Banner background

Ngô Tất Tố: Tiểu sử, sự nghiệp và “Nghệ thuật băm thịt gà”

Bài viết khái quát tiểu sử, sự nghiệp và các tác phẩm tiêu biểu của Ngô Tất Tố, trong đó có nội dung gắn với “Nghệ thuật băm thịt gà”.
ngo tat to tieu su su nghiep va nghe thuat bam thit ga

Key takeaways

  • Giúp người học biết được Ngô Tất Tố là cây bút tiêu biểu của văn học hiện thực phê phán Việt Nam và phong cách sáng tác của ông.

  • Người học nắm được các tác phẩm tiêu biểu: Tắt đèn, Lều chõng, Việc làng, Tập án cái đình.

  • “Nghệ thuật băm thịt gà” cho người học thấy rõ phong cách sáng tác và khả năng phê phán xã hội của ông.

Ngô Tất Tố là cây bút tiêu biểu của văn học hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1930–1945, nổi bật với những trang viết chân thực về đời sống người nông dân và bất công xã hội. Từ đặc điểm đó, người học có thể khám phá “Nghệ thuật băm thịt gà” qua cách phản ánh hiện thực, xây dựng tình huống và sử dụng giọng văn trào phúng để phê phán hủ tục, bất công của xã hội cũ. Bài viết giới thiệu tiểu sử, sự nghiệp của Ngô Tất Tố và tác phẩm này.

Tiểu sử Ngô Tất Tố

Ngô Tất Tố (1894 - 1954) là nhà văn, nhà báo và học giả tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại. Ông sinh tại làng Lộc Hà, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, trong một gia đình có truyền thống Nho học. Từ nhỏ, Ngô Tất Tố đã được tiếp xúc với chữ Hán và nền giáo dục Nho học, qua đó hình thành vốn kiến thức Hán học sâu rộng. Nền tảng này có ảnh hưởng đáng kể đến quá trình học tập, nghiên cứu và sáng tác của ông sau này [1].

Ngô Tất Tố sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học và hiếu học. Từ nhỏ, ông được ông nội dạy chữ Hán từ khoảng năm 1898, sau đó tiếp tục theo học ở nhiều nơi trong vùng Kinh Bắc. Nền giáo dục Nho học từ thuở nhỏ giúp ông có vốn Hán học sâu rộng, đồng thời tạo nền tảng quan trọng cho quá trình học tập, nghiên cứu và sáng tác sau này [1].

Ngô Tất Tố trưởng thành trong giai đoạn giao thời giữa nền học vấn Nho học và văn hóa hiện đại. Bên cạnh chữ Hán, ông sớm học chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp, sau đó tham gia các kỳ thi truyền thống do triều Nguyễn tổ chức. Năm 1915, ông đỗ đầu kỳ khảo hạch toàn tỉnh Bắc Ninh, từ đó được gọi là “đầu xứ Tố”. Những trải nghiệm từ nền học vấn truyền thống và quá trình tiếp xúc với cái mới về sau góp phần tạo nên một Ngô Tất Tố vừa am hiểu văn hóa cổ truyền, vừa có khả năng quan sát và phản ánh sâu sắc xã hội đương thời [1].

tác giả Ngô Tất Tố là ai?
Ngô Tất Tố (1894 - 1954) (Nguồn: baovannghe.vn)

Cuộc đời của Ngô Tất Tố

Cuộc đời Ngô Tất Tố trải qua nhiều giai đoạn gắn với những biến chuyển lớn của xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Từ một nhà Nho được đào tạo trong nền giáo dục truyền thống, ông từng bước chuyển sang hoạt động báo chí, văn chương, rồi tham gia cách mạng và kháng chiến. Những trải nghiệm ấy góp phần hình thành vốn sống, tư tưởng và phong cách sáng tác đặc biệt của ông.

Quá trình học tập và tham dự các kỳ thi

Ngô Tất Tố sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học. Từ năm 5 tuổi, ông đã được ông nội dạy chữ Nho tại quê nhà, sau đó tiếp tục học với các thầy ở nhiều làng trong vùng. Năm 1912, ông chuyển sang học chữ Pháp một thời gian rồi trở lại tham dự các kỳ thi Nho học. Đây cũng là giai đoạn cuối của chế độ khoa cử truyền thống do triều đình nhà Nguyễn tổ chức.

Năm 1915, Ngô Tất Tố đỗ đầu kỳ khảo hạch toàn tỉnh Bắc Ninh và được gọi là “Đầu xứ Tố”. Cùng năm, ông tham dự khoa thi Hương Ất Mão - khoa thi Hương cuối cùng được tổ chức ở Bắc Kỳ - và vượt qua kỳ đệ nhất nhưng không đỗ kỳ đệ nhị. Những trải nghiệm trong nền giáo dục Nho học và khoa cử truyền thống đã tạo cho ông vốn Hán học sâu rộng, đồng thời giúp ông có nền tảng để nghiên cứu, dịch thuật và sáng tác sau này [1].

