Banner background

Đồng vị là gì? Đồng vị bền, đồng vị phóng xạ và cách xác định

Tìm hiểu đồng vị là gì, đặc điểm hạt nhân đồng vị, đồng vị bền, đồng vị phóng xạ, cách xác định và các đồng vị của hiđrô trong Hóa học lớp 10.
dong vi la gi dong vi ben dong vi phong xa va cach xac dinh

Key takeaways

  • Đồng vị là các nguyên tử cùng số proton nhưng khác số neutron, nên khác số khối.

  • Với kí hiệu \({}^{A}_{Z}X\): số proton \(p=Z\), số neutron \(N=A-Z\).

  • Các đồng vị có tính chất hóa học gần giống nhau; gồm đồng vị bền và đồng vị phóng xạ.

  • Nguyên tử khối trung bình được tính theo nguyên tử khối và tỉ lệ số nguyên tử của từng đồng vị.

Đồng vị là những nguyên tử của cùng một nguyên tố hóa học, có cùng số proton nhưng khác số neutron, nên có số khối khác nhau. Đây là kiến thức về cấu tạo nguyên tử trong Hóa học 10.

Bài viết hệ thống kí hiệu nguyên tử, cách xác định số hạt, tính chất của đồng vị, phân biệt đồng vị bền và đồng vị phóng xạ; đồng thời giới thiệu các đồng vị của hydrogen (hiđrô), công thức tính nguyên tử khối trung bình và bài tập xác định thành phần phần trăm đồng vị có lời giải.

Đồng vị là gì?

Đồng vị là những nguyên tử của cùng một nguyên tố hóa học, có cùng số proton (tức là cùng số hiệu nguyên tử Z) nhưng khác nhau về số neutron (dẫn đến số khối A của chúng khác nhau). [1] [5]

Các đồng vị của cùng một nguyên tố có cùng số proton nhưng khác số neutron; vì vậy số khối của chúng khác nhau. Có thể nhận biết qua các dấu hiệu sau:

  • Có cùng số hiệu nguyên tử Z, tức cùng số proton. Với nguyên tử trung hòa, số electron bằng Z.

  • Có số neutron (N) khác nhau.

  • Có số khối (A = Z + N) khác nhau.

Định nghĩa "đồng vị là gì?" theo Hóa học 10 - Kết nối tri thức
Đồng vị là gì?

Ví dụ minh họa thực tế về đồng vị:

  • Hydrogen có ba đồng vị thường được giới thiệu là protium, deuterium và tritium:

    • \(_1^1\text{H }\) (Protium): Hạt nhân chỉ có 1 proton, không có neutron (A = 1).

    • \(_1^2\text{H }\) (Deuterium, kí hiệu là D): Hạt nhân có 1 proton và 1 neutron (A = 2).

    • \(_1^3\text{H }\) (Tritium, kí hiệu là T): Hạt nhân có 1 proton và 2 neutron (A = 3).

  • Nguyên tố Chlorine (Clo): Gồm hai dạng nguyên tử bền song hành cùng nhau là \(_{17}^{35}\text{Cl }\) (hạt nhân có 18 neutron) và \(_{17}^{37}\text{Cl }\) (hạt nhân có 20 neutron).

Ví dụ minh họa thực tế về đồng vị
Ví dụ thực tế về đồng vị: Sơ đồ 3 đồng vị Hydrogen

Trong tự nhiên, nhiều nguyên tố là hỗn hợp của các đồng vị. Thành phần đồng vị có thể thay đổi theo nguồn mẫu; khi tính toán, sử dụng tỉ lệ được đề bài cung cấp. [3]

Cách đọc kí hiệu nguyên tử và xác định số hạt

Kí hiệu nguyên tử là \({}^{A}_{Z}X\), trong đó X là kí hiệu nguyên tố, Z là số hiệu nguyên tử và A là số khối [5]

\(p=Z;\qquad N=A-Z\)

Với nguyên tử trung hòa, e = Z. Ion có thể nhận hoặc nhường electron nên không dùng số electron làm tiêu chí bắt buộc để nhận biết đồng vị.

