Tiểu thuyết là gì? Các đặc điểm cơ bản và phân loại chi tiết

Tiểu thuyết là một trong những thể loại văn học được đông đảo độc giả yêu thích. Không chỉ phản ánh bức tranh đời sống rộng lớn, tiểu thuyết còn giúp người đọc hiểu sâu hơn về con người và xã hội. Vậy tiểu thuyết là gì và đâu là những đặc điểm nào làm nên sức hấp dẫn của thể loại này?

Tiểu thuyết là gì

Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn. Tiểu thuyết có khả năng phản ánh đời sống rộng lớn, không bị giới hạn về không gian và thời gian; cốt truyện phức tạp, được xây dựng trên nhiều sự kiện, cảnh ngộ, nhiều mối xung đột; miêu tả nhiều tuyến nhân vật, nhiều quan hệ chồng chéo với những diễn biến tâm lý phức tạp, đa dạng. [1]

Nguồn gốc của tiểu thuyết

Thuật ngữ “tiểu thuyết” xuất hiện rất sớm trong thư tịch Trung Quốc. Trong thiên Ngoại vật của Trang Tử, tiểu thuyết được dùng để chỉ “những đạo lí vụn vặt trong sinh hoạt” [2]. Hay, trong thiên Nghệ văn chí của Ban Cố (thế kỉ I đời Đông Hán), tiểu thuyết lại được xem là “những chuyện đơm đặt của hạng quan bé, những chuyện nghe được từ đầu đường xó chợ” [2].

Mặc dù cách hiểu này khác với khái niệm tiểu thuyết ngày nay, nhưng có thể thấy, tiểu thuyết có nguồn gốc được gắn liền với những câu chuyện sinh hoạt đời thường của con người.

Tuy xuất hiện từ rất sớm ở Trung Quốc nhưng, khái niệm tiểu thuyết hiện đại chỉ thực sự hình thành vào khoảng cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, với các tên gọi như là tiểu thuyết trường thiên, tiểu thuyết trung thiên, tiểu thuyết đoản thiên. 

Ở phương Tây, người Anh dùng từ “novel” để chỉ tiểu thuyết trường thiên, người Pháp lại gọi tiểu thuyết là “roman” bắt nguồn từ thể loại romance (truyện truyền kì trung đại) thể hiện tính chất li kì. Còn người Mỹ thì dùng từ “fiction” để nhấn mạnh tính chất tưởng tượng, hư cấu.

Ở Việt Nam, thuật ngữ “tiểu thuyết” được mượn từ Trung Quốc vào đầu thế kỉ XX, nhưng lại chứa đựng nội hàm hiện đại của thể loại văn học châu Âu. Tiểu thuyết được hiểu là một thể loại tự sự có quy mô lớn, phản ánh đời sống xã hội trên nhiều phương diện, đồng thời đi sâu khám phá số phận và thế giới nội tâm của con người. 

Những đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết

Về dung lượng

Theo đó, tiểu thuyết là “một tác phẩm tự sự cỡ lớn”. Nếu so sánh với thể loại truyện ngắn, có thể nhận thấy sự khác biệt rõ rệt về mặt dung lượng. 

Chẳng hạn, truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao dung lượng chỉ khoảng 20 trang sách hay “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam chỉ gói gọn vài chục trang sách. Trong khi đó, tiểu thuyết “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố gồm 26 chương, thậm chí “Những người khốn khổ” của Victor Hugo dung lượng lên tới 650.000 từ, lọt top những cuốn tiểu thuyết dài nhất thế giới.

Khả năng phản ánh đời sống

Một đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết là ở khả năng phản ánh hiện thực đời sống trong phạm vi rộng lớn, thời gian và không gian ít bị giới hạn.

Nếu truyện ngắn thường chỉ tập trung vào một tình huống, một “lát cắt” (chữ của Nguyễn Minh Châu) của hiện thực trong một khoảng thời gian và không gian tương đối hẹp, thì tiểu thuyết có thể tái hiện cả một giai đoạn lịch sử, một thời đại hoặc một môi trường xã hội rộng lớn. 

Ví dụ, “Những người khốn khổ” của Victor Hugo đã tái hiện bức tranh xã hội Pháp trong khoảng gần hai thập niên đầu thế kỉ XIX, từ sau sự sụp đổ của Napoleon I đến cuộc khởi nghĩa tháng Sáu năm 1832. 

Cốt truyện

So với nhiều thể loại văn học khác, cốt truyện tiểu thuyết phức tạp nhất, được xây dựng bởi hệ thống sự kiện, cảnh ngộ và các mối xung đột. 

Đó có thể là cốt truyện đơn tuyến như “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố xoay quanh cuộc sống khốn khổ, bi kịch của một gia đình nông dân nghèo khổ ở làng Đông Xá trong bối cảnh xã hội Việt Nam dưới ách thống trị của thực dân phong kiến, điển hình là gia đình nhà chị Dậu.

Cốt truyện tiểu thuyết cũng có thể đa tuyến, với nhiều tuyến sự kiện song song, đan xen nhau, tiểu thuyết “Những người khốn khổ” là một ví dụ.

Cốt truyện tiểu thuyết có thể mang màu sắc kịch tính như tác phẩm của Dostoevsky, hoặc đậm chất trữ tình, giàu suy tư như Lev Tolstoy.