Tham gia Cách mạng tháng Tám và Hội Văn hóa Cứu quốc

Sau nhiều năm hoạt động báo chí và văn chương, Ngô Tất Tố đón nhận Cách mạng tháng Tám năm 1945 và tham gia Ủy ban Giải phóng tại làng Lộc Hà, quê hương ông. Đến năm 1946, ông gia nhập Hội Văn hóa Cứu quốc và tự nguyện lên Việt Bắc tham gia kháng chiến chống Pháp. Việc chuyển từ hoạt động văn chương, báo chí sang trực tiếp tham gia cách mạng cho thấy sự gắn bó của ông với những biến chuyển của đất nước trong giai đoạn mới.

Hoạt động trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp tại Việt Bắc

Tại Việt Bắc, Ngô Tất Tố tiếp tục phát huy sở trường của một nhà văn, nhà báo. Ông làm việc tại Sở Thông tin Khu XII, được cử làm Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ Việt Bắc, đồng thời viết cho các ấn phẩm như Cứu quốc, Cứu quốc Khu XII và Tạp chí Văn nghệ. Năm 1948, tại Hội nghị Văn nghệ toàn quốc lần thứ nhất, ông được bầu vào Ban Chấp hành Hội Văn nghệ Việt Nam.

Có thể thấy hành trình từ nhà Nho đến nhà báo, nhà văn rồi trở thành người tham gia cách mạng và kháng chiến tạo nên một quá trình phát triển liên tục trong cuộc đời Ngô Tất Tố. Chính vốn sống phong phú và sự trải nghiệm qua nhiều giai đoạn lịch sử đã trở thành cơ sở quan trọng để ông phản ánh xã hội và con người Việt Nam trong sáng tác của mình [1].

Sự nghiệp sáng tác của Ngô Tất Tố

Ngô Tất Tố là một trong những trí thức có hoạt động sáng tác đa dạng ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Ông không chỉ được biết đến với tư cách nhà văn, mà còn hoạt động nổi bật trên nhiều lĩnh vực như báo chí, dịch thuật, khảo cứu và nghiên cứu văn hóa. Sự nghiệp ấy tạo nên một diện mạo tác giả phong phú, đồng thời giúp Ngô Tất Tố có vốn hiểu biết sâu rộng về xã hội và con người Việt Nam đương thời.

Ngô Tất Tố - nhà văn, nhà báo, nhà Nho học, dịch giả và nhà nghiên cứu

Nhà văn

Ở lĩnh vực văn học, Ngô Tất Tố để lại nhiều tác phẩm có giá trị như Tắt đèn, Lều chõng, Việc làng... Trong đó, Tắt đèn phản ánh cuộc sống khốn cùng của người nông dân trước sưu thuế và sự áp bức của chế độ thực dân phong kiến; Lều chõng tái hiện những bất cập, lạc hậu của chế độ khoa cử Nho học; còn Việc làng phản ánh những hủ tục, tập quán nặng nề ở nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Qua các tác phẩm, nhà văn không chỉ khắc họa chân thực đời sống xã hội đương thời mà còn thể hiện thái độ phê phán sâu sắc đối với những bất công, hủ tục và quan niệm lạc hậu đã đẩy người dân, đặc biệt là người nông dân, vào cảnh khốn cùng [1].

Nhà báo

Với tư cách nhà báo, Ngô Tất Tố hoạt động trong nhiều năm và cộng tác với hàng loạt tờ báo, tạp chí như An Nam tạp chí, Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phổ thông, Thực nghiệp dân báo, Con ong, Thời vụ và Trung Bắc chủ nhật. Ông viết nhiều thể loại, từ tin tức, bình luận thời sự, chuyên luận, tản văn đến khảo cứu các vấn đề văn hóa, xã hội. Trong đó, tiểu phẩm và phóng sự là những thể loại nổi bật, thể hiện rõ khả năng quan sát sắc bén cùng lối viết giàu tính chiến đấu của ông [1].

Thông qua các bài viết và chuyên mục báo chí, Ngô Tất Tố tập trung phản ánh những vấn đề nổi cộm trong đời sống, phê phán thói hư tật xấu, các hủ tục, sự bất công trong xã hội và những chính sách gây khổ cực cho nhân dân. Hoạt động báo chí không chỉ giúp ông tiếp cận trực tiếp với hiện thực mà còn góp phần hình thành phong cách viết sắc sảo, giàu tính hiện thực và tinh thần phản biện. Chính sự gắn bó giữa hoạt động báo chí với sáng tác văn học đã khiến Ngô Tất Tố thường được xem là cây cầu nối giữa báo chí với văn chương.[1]

Dịch giả, nhà nghiên cứu

Xuất thân từ nền giáo dục Nho học, Ngô Tất Tố có vốn Hán học sâu rộng, tạo nền tảng cho hoạt động dịch thuật và nghiên cứu văn học, văn hóa phương Đông. Với tư cách dịch giả, ông tham gia chuyển ngữ nhiều tác phẩm từ chữ Hán, trong đó có Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái. Bản dịch này được xuất bản năm 1945, là một trong những bản dịch quốc ngữ sớm của tác phẩm. Bên cạnh đó, ông còn dịch thuật các tác phẩm văn học Trung Quốc, góp phần giới thiệu di sản văn học cổ đến với độc giả Việt Nam.