Bảng ba đồng vị hydrogen

Đồng vị

Kí hiệu

Proton

Neutron

Số khối

Độ bền

Protium

¹H

1

0

1

Bền

Deuterium

²H hoặc D

1

1

2

Bền

Tritium

³H hoặc T

1

2

3

Phóng xạ

Tritium tồn tại ở lượng vết trong các nguồn hydrogen tự nhiên; không nên hiểu ba đồng vị có độ phổ biến tương đương. [4]

Phân loại đồng vị bền và đồng vị phóng xạ

Dựa vào độ bền của hạt nhân, có thể phân biệt đồng vị bền và đồng vị phóng xạ. [2]

Đồng vị bền

  • Đặc điểm: Đồng vị bền có hạt nhân chưa quan sát thấy phân rã phóng xạ. Ví dụ thường gặp gồm carbon-12, oxygen-16, chlorine-35 và chlorine-37.

  • Ví dụ: \(_6^{12}\text{C }\), \(_8^{16}\text{O }\), \(_{17}^{35}\text{Cl }\), \(_{17}^{37}\text{Cl }\). Hầu hết các chất cấu tạo nên cơ thể chúng ta và vạn vật xung quanh đều từ các dạng nguyên tử bền này.

Đồng vị phóng xạ

  • Đặc điểm: Đồng vị phóng xạ có hạt nhân không bền, có thể tự phân rã và phát ra bức xạ. Quá trình có thể diễn ra qua nhiều bước trước khi tạo thành hạt nhân bền.

  • Ví dụ: \(_6^{14}\text{C }\), \(_1^3\text{H }\) (Tritium), \(_{92}^{235}\text{U }\).

  • Giải mã nhận định: Trong các đề thi thường xuất hiện câu hỏi đúng/sai: "Các nguyên tử phóng xạ đều không bền". Đây là một nhận định hoàn toàn đúng, bởi bản chất cốt lõi của hiện tượng phóng xạ chính là xu hướng tự phân rã do sự kém bền vững của cấu trúc hạt nhân.

Nguồn gốc của đồng vị phóng xạ

Người ta còn chia dạng nguyên tử phóng xạ làm hai loại dựa trên nguồn gốc:

  • Dạng phóng xạ tự nhiên: Có sẵn trong lòng đất, tầng khí quyển hoặc vũ trụ (Ví dụ: \(_6^{14}\text{C }\) dùng để đo tuổi cổ vật, \(_{92}^{235}\text{U }\) trong quặng uranium).

  • Đồng vị phóng xạ nhân tạo được sản xuất bằng phản ứng hạt nhân trong lò phản ứng hoặc máy gia tốc, chẳng hạn thông qua bắt neutron hoặc bắn phá bằng hạt tích điện. Ví dụ thường dùng gồm cobalt-60 và iodine-131.

Phân loại của đồng vị phóng xạ
Phân loại đồng vị phóng xạ

Tính chất của các đồng vị

Tại sao các đồng vị lại có tên gọi như vậy (nghĩa là chúng cùng vị trí trong bảng tuần hoàn hóa học)? Đó là vì chúng có những đặc điểm tính chất đặc trưng:

Tính chất hóa học của đồng vị

Các đồng vị của cùng một nguyên tố có tính chất hóa học gần giống nhau vì các nguyên tử trung hòa có cùng số electron và cấu hình electron. Tuy nhiên, sự khác nhau về khối lượng có thể gây ra hiệu ứng đồng vị, chẳng hạn khác biệt về tốc độ phản ứng. [2]

Lý do: Tính chất hóa học của một nguyên tố do số lượng và sự phân bố các electron ở lớp vỏ (đặc biệt là lớp ngoài cùng) quyết định. Vì các dạng nguyên tử này có cùng số proton nên số electron của chúng cũng bằng nhau. Do đó, nếu nguyên tử \(_6^{12}\text{C }\)cháy trong oxygen tạo ra khí \(CO_2\) thì nguyên tử phóng xạ \(_6^{14}\text{C }\) cũng tham gia phản ứng tương tự.

Tính chất vật lý của đồng vị

Do số lượng neutron trong hạt nhân khác nhau, các dạng nguyên tử này sẽ có khối lượng nguyên tử khác nhau. Điều này dẫn đến các tính chất vật lý của chúng (như khối lượng riêng, nhiệt độ nóng chảy, nhiệt độ sôi, tốc độ khuếch tán...) có sự khác biệt nhỏ.

