu có thể khai thác được những vai trò của mindset như:

Mindset đóng vai trò như một sự chọn lọc ý tưởng

Với các mindset khác nhau, người học sẽ sử dụng chúng như một bộ lọc nhằm xác định những ý tưởng là cơ hội hay thử thách, giúp người học chọn phá bỏ giới hạn hay ở trong vùng an toàn để hướng tới thành công.

Mindset giúp thay đổi suy nghĩ cốt lõi

Khi người học thay đổi mindset - cách suy nghĩ, mindset sẽ đem lại cho người học những góc nhìn mới hơn về vấn đề, cũng như cách giải quyết vấn đề một cách đột phá.

Sự khác biệt giữa mindset, tư duy và thế giới quan

Các loại mindset cơ bản

Theo Carol Dweck, mindset có thể chia ra làm 2 loại cơ bản: Fixed Mindset (Cố định) và Growth Mindset (Phát triển).

Fixed mindset (Suy nghĩ cố định)

Như trong cuốn sách của Carol Dweck đề cập, Fixed Mindset được dùng để chỉ cách nhìn của những người tin rằng trí thông minh và tài năng là những phẩm chất bẩm sinh và không thể thay đổi [2]. Chính vì thế, sự thành công của họ thể hiện ở khả năng chứng minh được tài năng của bản thân và ngược lại, nếu họ thất bại là do những phẩm chất đó.

Những người mang trong mình Fixed Mindset tin rằng kết quả là điều quan trọng nhất và nỗ lực chỉ là thứ yếu.

Đặc điểm của nhóm suy nghĩ này chính là:

• Nhìn nhận vấn đề theo hướng tiêu cực: Khi đối diện với những kết quả không tốt, những nhóm người này sẽ có xu hướng nghĩ theo chiều hướng xấu về năng lực của bản thân thay vì tìm cách cải thiện và khắc phục những điểm còn thiếu sót.

• Tránh sự rủi ro: Vì mục tiêu của họ là hướng tới sự thành công và chứng minh được năng lực, họ sẽ tránh né những rủi ro đem lại mà có thể sẽ lộ ra những khuyết điểm của họ.

• Bỏ qua các nhận xét và đóng góp: Những nhóm người này có xu hướng bác bỏ các nhận xét mang tính xây dựng, hoặc nhìn nhận chúng như một sự công kích đến năng lực của bản thân họ.

Growth mindset (Suy nghĩ phát triển)

Theo quan điểm của Carol Dweck, growth mindset dùng để chỉ những người tin rằng những giá trị như kĩ năng, trí thông minh, năng lực là những thứ có thể nâng cao thông qua kinh nghiệm và bài học trong cuộc sống. Những nhóm người này cho rằng tiềm năng của con người là vô hạn và không ai dự đoán trước được khả năng của một người có thể đi đến đâu [2].

Những nhóm người này thường mang các đặc điểm:

• Sẵn sàng đón nhận thử thách: Những người sở hữu growth mindset luôn xem những thử thách là cơ hội và bài học để tìm ra các giá trị từ chúng.

• Luôn cố gắng vươn xa: Họ luôn muốn phá vỡ giới hạn và thay đổi những điều chưa tốt ở bản thân họ, luôn đón nhận các ý kiến thay đổi để biến bản thân trở nên tốt hơn.

• Coi trọng quá trình: Đối với họ, kết quả không phải là duy nhất. Nỗ lực và quá trình thực hiện phản ánh rõ nhất về chính họ, và mỗi sự thay đổi nhỏ trong quá trình cũng có thể dẫn đến thành công.

Những mindset khác trong môi trường học tập và làm việc

Ngoài 2 mindset cơ bản về phát triển trong đời sống, dưới đây là một số các mindset khác thường được áp dụng trong công việc và học tập.

Learning mindset (Tư duy học hỏi)

Đây là loại tư duy nhằm thể hiện thái độ tích cực, sẵn sàng tìm tòi và luôn luôn thu nạp kiến thức mới.

Họ trân trọng mọi cơ hội có thể để được học tập và phát triển bản thân, và luôn thừa nhận những thiếu sót của bản thân để nâng cao kiến thức và kĩ năng của mình.

Leadership mindset (Tư duy lãnh đạo)

Để trở thành một nhà lãnh đạo hay một người đi đầu, leadership mindset là điều không thể thiếu. 

Những người mang tư duy này có một tầm nhìn rộng, cùng khả năng phán đoán và đi trước một cách nhanh nhạy, cùng kinh nghiệm dày dặn để có thể nhìn ra tiềm năng của những người đang làm việc cùng mình.