Ở lĩnh vực nghiên cứu, Ngô Tất Tố biên soạn nhiều công trình có giá trị như Thi văn bình chú, Văn học đời Lý, Văn học đời Trần (hai tập thuộc bộ Việt Nam văn học) và Lão Tử. Các công trình này thể hiện sự quan tâm của ông đối với việc sưu tầm, giới thiệu, giải thích và nghiên cứu di sản văn học, tư tưởng cổ. Đặc biệt, Văn học đời Lý và Văn học đời Trần cung cấp tư liệu về các tác giả, tác phẩm tiêu biểu của hai giai đoạn văn học trung đại, còn Thi văn bình chú góp phần chú giải và làm rõ giá trị của thơ văn cổ.

Vị trí của Ngô Tất Tố trong văn học hiện thực phê phán trước năm 1945

Trước Cách mạng tháng Tám, Ngô Tất Tố là một trong những cây bút tiêu biểu của văn học hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945. Các tác phẩm của ông tập trung phản ánh chân thực đời sống lầm than của người dân, nhất là nông dân, đồng thời phê phán những bất công, hủ tục và quan niệm lạc hậu tồn tại trong xã hội đương thời. Trong công trình Nhà văn hiện đại, nhà phê bình Vũ Ngọc Phan nhận xét ông là “một tay kì cựu trong làng văn làng báo Việt Nam”, đồng thời đánh giá cao tư tưởng tiến bộ và ngòi bút sắc bén của ông. Những sáng tác như Tắt đèn, Lều chõng và Việc làng đã góp phần khẳng định vị trí của Ngô Tất Tố trong nền văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt ở khả năng phản ánh chân thực đời sống nông thôn và phê phán những bất công, hủ tục trong xã hội đương thời.

Điểm đáng chú ý trong sáng tác của Ngô Tất Tố là sự kết hợp giữa vốn hiểu biết Nho học, khả năng quan sát đời sống và kinh nghiệm báo chí. Chính nền tảng đa dạng này giúp ông phản ánh hiện thực xã hội bằng cái nhìn cụ thể, sắc bén, đồng thời tạo nên giọng văn giàu tính trào phúng và sức phê phán. Đây cũng là cơ sở để người học hiểu rõ hơn những giá trị nội dung và nghệ thuật trong các văn bản của ông, trong đó có “Nghệ thuật băm thịt gà”.

Phong cách sáng tác của Ngô Tất Tố

Phong cách sáng tác của Ngô Tất Tố nổi bật ở khả năng quan sát hiện thực sắc sảo, cách ghi chép cụ thể và giọng điệu trào phúng, châm biếm. Ông thường hướng ngòi bút vào những vấn đề gần gũi của đời sống nông thôn, từ đó phát hiện những nghịch lý, hủ tục và bất công tồn tại trong xã hội đương thời. Qua cách lựa chọn chi tiết và tổ chức câu chuyện, hiện thực không chỉ được tái hiện mà còn đi kèm với thái độ đánh giá rõ ràng của người viết.

Ngòi bút sắc sảo, giọng điệu trào phúng, châm biếm

Một đặc điểm nổi bật trong sáng tác của Ngô Tất Tố là khả năng phát hiện cái phi lý ngay trong những sự việc quen thuộc. Nhà văn không lựa chọn những sự kiện quá lớn mà thường bắt đầu từ những chuyện rất đời thường để làm nổi bật bản chất của xã hội.

Trong Tắt đèn, Ngô Tất Tố hướng ngòi bút vào chế độ sưu thuế hà khắc và sự áp bức của tầng lớp thống trị đối với người nông dân. Qua câu chuyện gia đình chị Dậu phải chạy vạy khắp nơi để có tiền nộp sưu, nhà văn phơi bày một xã hội bất công, nơi người dân nghèo bị dồn đến bước đường cùng. Đặc biệt, ở cảnh cai lệ và người nhà lí trưởng xông vào đánh trói anh Dậu, chị Dậu ban đầu nhẫn nhục van xin, nhưng cuối cùng đã vùng lên chống trả khi chồng tiếp tục bị hành hạ. Sự chuyển biến từ lời lẽ nhún nhường sang hành động quyết liệt không chỉ làm nổi bật sức phản kháng tiềm tàng của người phụ nữ nông dân mà còn tạo nên sự tương phản gay gắt giữa sự yếu thế của người dân và thái độ hung hãn, ngang ngược của bộ máy cường quyền. Bằng cách xây dựng tình huống giàu kịch tính, kết hợp ngôn ngữ đối thoại tự nhiên và sắc bén, Ngô Tất Tố vừa lên án xã hội thực dân phong kiến tàn bạo, vừa thể hiện sự cảm thông sâu sắc đối với người nông dân bị áp bức.