  • Ví dụ: Ở áp suất khoảng 1 atm, nước thông thường sôi ở khoảng 100 °C, còn nước nặng D₂O sôi ở khoảng 101,4 °C. Các giá trị này phụ thuộc áp suất.

Ứng dụng từ tính chất: Sự khác biệt về tính chất vật lý (đặc biệt là khối lượng) chính là cơ sở quan trọng để các nhà khoa học dùng các phương pháp lý-hóa hiện đại nhằm tách riêng từng dạng nguyên tử ra khỏi hỗn hợp tự nhiên để phục vụ cho các mục đích chuyên biệt.

Nguyên tử khối trung bình là gì? Công thức tính

Nguyên tử khối trung bình của một nguyên tố trong mẫu là giá trị trung bình có trọng số của nguyên tử khối các đồng vị, với trọng số là tỉ lệ số nguyên tử tương ứng. Chẳng hạn, giá trị tra bảng thường dùng cho chlorine là khoảng 35,45. [3]

Công thức tính nguyên tử khối trung bình

Công thức tính nguyên tử khối trung bình của đồng vị
Công thức tính nguyên tử khối trung bình của đồng vị

Gọi a₁, a₂,… là nguyên tử khối từng đồng vị; x₁, x₂,… là các giá trị phần trăm số nguyên tử, có tổng bằng 100: [5]

\(\bar A=\frac{a_1x_1+a_2x_2+\cdots}{100}\)

Nếu dùng phần số fᵢ, với tổng fᵢ = 1, công thức là:

\(\bar A=a_1f_1+a_2f_2+\cdots\)

Phân biệt số khối và nguyên tử khối: Số khối A = Z + N là số nguyên, đếm tổng proton và neutron. Nguyên tử khối là đại lượng khối lượng tương đối, không bắt buộc là số nguyên. Trong bài tập phổ thông, chỉ lấy nguyên tử khối gần bằng số khối khi đề cho phép; không dùng phép gần đúng đó để suy ngược thành phần đồng vị thực tế khi cần độ chính xác cao.

Ví dụ tính nguyên tử khối trung bình của chlorine

Giả sử mẫu chlorine có 75,77% số nguyên tử ³⁵Cl và 24,23% số nguyên tử ³⁷Cl. Theo yêu cầu bài tập, lấy nguyên tử khối các đồng vị lần lượt bằng 35 và 37.

\(\bar A=\frac{35\cdot75{,}77+37\cdot24{,}23}{100}\)

\(\bar A=35{,}4846\approx35{,}5\)

Kết quả này dùng khối lượng đồng vị gần đúng. Khi dùng khối lượng đồng vị thực tế khoảng 34,96885 và 36,96590, với cùng thành phần trên, kết quả gần 35,45. Vì vậy hai cách tính không mâu thuẫn. [3]

Cách tìm phần trăm số nguyên tử của hai đồng vị

Nếu đề cho nguyên tử khối trung bình và nguyên tử khối hai đồng vị, có thể đặt một ẩn. Gọi x là giá trị phần trăm số nguyên tử đồng vị thứ nhất, đồng vị thứ hai có giá trị 100 − x, với 0 ≤ x ≤ 100:

\(\frac{a_1x+a_2(100-x)}{100}=\bar A\)

Giải phương trình rồi kiểm tra: hai phần trăm phải có tổng bằng 100; nguyên tử khối trung bình phải nằm giữa a₁ và a₂.

Ứng dụng của đồng vị trong thực tiễn

Đồng vị bền và đồng vị phóng xạ được sử dụng trong y học, nghiên cứu môi trường, khảo cổ học, nông nghiệp và năng lượng.

  • Y học hiện đại (Chẩn đoán và điều trị bệnh):

    • Trong chẩn đoán: Đồng vị fluorine-18 có thể được dùng trong dược chất phóng xạ phục vụ chụp PET. Việc lựa chọn và sử dụng thuộc quy trình chuyên môn y học hạt nhân. [2]

    • Trong điều trị: Cobalt-60 được sử dụng làm nguồn bức xạ trong một số thiết bị xạ trị; iodine-131 được sử dụng cho một số chỉ định liên quan đến tuyến giáp. [2]

    Ứng dụng trong y học hiện đại và chẩn đoán bệnh
    Ứng dụng trong y học hiện đại và chẩn đoán bệnh
  • Khảo cổ học: Phương pháp định tuổi bằng carbon-14 được dùng với vật liệu có nguồn gốc hữu cơ. Kết quả cần được hiệu chuẩn và không áp dụng trực tiếp cho mọi loại đá hay cổ vật.