Đây cũng là những người sẵn sàng chịu rủi ro, và luôn tìm ra những phương pháp mới, cách làm mới để tạo ra năng suất và hiệu quả cao hơn.

Innovation mindset (Tư duy đổi mới)

Đây là một cách suy nghĩ nhằm tận dụng tài nguyên cũng như chấp nhận rủi ro để có thể tìm những khả năng cùng những ý tưởng thử nghiệm, đổi mới đầy sáng tạo.

Họ chấp nhận thay đổi, cũng như những sai lầm để liên tục thử nghiệm và làm những điều mới mẻ hơn, đầy sáng tạo.

Collaboration mindset (Tư duy hợp tác)

Với niềm tin rằng làm việc theo nhóm sẽ đem lại hiệu quả cao nhất, đây là một tư duy nên có trong các môi trường yêu cầu giao tiếp cũng như lập kế hoạch. 

Những người mang tư duy này sẽ biết cách phối hợp cũng như làm bật những tài năng khác nhau của các thành viên trong nhóm, giúp mọi người phát huy được hết khả năng, đồng thời đem lại hiệu quả cao nhất.

Problem-solving mindset (Tư duy giải quyết vấn đề)

Đây là tư duy tiếp cận vấn đề một cách có hệ thống, đồng thời luôn chủ động tìm ra cách giải quyết thay vì chờ đợi.

Những người mang tư duy này tập trung vào cách nhìn từ gốc rễ của vấn đề, sau đó phân tích và áp dụng những lựa chọn và giải pháp khả thi để rút kinh nghiệm. Tư duy này sẽ giúp biến những khó khăn thành lợi thế và cơ hội để phát triển khả năng ứng biến và phân tích, sáng tạo.

Tầm quan trọng của mindset đối với sinh viên và người đi làm

Ở một bối cảnh vạn vật không ngừng phát triển cùng sự ra đời của những công cụ thay thế con người, mindset không chỉ là một lối suy nghĩ mà còn giúp con người thành công trong bất kì thời điểm nào. Mindset đem lại rất nhiều lợi ích như sau:

Giúp nâng cao điểm số và hiệu suất làm việc

Growth Mindset là một tư duy giúp người học không ngừng đứng lên sau vấp ngã, thay vì nhìn nhận những con điểm kém là sự chấm dứt và thất bại, mindset giúp người học nhìn ra đấy là một cơ hội và một thử thách để cố gắng và chinh phục chúng.

Có một mindset và tư duy luôn cố gắng sẽ giúp tác động đến cách nhìn cũng như giúp công việc trở nên thuận lợi hơn, qua đó họ có thể xem những thất bại như một bài học để nâng cao và cải thiện.

Giúp vượt qua áp lực và thử thách

Mindset định hướng lại cách nhìn nhận vấn đề của một người. Từ những việc đơn giản như  đối mặt với bài kiểm tra khó, đến việc giải quyết các vấn đề phức tạp tại nơi làm việc, tất cả đều đòi hỏi một tinh thần vững vàng. 

Một mindset tích cực sẽ giúp sinh viên và người trẻ nhìn nhận áp lực như một chất xúc tác để phát triển, thay vì một gánh nặng. Họ sẽ không dễ dàng nản lòng khi gặp khó khăn, mà thay vào đó sẽ tìm kiếm giải pháp, học hỏi từ thất bại và trở nên kiên cường hơn.

Tác động đến khả năng thích ứng với các môi trường khác nhau

Chính vì những sự thay đổi nhanh chóng của thế giới, sinh viên cần thích nghi với phương pháp giảng dạy mới, công nghệ mới; người đi làm trẻ cần làm quen với các xu hướng thị trường, công cụ mới và văn hóa doanh nghiệp khác nhau.

Một mindset cởi mở, sẵn sàng học hỏi và đổi mới sẽ giúp họ dễ dàng tiếp thu cái mới, điều chỉnh hành vi và tư duy để phù hợp với hoàn cảnh, từ đó không bị tụt hậu và luôn dẫn đầu.

Ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội và networking

Đối với người đi làm trẻ, mindset tích cực sẽ  giúp họ dễ dàng kết nối với đồng nghiệp, cấp trên và các đối tác. Họ cởi mở hơn trong giao tiếp, sẵn sàng lắng nghe, chia sẻ và hỗ trợ, từ đó xây dựng được mạng lưới quan hệ rộng khắp, vững chắc, giúp con đường xây dựng sự nghiệp có tỉ lệ thành công cao hơn. 

7 phương pháp rèn luyện và phát triển mindset hiệu quả

Xây dựng một mindset tích cực là một điều không hề dễ mà cần một quá trình của sự kiên trì và tự giác. Dưới đây là một số cách để giúp người học thay đổi và xây dựng được mindset của bản thân.