Hay đến với tác phẩm Việc làng, Ngô Tất Tố hướng ngòi bút vào hệ thống phong tục, lệ làng và hủ tục ở nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Qua những câu chuyện cụ thể, nhà văn cho thấy những quy định tưởng chừng đã trở thành nếp sống lại có thể biến thành gánh nặng, đẩy người nông dân vào cảnh khốn khó. Điểm đặc sắc trong cách phản ánh của ông là giọng văn trào phúng, châm biếm sắc sảo, thể hiện qua việc đặt những phong tục được xem là danh giá, thiêng liêng bên cạnh những hậu quả nặng nề mà chúng gây ra cho người dân. Thay vì trực tiếp lên án, Ngô Tất Tố để chính những câu chuyện về việc làng, việc họ và các khoản đóng góp phi lý tự bộc lộ bản chất vô lý của những tập tục ấy. Tiếng cười trong tác phẩm vì thế không đơn thuần nhằm gây hài mà còn chứa đựng thái độ mỉa mai, phê phán một cơ chế làng xã đặt lễ nghi, thể diện và những quy định cổ hủ lên trên cuộc sống của con người. Nhận xét về sáng tác của Ngô Tất Tố, nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ cũng nhấn mạnh nỗ lực phơi bày những sự thật xấu xa do hủ tục nông thôn gây ra và vạch rõ tính chất phi lý của chúng.

Giọng trào phúng của Ngô Tất Tố vì thế không đơn thuần tạo ra tiếng cười. Tiếng cười được sử dụng như một cách phê phán, khiến những điều tưởng bình thường trở nên đáng suy ngẫm. Chính cách nhìn này tạo nên sức hấp dẫn cho Việc làng nói chung và “Nghệ thuật băm thịt gà” nói riêng.

Quan sát, ghi chép tỉ mỉ kết hợp với thái độ đánh giá

Ngô Tất Tố có sở trường quan sát những chi tiết nhỏ trong đời sống và biến chúng thành chất liệu để phản ánh cả một vấn đề xã hội. Ông chú ý đến phong tục, cách ứng xử, lời ăn tiếng nói, quy định của làng xã và những thủ tục trong các sinh hoạt cộng đồng. Những chi tiết ấy được ghi lại cụ thể, giúp đời sống nông thôn hiện lên với nhiều nét sinh động và chân thực [2].

Đặc điểm này thể hiện rõ trong Việc làng và Tập án cái đình của Ngô Tất Tố. Qua Việc làng, nhà văn phản ánh những hủ tục như tục khao vọng, tổ chức ăn uống tốn kém khi có người được ban chức tước hoặc đạt thứ bậc trong làng, cùng những gánh nặng về tiền bạc và lễ nghi trong việc cưới xin, ma chay. Những tập tục vốn được duy trì dưới danh nghĩa giữ gìn truyền thống và thể diện cộng đồng lại khiến nhiều gia đình nông dân phải chạy vạy, vay mượn, thậm chí lâm vào cảnh nợ nần. Trong khi đó, Tập án cái đình tập trung phơi bày những lệ tế thần, nghi thức cúng bái rườm rà và sự tranh giành quyền lợi, ngôi thứ gắn với đình làng. Bằng cách ghi chép những sự việc cụ thể, kết hợp giọng văn trào phúng và cách kể giàu tính châm biếm, Ngô Tất Tố không chỉ cho thấy sự phi lý của từng hủ tục mà còn làm rõ cơ chế duy trì chúng: tâm lý trọng danh dự, ngôi thứ, sức ép của dư luận làng xã và lợi ích của những người nắm quyền trong cộng đồng. Nhận xét về Việc làng, nhà nghiên cứu Phong Lê cho rằng tác phẩm đã phản ánh “tận chiều sâu những cội rễ của cả hai mặt phong tục và hủ tục”, qua đó cho thấy sức tồn tại dai dẳng của những tập quán này trong đời sống nông thôn [2].

Đặc biệt, ghi chép hiện thực ở Ngô Tất Tố luôn đi cùng thái độ đánh giá. Trong Việc làng, thái độ phê phán của ông thể hiện rõ qua lời văn trong thiên Cứ để cho nó chết:

“Thế mà hết đời này sang đời khác người ta vẫn nhẫn tâm bắt dân đeo cái xích sắt ấy mà lại muốn cho dân cường nước thịnh thì cũng lạ thay!”