Ứng dụng trong khảo cổ học và địa chất
Ứng dụng trong khảo cổ học và địa chất
  • Năng lượng hạt nhân: Uranium-235 và plutonium-239 có thể tham gia phản ứng phân hạch, giải phóng năng lượng được khai thác trong một số loại lò phản ứng.

Ứng dụng trong năng lượng và quân sự
Năng lượng hạt nhân trong thực tiễn
  • Nông nghiệp và nghiên cứu sinh học: Phương pháp "đồng vị đánh dấu" giúp các kỹ sư nông nghiệp theo dõi đường đi của phân bón trong thân cây, từ đó tối ưu hóa lượng phân bón và nâng cao năng suất cây trồng.

Ứng dụng trong nông nghiệp và sinh học
Đồng vị trong nông nghiệp và sinh học

Bài tập vận dụng về đồng vị

Các bài tập dưới đây minh họa cách nhận biết đồng vị, tính nguyên tử khối trung bình, xác định thành phần đồng vị và tính phần trăm khối lượng đồng vị trong hợp chất.

Dạng 1: Nhận biết đồng vị dựa vào số hạt

Bài tập 1: Cho các nguyên tử sau: \(\text{X}(p=6, n=6)\); \(\text{Y}(p=7, n=7)\); \(\text{Z}(p=6, n=8)\); \(\text{T}(p=8, n=8)\). Những nguyên tử nào là dạng nguyên tử thuộc cùng nguyên tố hóa học?

A. X và Y.

B. Y và Z.

C. X và Z.

D. Z và T.

Hướng dẫn giải: Theo định nghĩa, các dạng nguyên tử thuộc cùng nguyên tố hóa học phải có cùng số proton (p).

Quan sát dữ kiện: Nguyên tử X có p = 6 và nguyên tử Z có p = 6. Cả hai đều thuộc nguyên tố Carbon nhưng khác số neutron (\(n_X = 6, n_Z = 8\)).

→ Đáp án đúng: C.

Dạng 2: Tính nguyên tử khối trung bình của đồng vị

Bài tập 2: Giả sử một mẫu boron (B) có 19% số nguyên tử ¹⁰B và 81% số nguyên tử ¹¹B. Lấy nguyên tử khối hai đồng vị lần lượt bằng 10 và 11. Tính nguyên tử khối trung bình của mẫu.

Hướng dẫn giải: Áp dụng trực tiếp công thức tính nguyên tử khối trung bình:

\[\begin{gathered}\bar{A}_{\text{B}} = \frac{10 \cdot 19 + 11 \cdot 81}{100} \\ {}= \frac{190 + 891}{100} \\ {}= \frac{1081}{100} \\ {}= 10,81\end{gathered}\]

Kết luận: Nguyên tử khối trung bình của Boron là 10,81.

Dạng 3: Tính thành phần phần trăm của từng đồng vị

Bài tập 3: Một mẫu copper (Cu) gồm ⁶³Cu và ⁶⁵Cu, có nguyên tử khối trung bình theo dữ kiện bài tập là 63,54. Lấy nguyên tử khối hai đồng vị lần lượt bằng 63 và 65. Tính phần trăm số nguyên tử từng đồng vị.

Hướng dẫn giải:

Bước 1: Gọi phần trăm số nguyên tử của đồng vị \(_{29}^{63}\text{Cu }\) là \(x\ (\%)\) và của đồng vị \(_{29}^{65}\text{Cu }\) là \(y\ (\%)\). (Điều kiện: x, y > 0).

Bước 2: Lập hệ phương trình:

Tổng phần trăm của hai đồng vị phải bằng 100%:

\[x+y=100\quad\text{(1) }\]

Dựa vào công thức nguyên tử khối trung bình:

\[\frac{63 \cdot x + 65 \cdot y}{100}=63,54\rightarrow63x+65y=6354\quad\text{(2) }\]

Bước 3: Giải hệ phương trình (1) và (2):

Từ (1) suy ra y = 100 - x, thế vào (2):

\[63x + 65(100 - x) = 6354 \rightarrow 63x + 6500 - 65x = 6354\]

\(-2x = 6354 - 6500 \rightarrow -2x = -146 \rightarrow x = 73\)

Suy ra: y = 100 - 73 = 27.