Phương pháp tự nhận thức và đánh giá mindset hiện tại

Bước đầu tiên và quan trọng nhất trong việc xây dựng lại mindset là nhận ra mindset hiện tại của người học đang hoạt động như thế nào. Hãy tự hỏi bản thân những câu hỏi như:

• Đối với bản thân, thử thách là gì? 

• Bản thân nhìn nhận thất bại như thế nào? (Là kết thúc hay là bài học?)

• Tôi có thường so sánh mình với người khác không? (Để học hỏi hay để cảm thấy thua kém?)

Tự nhận thức được mindset của bản thân sẽ giúp người học nhìn ra vấn đề cốt lõi trong cách suy nghĩ và qua đó tìm được hướng đi mới. 

Kỹ thuật thay đổi ngôn ngữ nội tâm

Ngôn ngữ nội tâm là những cuộc đối thoại diễn ra trong đầu của bản thân người học. Nó có sức ảnh hưởng rất lớn đến niềm tin và hành vi.

Hãy tự hỏi bản thân xem đã bao giờ có những câu nói mang tính nghi ngờ năng lực bản thân xuất hiện trong đầu hay không. Nếu có, người học hãy thử chuyển thành những câu mang tính phát triển như:

• Thay vì "Tôi không thể làm được", hãy nói "Tôi sẽ thử và học hỏi từ quá trình này."

• Thay vì "Mình thật ngu ngốc", hãy nói "Đây là một cơ hội để mình tìm hiểu thêm."

• Thay vì "Thật khó!", hãy nói "Điều này đòi hỏi tôi phải nỗ lực và tìm cách khác." 

Thay đổi từ lời nói sẽ đánh lừa não bộ của người học, đồng thời đẩy người học ra xa những suy nghĩ tiêu cực. 

Thiết lập mục tiêu SMART với tư duy phát triển

Mục tiêu SMART (Specific - Cụ thể, Measurable - Đo lường được, Achievable - Khả thi, Relevant - Liên quan, Time-bound - Có thời hạn) kết hợp với Growth Mindset sẽ giúp người học không chỉ đạt được mục tiêu mà còn phát triển bản thân.

• Tập trung vào quá trình: Thay vì chỉ đặt mục tiêu về kết quả, hãy đặt mục tiêu về quá trình học hỏi.

• Xem thất bại là thông tin: Nếu không đạt được mục tiêu, đừng coi đó là thất bại mà là thông tin để điều chỉnh phương pháp và chiến lược.

• Mục tiêu thách thức nhưng khả thi: Chọn những mục tiêu hơi nằm ngoài vùng an toàn để kích thích sự học hỏi và phát triển.

Rèn luyện thói quen đọc sách và học hỏi liên tục

Đọc sách, đặc biệt là sách về phát triển bản thân, tiểu sử những người thành công và các lĩnh vực mới, giúp mở rộng kiến thức và thay đổi góc nhìn. 

Học hỏi liên tục không chỉ dừng lại ở sách vở mà còn bao gồm việc tham gia các khóa học online, webinar, podcast, hoặc trò chuyện với những người có kinh nghiệm. Điều này sẽ giúp người học trau dồi tư duy học hỏi và cải thiện góc nhìn của bản thân

Thực hành mindfulness và meditation

Chánh niệm (mindfulness) và thiền định (meditation) giúp người học rèn luyện khả năng quan sát suy nghĩ và cảm xúc của mình một cách khách quan, không phán xét.

Khi nhận ra mình đang có những suy nghĩ tiêu cực hay cố định, chánh niệm giúp  dừng lại, hít thở và chọn một phản ứng khác tích cực hơn. 

Việc này cũng giúp giảm căng thẳng, tăng cường sự tập trung và sự bình tĩnh, tạo nền tảng vững chắc cho một Growth Mindset.

Áp dụng phương pháp feedback và reflection

Phản hồi và tự suy ngẫm là 2 yếu tố cần thiết để tái tạo lại mindset cũng như đổi hướng suy nghĩ của một người. 

• Feedback (Phản hồi): Chủ động tìm kiếm phản hồi từ bạn bè, đồng nghiệp, cấp trên hoặc giảng viên. Đón nhận những phản hồi với thái độ cởi mở, xem đó là món quà giúp người học nhìn ra điểm cần cải thiện, chứ không phải là lời chỉ trích.

• Reflection (Tự suy ngẫm): Dành thời gian mỗi ngày hoặc mỗi tuần để tự suy ngẫm về những gì đã xảy ra.

  • Mình đã học được gì hôm nay/tuần này?

  • Điều gì đã diễn ra tốt đẹp? Tại sao?