Hình ảnh ẩn dụ “cái xích sắt” ví những hủ tục như gông xiềng trói buộc người dân, còn câu hỏi tu từ ở cuối câu bộc lộ giọng điệu mỉa mai, qua đó phê phán nghịch lý duy trì những tập tục gây hại nhưng vẫn mong xã hội phát triển. Không chỉ trực tiếp lên án, Ngô Tất Tố còn khéo léo lồng ghép thái độ phê phán thông qua những lời bình mang tính châm biếm. Trong Một chiếc lăm lợn, khi chứng kiến cảnh những người mặc lễ phục đánh nhau tại khu văn chỉ, tác giả đặt câu hỏi:

“Hay là ở đây cũng là cửa Khổng, sân Trình, cho nên dù là đánh nhau, cũng phải giữ lễ?”

Cách nói đầy mỉa mai đã phơi bày sự đối lập giữa vẻ ngoài trang nghiêm và hành vi thô bạo, qua đó làm nổi bật tính chất phi lý của những sinh hoạt làng xã. Ông lựa chọn những chi tiết có khả năng làm nổi bật sự vô lý, sắp xếp chúng trong một tình huống cụ thể và sử dụng giọng điệu châm biếm để định hướng cách người đọc nhìn nhận sự việc. Vì vậy, nhà văn không đứng ngoài hiện thực để ghi chép một cách lạnh lùng mà luôn thể hiện rõ thái độ trước những gì mình chứng kiến.

Điều này đặc biệt quan trọng khi đọc Nghệ thuật băm thịt gà. Tác giả không chỉ miêu tả cách băm và chia thịt gà một cách tỉ mỉ mà thông qua chính những quy tắc, thao tác và sự cầu kỳ trong việc chia phần, làm nổi bật sự phức tạp, vô lý của những lệ tục làng xã. Từ một việc tưởng như rất nhỏ trong đời sống, Ngô Tất Tố mở ra một vấn đề lớn hơn: khi hủ tục trở thành những quy tắc được mọi người mặc nhiên tuân theo, nó có thể chi phối cả cách con người ứng xử và duy trì những quan hệ bất hợp lý trong cộng đồng.

Các tác phẩm tiêu biểu của Ngô Tất Tố

Sự nghiệp sáng tác của Ngô Tất Tố khá đa dạng, trải rộng từ tiểu thuyết, phóng sự đến khảo cứu, dịch thuật. Tuy nhiên, khi nhắc đến tên tuổi của ông trong dòng văn học hiện thực phê phán, người đọc thường nhớ đến những tác phẩm tập trung phản ánh đời sống nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám, đặc biệt là những tác phẩm phơi bày bộ máy làng xã cùng các hủ tục, áp bức và bất công đè nặng lên người dân. Trong đó, Tắt đèn, Lều chõng, Tập án cái đình và Việc làng là những tác phẩm tiêu biểu cho các phương diện sáng tác khác nhau của ông.

Hai tiểu thuyết tiêu biểu: Tắt đèn và Lều chõng

Tắt đèn (1939) là một trong những tiểu thuyết nổi tiếng nhất của Ngô Tất Tố, lấy bối cảnh nông thôn Việt Nam dưới chế độ thực dân phong kiến, khi người nông dân phải chịu cảnh sưu thuế nặng nề. Câu chuyện xoay quanh gia đình chị Dậu trong kỳ thu sưu, khi anh Dậu đang ốm đau, gia đình túng quẫn nhưng vẫn phải chạy vạy để nộp suất sưu cho chồng và cả suất sưu của người em chồng đã chết. Để cứu chồng khỏi cảnh bị đánh trói, chị Dậu buộc phải bán đàn chó và đứa con gái đầu lòng vẫn còn nhỏ tuổi. Tuy nhiên, dù đã cố gắng xoay xở, gia đình chị vẫn không thoát khỏi sự áp bức của bộ máy cường hào, cai lệ. Khi cai lệ và người nhà lí trưởng tiếp tục hành hung anh Dậu, chị từ nhẫn nhục van xin chuyển sang phản kháng quyết liệt, thể hiện sức mạnh tiềm tàng của người phụ nữ nông dân khi bị dồn đến bước đường cùng. Qua số phận đầy bi kịch của gia đình chị Dậu, Ngô Tất Tố phơi bày sự tàn bạo, bất công của chế độ sưu thuế và tình cảnh khốn cùng của người nông dân, đồng thời thể hiện niềm cảm thương sâu sắc đối với những con người bị áp bức. Tác phẩm có giá trị hiện thực sâu sắc khi tái hiện chân thực bộ mặt xã hội nông thôn đương thời, đồng thời khẳng định sức sống và khả năng phản kháng của người lao động.