Kết luận: Thành phần phần trăm của đồng vị \(_{29}^{63}\text{Cu }\) là \(73\%\) và của \(_{29}^{65}\text{Cu }\) là \(27\%\).

Dạng 4: tính phần trăm khối lượng đồng vị trong hợp chất

Bài tập 4: Một mẫu NaCl chứa chlorine gồm 75% số nguyên tử ³⁵Cl và 25% số nguyên tử ³⁷Cl. Lấy nguyên tử khối Na = 23, ³⁵Cl = 35 và ³⁷Cl = 37. Tính phần trăm khối lượng của ³⁷Cl trong mẫu NaCl.

Lời giải: Đây là dữ kiện giả định cho bài tập. Nguyên tử khối trung bình của chlorine là:

\(\bar A_{Cl}=35\cdot0{,}75+37\cdot0{,}25=35{,}5\)

Khối lượng mol trung bình của mẫu NaCl:

\(M=23+35{,}5=58{,}5\ \mathrm{g/mol}\)

Xét 1 mol NaCl, có 1 mol nguyên tử Cl; số mol ³⁷Cl là 0,25 mol.

\(m_{^{37}Cl}=0{,}25\cdot37=9{,}25\ \mathrm{g}\)

\(\%m_{^{37}Cl}=\frac{9{,}25}{58{,}5}\cdot100\%\)

\(\%m_{^{37}Cl}\approx15{,}81\%\)

Kết luận: Phần trăm khối lượng của ³⁷Cl trong mẫu NaCl khoảng 15,81%. Không nhầm kết quả này với 25%, là phần trăm số nguyên tử ³⁷Cl trong tổng số nguyên tử chlorine.

Lưu ý khi giải bài tập đồng vị

  • Cùng số proton nhưng khác số neutron mới là các đồng vị của cùng nguyên tố.

  • Cùng số khối hoặc cùng số neutron không đủ để kết luận hai nguyên tử là đồng vị.

  • Phân biệt phần trăm số nguyên tử với phần trăm khối lượng; không thay thế hai đại lượng này cho nhau.

  • Chỉ lấy nguyên tử khối đồng vị gần bằng số khối theo điều kiện của bài tập.

  • Không làm tròn quá sớm; kết quả nguyên tử khối trung bình phải nằm giữa các giá trị thành phần.

Đồng vị là các nguyên tử cùng số proton nhưng khác số neutron, nên có số khối khác nhau. Học sinh cần nắm cách đọc kí hiệu nguyên tử, phân biệt đồng vị bền và đồng vị phóng xạ, đồng thời vận dụng công thức tính nguyên tử khối trung bình để giải bài tập về thành phần đồng vị.

Để củng cố kiến thức cấu tạo nguyên tử và luyện tập các nội dung liên quan, học sinh có thể tham khảo chuyên đề Hóa học 10 tại ZIM Academy.

Tham vấn chuyên môn
Điểm thi IELTS gần nhất: 8.5 - 3 năm kinh nghiệm giảng dạy tiếng Anh - Đã tham gia thi IELTS 4 lần (với số điểm lần lượt 7.0, 8.0, 8.0, 8.5) - Hiện tại đang là Educator và Testing and Assessment Manager tại ZIM Academy - Phấn đấu trở thành một nhà giáo dục có tầm nhìn, có phương pháp cụ thể cho từng đối tượng học viên, giúp học viên đạt được mục tiêu của mình đề ra trong thời gian ngắn nhất. Ưu tiên mục tiêu phát triển tổng thể con người, nâng cao trình độ lẫn nhận thức, tư duy của người học. Việc học cần gắn liền với các tiêu chuẩn, nghiên cứu để tạo được hiệu quả tốt nhất.

Nguồn tham khảo

Đánh giá

(0)

Gửi đánh giá

0

Bình luận - Hỏi đáp

Bạn cần để có thể bình luận và đánh giá.
Đang tải bình luận...
Bài viết tương tự