  • Điều gì chưa tốt? Mình có thể làm gì khác đi vào lần tới?

Lộ trình 30 ngày thay đổi mindset cho người mới bắt đầu

Thay đổi mindset không phải là việc của một ngày mà là cả một quá trình cố gắng. Đây là lộ trình gợi ý để người học có thể bắt đầu hành trình thay đổi mindset, được chia thành 4 tuần với các mục tiêu và hoạt động cụ thể:

Tuần 1: Giai đoạn nhận thức và quan sát

Ở giai đoạn này, mục tiêu của người học là hiểu rõ về mindset hiện tại của bản thân và nhận diện những dấu hiệu chưa tốt ở góc nhìn của bản thân. 

Người học có thể đọc và tìm hiểu sâu về Fixed Mindset và Growth Mindset thông qua cuốn sách Mindset: The New Psychology of Success - Carol Dweck để xác định các dấu hiệu ở bản thân. 

Sau khi đã tìm hiểu kĩ, người học có thể bắt đầu ghi nhật ký mindset. Mỗi khi đối mặt với một thử thách nhỏ, một lời phê bình, hoặc một tình huống đòi hỏi sự nỗ lực, hãy ghi lại suy nghĩ và cảm xúc đầu tiên của mình và tự hỏi: “Đây là góc nhìn nào?”

Tuần 2: Giai đoạn thực hành các kỹ thuật cơ bản

Tiến sang tuần thứ 2, người học nên bắt đầu thử nghiệm các kỹ thuật thay đổi ngôn ngữ nội tâm và tập trung vào quá trình.

Người học kết hợp với nhật kí đã ghi cùng những câu nói hiện ra trong đầu khi gặp khó khăn, nếu nhận ra mình đang có suy nghĩ tiêu cực hoặc cố định, hãy dừng lại và chủ động chuyển đổi nó thành một câu khẳng định tích cực, hướng đến sự phát triển. 

Để giúp phát huy hơn, người học nên chọn một mục tiêu nhỏ (học tập hoặc công việc) và áp dụng cách thiết lập mục tiêu SMART nhưng tập trung vào quá trình hơn là kết quả cuối cùng. 

Ví dụ: Tôi sẽ dành 30 phút mỗi ngày để luyện tiếng Anh, không quan trọng nói đúng hay sai, chỉ cần luyện tập.

Tuần 3: Giai đoạn áp dụng vào thực tế

Ở thời điểm này, người học sẽ tích hợp những suy nghĩ tích cực vào các hoạt động hàng ngày và chủ động tìm kiếm cơ hội học hỏi bằng cách:

• Chủ động tìm kiếm một phản hồi (feedback) từ giáo viên, đồng nghiệp, hoặc bạn bè về một dự án hoặc công việc bạn đang làm. Lắng nghe cởi mở, không bào chữa, và suy nghĩ cách áp dụng để cải thiện.

• Đọc ít nhất 1 bài viết hoặc nghe 1 podcast về một chủ đề mới mà người học chưa biết rõ, hoặc dành 15-20 phút mỗi ngày để tìm hiểu sâu hơn về một kỹ năng mới (ví dụ: lập trình cơ bản, thiết kế đồ họa).

Tuần 4: Giai đoạn đánh giá và điều chỉnh

Sang đến tuần tổng kết quá trình, người học sẽ tóm tắt,  nhận diện sự tiến bộ và lên kế hoạch cho sự phát triển tiếp theo.

• So sánh những ghi chép của bản thân ở những tuần đầu so với hiện tại và tìm những điểm khác biệt rõ rệt.

• Dành thời gian để suy ngẫm (reflection) về toàn bộ hành trình 30 ngày. Những khoảnh khắc nào mà người học đã thể hiện Growth Mindset rõ rệt nhất? Và với những suy nghĩ tiêu cực còn sót lại, người học sẽ làm gì?

• Lên kế hoạch cho những bước tiếp theo để duy trì và phát triển mindset này.

Xem thêm:

• Kỹ năng tranh biện là gì và các kỹ năng tranh biện cần có

• Phương pháp Socrates và ứng dụng phát triển tư duy phản biện

• Logic là gì – Các kiểu lập luận theo tư duy phi logic phổ biến

Tổng kết

Bài viết trên đã giới thiệu đến người học về Mindset cũng như cách để thay đổi và lộ trình hướng dẫn thay đổi mindset theo tuần. Qua đó, người học có thể nhìn nhận, đánh giá và thay đổi các góc nhìn của bản thân về nhiều vấn đề khác nhau. Những ai muốn tiếp tục hành trình rèn luyện tư duy có thể tìm thêm góc nhìn hữu ích tại chuyên mục Thinking Skills của ZIM.