Nếu Tắt đèn tập trung phản ánh số phận người nông dân dưới ách áp bức của chế độ thực dân phong kiến, thì Lều chõng (1939) lại đưa người đọc trở về xã hội Nho học dưới triều Nguyễn, khi khoa cử vẫn được xem là con đường chủ yếu để người trí thức lập thân và tiến thân. Tác phẩm xoay quanh hành trình thi cử của Đào Vân Hạc, một nho sĩ tài năng, chăm chỉ đèn sách nhưng có cá tính phóng khoáng, không hoàn toàn tuân theo những khuôn phép văn chương cứng nhắc. Được vợ là cô Ngọc hết lòng động viên, chăm lo, Vân Hạc trải qua nhiều kỳ thi với không ít gian nan, từ những quy định khắt khe của trường thi đến những bất công và ràng buộc của lối học, lối thi cử đương thời. Dù đạt được những thành tích đáng kể, con đường công danh của chàng vẫn kết thúc trong thất vọng khi bị kết tội phạm húy trong kỳ thi Đình, bị cầm tù và tước bỏ danh vị. Qua hành trình của Vân Hạc, Ngô Tất Tố không chỉ tái hiện sinh động cảnh lều chõng, những lễ nghi và quy định phức tạp của khoa cử mà còn phơi bày những nghịch lý của một thiết chế đề cao khuôn phép, danh vị nhưng có thể vùi dập tài năng. Tác phẩm vì thế mang giá trị hiện thực và ý nghĩa phê phán sâu sắc, thể hiện cái nhìn tỉnh táo của nhà văn trước sự lỗi thời, bất công của nền khoa cử Nho học trong buổi suy tàn.

Hai phóng sự tiêu biểu: Tập án cái đình và Việc làng

Nếu tiểu thuyết giúp Ngô Tất Tố xây dựng những câu chuyện và nhân vật có sức ám ảnh, thì phóng sự lại là thể loại đặc biệt phù hợp với khả năng quan sát và ghi chép hiện thực của ông.

Tập án cái đình (1939) tập trung phản ánh những mặt trái trong đời sống làng xã thông qua các phong tục và lệ làng gắn với đình làng. Đáng chú ý là tục khao vọng: người đỗ đạt hoặc được ban chức tước phải tổ chức cỗ bàn, mời dân làng để được công nhận danh vị và sắp xếp thứ bậc trong làng. Bên cạnh đó, những khoản đóng góp và chi phí cho các nghi lễ, cỗ bàn còn tạo thêm gánh nặng cho những gia đình vốn đã khó khăn. Qua những câu chuyện ấy, Ngô Tất Tố cho thấy lệ làng không chỉ chi phối cách người dân tổ chức đời sống cộng đồng mà còn buộc họ phải chạy theo danh dự, thứ bậc và những nghĩa vụ tốn kém. Khi các phong tục bị biến thành gánh nặng, người dân có thể phải tiêu tán tài sản, lâm vào cảnh nợ nần chỉ để đáp ứng những đòi hỏi của làng xã. Tác phẩm qua đó phê phán những hủ tục và cơ chế quyền lực ở nông thôn đã nhân danh truyền thống để duy trì sự ràng buộc, khiến người dân khó thoát khỏi vòng áp lực của lệ làng.

Đến Việc làng (1940) phản ánh những hủ tục thông qua các sự việc cụ thể trong đời sống nông thôn, đặc biệt là tục khao vọng, cưới xin và ma chay. Khi một người có việc vui hoặc việc buồn, gia đình không chỉ lo giải quyết chuyện riêng mà còn phải gánh những khoản chi phí cho cỗ bàn, lễ nghi và các quy định của làng. Ngay cả những gia đình nghèo cũng khó tránh khỏi áp lực phải tổ chức chu đáo, bởi việc không tuân theo lệ làng có thể khiến họ bị chê cười hoặc mất thể diện với cộng đồng. Qua đó, Ngô Tất Tố cho thấy phong tục không còn đơn thuần là cách duy trì nếp sống truyền thống mà có thể trở thành gánh nặng kinh tế, đẩy người dân vào cảnh túng thiếu. Nếu Tập án cái đình tập trung phơi bày những bất công và sự ràng buộc gắn với thiết chế đình làng, thì Việc làng mở rộng góc nhìn đến những tình huống thường nhật, cho thấy hủ tục len sâu vào đời sống gia đình và chi phối cả những sự kiện quan trọng của mỗi người. Bằng cách kể lại những chuyện tưởng chừng nhỏ nhặt với giọng điệu châm biếm, nhà văn vạch trần nghịch lý của một xã hội mà con người phải hy sinh lợi ích của bản thân để làm vừa lòng những quy ước cộng đồng lỗi thời.

Tác phẩm tiêu biểu của Ngô Tất Tố
Các tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Ngô Tất Tố

Vị trí của “Nghệ thuật băm thịt gà” trong Việc làng

Vị trí trong phóng sự Việc làng

Nghệ thuật băm thịt gà là đoạn trích thuộc chương IV của thiên phóng sự Việc làng của Ngô Tất Tố. Văn bản ghi lại một buổi “chứa hàng xóm” tại nhà Lăng Vân. Đây là tục lệ chủ nhà mời dân làng đến nhà mình theo lệ làng, thường gắn với một sự kiện hoặc nghĩa vụ cộng đồng. Trong câu chuyện, gia chủ phải chuẩn bị cỗ và chia phần cho những người đến dự theo các quy tắc đã được định sẵn.

Tình huống được Ngô Tất Tố ghi lại tập trung vào công việc của anh Mới, người làm nghề mõ làng và đảm nhận việc băm, chia cỗ. Từ một con gà, anh phải thực hiện những thao tác hết sức tỉ mỉ để chia phần theo số lượng và thứ bậc của người nhận. Chẳng hạn, khi chia phần đầu gà, anh Mới phải hỏi các bậc có vai vế trong làng để xác định số phần: sỏ gà được chia cho năm cụ, còn phao câu được chia cho bốn ông đàn anh. Sau đó, anh tiếp tục chia các bộ phận khác như cánh, chân, lòng gà và phần thịt thân gà. Đặc biệt, phần thân gà được băm thành 92 miếng, thể hiện mức độ cầu kỳ và khắt khe của việc chia phần.

Qua câu chuyện này, Ngô Tất Tố không chỉ ghi lại một tập tục trong sinh hoạt làng quê mà còn phơi bày cách thứ bậc xã hội chi phối cả những việc nhỏ nhặt nhất. Phần ăn không được chia đơn giản theo nhu cầu mà phải tuân theo địa vị và vai vế của từng người. Việc một con gà phải được chia thành hàng chục miếng, trong khi các bộ phận như đầu và phao câu còn được chia theo số lượng người thuộc từng nhóm thứ bậc, làm nổi bật sự rườm rà và phi lý của lệ làng. Bằng giọng kể tỉ mỉ, hài hước và mỉa mai, nhà văn biến công việc băm thịt gà tưởng chừng bình thường thành một màn trào phúng về thói háo danh, sự phân chia đẳng cấp và tính chất nặng nề của những hủ tục ở nông thôn Việt Nam xưa.

Vị trí trong SGK Ngữ văn 12

Trong bộ sách Ngữ văn 12 - Kết nối tri thức với cuộc sống, văn bản “Nghệ thuật băm thịt gà” được đưa vào Bài 7: Sự thật trong tác phẩm kí, thuộc phần Đọc của tập hai, trang 40 - 45 [3].

Việc lựa chọn đoạn trích giúp học sinh tìm hiểu đặc trưng của thể phóng sự thông qua một sự việc cụ thể có tính xác thực. Tác giả quan sát trực tiếp, ghi chép tỉ mỉ từng thao tác băm thịt gà và cách chia phần theo thứ bậc, từ đó làm nổi bật sự đối lập giữa vẻ ngoài tưởng như khéo léo, công phu của công việc với bản chất phi lý của lệ tục đứng sau nó. Qua văn bản, người học có thể nhận diện cách Ngô Tất Tố kết hợp việc phản ánh sự thật với thái độ đánh giá, phê phán hiện thực; đồng thời thấy được sức mạnh của tiếng cười trào phúng trong việc vạch trần những mặt trái của đời sống làng xã.

Luyện tập tìm hiểu về tác giả Ngô Tất Tố

Luyện tập tìm hiểu về tác giả Ngô Tất Tố gồm các câu hỏi về tiểu sử, sự nghiệp và phong cách sáng tác của ông. Để củng cố kiến thức về tiểu sử, sự nghiệp và phong cách sáng tác của Ngô Tất Tố, người học có thể thực hiện các câu hỏi dưới đây. Hệ thống câu hỏi được xây dựng theo các mức độ nhận biết - thông hiểu - vận dụng .

Câu hỏi trắc nghiệm

Câu 1. Ngô Tất Tố được đánh giá là một trong những nhà văn hàng đầu của dòng văn học nào?

A. Văn học lãng mạn trước năm 1945
B. Văn học hiện thực sau năm 1945
C. Văn học hiện thực trước Cách mạng tháng Tám năm 1945
D. Văn học cách mạng sau năm 1945

Đáp án: C

Câu 2. Đâu là nhóm tác phẩm tiêu biểu của Ngô Tất Tố?

A. Tắt đèn, Lều chõng, Việc làng
B. Số đỏ, Lều chõng, Việc làng
C. Chí Phèo, Tắt đèn, Việc làng
D. Vang bóng một thời, Lều chõng, Tắt đèn

Đáp án: A

Câu 3. Việc làng thuộc thể loại nào?

A. Tiểu thuyết
B. Truyện ngắn
C. Phóng sự
D. Tùy bút

Đáp án: C

Câu 4. Đặc điểm nào phù hợp nhất với cách viết của Ngô Tất Tố trong Việc làng?

A. Hư cấu thế giới tưởng tượng để thể hiện khát vọng cá nhân.
B. Ghi chép, phân tích những phong tục và hủ tục trong đời sống nông thôn.
C. Tập trung miêu tả vẻ đẹp lãng mạn của thiên nhiên.
D. Khai thác chủ yếu đời sống của tầng lớp trí thức thành thị.

Đáp án: B

Câu 5. Trong đoạn trích “Nghệ thuật băm thịt gà”, Ngô Tất Tố chủ yếu sử dụng phương pháp nào để tái hiện sự việc?

A. Tưởng tượng và hư cấu
B. Ghi chép tại chỗ
C. Kể chuyện theo dòng hồi tưởng
D. Phân tích tâm lí nhân vật

Đáp án: B

Câu 6. Điểm nổi bật trong phong cách sáng tác của Ngô Tất Tố là gì?

A. Trữ tình, lãng mạn và giàu chất mộng tưởng.
B. Sắc sảo, giàu tính trào phúng, chú trọng quan sát và ghi chép hiện thực.
C. Kì ảo, tượng trưng và giàu tính triết lí.
D. Chỉ tập trung vào vẻ đẹp của đời sống nông thôn.

Đáp án: B

Câu hỏi tự luận ngắn

Câu 7. Qua Việc làng, Ngô Tất Tố đã phản ánh những vấn đề gì của xã hội nông thôn trước Cách mạng tháng Tám?

Gợi ý trả lời:
Tác phẩm ghi chép và phân tích những phong tục, lệ làng và hủ tục tồn tại trong đời sống nông thôn. Qua đó, Ngô Tất Tố cho thấy những quy định tưởng như quen thuộc có thể trở thành gánh nặng đối với người dân, đồng thời bộc lộ thái độ phê phán trước những mặt tiêu cực của đời sống làng xã.

Câu 8. Từ đoạn trích Nghệ thuật băm thịt gà, hãy chỉ ra mối quan hệ giữa cách quan sát hiện thực và thái độ của người viết trong sáng tác của Ngô Tất Tố.

Gợi ý trả lời:
Ngô Tất Tố bắt đầu từ việc quan sát và ghi chép rất cụ thể một sự việc đời thường, nhưng không dừng lại ở việc tái hiện hiện thực. Qua cách lựa chọn chi tiết, sắp xếp sự việc và sử dụng giọng điệu trào phúng, ông đồng thời bộc lộ thái độ đánh giá đối với những hủ tục và sự phi lí của đời sống làng xã. Đây là sự kết hợp giữa tính chân thực của phóng sự và cái nhìn phê phán của người viết.

Câu hỏi vận dụng

Câu 9. Từ những kiến thức về Ngô Tất Tố, hãy giải thích vì sao “Nghệ thuật băm thịt gà” có thể xem là một văn bản tiêu biểu giúp người đọc nhận diện phong cách sáng tác của ông.

Gợi ý trả lời:
Đoạn trích tập trung vào một sự việc rất cụ thể trong đời sống nông thôn là việc băm và chia thịt gà. Ngô Tất Tố quan sát tỉ mỉ, ghi chép chi tiết và tái hiện sự việc một cách sinh động. Đồng thời, qua giọng điệu trào phúng và cách nhấn mạnh những quy tắc, hành động phi lí, ông bộc lộ thái độ phê phán đối với hủ tục và những quan hệ làng xã. Vì vậy, văn bản thể hiện khá rõ những đặc điểm nổi bật trong phong cách Ngô Tất Tố: bám sát hiện thực, quan sát sắc sảo, ghi chép cụ thể và sử dụng tiếng cười trào phúng để phê phán xã hội.

Ngô Tất Tố là cây bút tiêu biểu của văn học hiện thực phê phán Việt Nam, nổi bật với những trang viết chân thực về đời sống nông thôn và người dân trong xã hội cũ. Sự nghiệp sáng tác của Ngô Tất Tố ghi dấu qua khả năng quan sát tinh tế, lối ghi chép cụ thể và giọng văn trào phúng, tạo nên sức phê phán rõ nét đối với hủ tục và bất công. Tác phẩm “Nghệ thuật băm thịt gà” giúp người học tiếp tục tìm hiểu phong cách và giá trị hiện thực trong sáng tác của ông.

Học sinh có thể xem thêm các bài phân tích tác giả, tác phẩm trong chương trình tại chuyên mục Ngữ văn 12 của ZIM Academy.

Nguồn tham khảo

Đánh giá

(0)

Gửi đánh giá

0

Bình luận - Hỏi đáp

Bạn cần để có thể bình luận và đánh giá.
Đang tải bình luận...
Bài viết tương tự