Nhân vật

Trong tiểu thuyết, nhân vật được xây dựng và miêu tả một cách chi tiết, tinh tế như con người thật, hoàn chỉnh từ tính cách, số phận, từ hành động cho đến tâm lý, ngôn ngữ và các mối quan hệ; từ ý thức đến vô thức, từ tư tưởng đến bản năng, tạo nên tính lập thể và toàn vẹn của nhân vật.

Sự nổi bật của nhân vật trong tiểu thuyết so với các thể loại văn học khác là chúng “có tính cách, cá tính, tính chỉnh thể và có quá trình phát triển”, trở thành một “chủ thể sống động”. 

Nhân vật trong tiểu thuyết không đơn thuần là một số người, mà được gắn với nhiều mối quan hệ khác, một gia tộc hoặc nhiều thế hệ. Số lượng nhân vật không bị giới hạn, có thể lên tới khoảng 1000 nhân vật như “Tam Quốc diễn nghĩa” của La Quán Trung. 

Các thể loại tiểu thuyết

Phân loại theo vị trí địa lý

Ở Trung Quốc, tiểu thuyết được phân loại rất cụ thể theo các dòng phát triển lịch sử: 

• Tiểu thuyết chí quái thời Lục triều như: Sưu thần kí, Liệt dị truyện kể về chuyện kì lạ, quái dị. 

• Tiểu thuyết chí nhân như: Thế thuyết tân ngữ ghi lại lời nói, hành động, việc làm mang ý nghĩa tiêu biểu của con người

• Tiểu thuyết truyền kì đời Đường – Tống – Nguyên – Minh như: Cổ kính kí, Bạch Viên truyện, Tiễn đăng tân thoại, Ngu sơ tân chí

• Tiểu thuyết thoại bản thời Tống – Nguyên – Minh, có các tác phẩm tiêu biểu của Phùng Mộng Long và Lăng Mông Sơ

• Tiểu thuyết chương hồi là loại tiểu thuyết trường thiên có nhiều hồi, mỗi hồi tập trung về một sự kiện chủ yếu.

Đối với tiểu thuyết chương hồi, các tác phẩm có thể kéo dài hàng chục đến hàng trăm hồi, tiêu biểu như tiểu thuyết lịch sử Tam Quốc diễn nghĩa, Đông Chu liệt quốc; tiểu thuyết truyền kỳ anh hùng như Thủy hử; tiểu thuyết thần ma như Tây du kí; tiểu thuyết thế sự như Kim Bình Mai; Hồng Lâu mộng…

Ở phương Tây, tùy theo đặc điểm văn học dân tộc, tiểu thuyết được chia theo các thể loại như sau:

• Tiểu thuyết hiệp sĩ (chevalric romance) như tiểu thuyết về các hiệp sĩ “Bàn tròn”,...

• Tiểu thuyết du đãng (picaresque novel) như “Gil Blas ở Santillanne” của Alain - René Lesage

• Tiểu thuyết kinh dị (tiểu thuyết đen, roman noir hay gothic novel): xuất hiện ở Anh vào cuối thế kỉ XVIII

• Tiểu thuyết trinh thám (roman detective) như tác phẩm của Conan Doyle. Ở Việt Nam trước đây từng có Lê Văn Trương, Thế Lữ sáng tác thể loại này vào trước năm 1945.

• Tiểu thuyết lịch sử (historical novel) có một số tác phẩm nổi tiếng như “Tam Quốc diễn nghĩa” của La Quán Trung, “Đông Chu liệt quốc” của Phùng Mộng Long, “Pie đại đế” của A. Tolstoi

• Tiểu thuyết giáo dục, tiêu biểu như “David Corpefil” của Ch. Dickens

• Tiểu thuyết luận đề (problem novel) trình bày về một vấn đề chủ yếu

• Tiểu thuyết tâm lý (psychological fiction) như tác phẩm của Henry James

• Tiểu thuyết tự truyện (autobiographical novel): thịnh hành ở thế kỉ XIX, như “David Corpefil” của Ch. Dickens, bộ ba “Thời thơ ấu”, “Kiếm sống”, “Những trường đại học của tôi” của M. Gorki,...

Phân loại theo nội dung 

• Tiểu thuyết lịch sử: Ở Việt Nam có “Hoàng Lê nhất thống chí” của Ngô gia văn phái, “Bão táp triều Trần” của Hoàng Quốc Hải,...

• Tiểu thuyết tâm lí – xã hội: Ở Việt Nam có “Sống mòn” của Nam Cao, “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố

• Tiểu thuyết trinh thám: “Sherlock Holmes” của Conan Doyle.

• Tiểu thuyết phiêu lưu: “Đảo giấu vàng” của Robert Louis Stevenson.

• Tiểu thuyết lãng mạn: “Đồi gió hú” của Emily Brontë.

• Tiểu thuyết khoa học viễn tưởng: “Hai vạn dặm dưới biển” của Jules Verne .

Phân loại theo hình thức 

• Tiểu thuyết chương hồi

• Tiểu thuyết luận đề: “Đoạn tuyệt” của nhà văn Nhất Linh.

• Tiểu thuyết dòng ý thức: có tác phẩm “Mrs Dalloway” hoặc “Ulysses”.

• Tiểu thuyết hiện đại: Ở Việt Nam có “Số Đỏ” (Vũ Trọng Phụng), “Nỗi buồn chiến tranh” (Bảo Ninh),...

Một số tác phẩm tiểu thuyết nổi tiếng 

Học sinh có thể tham khảo một số tác phẩm tiểu thuyết sau đây:

• Số đỏ của Vũ Trọng Phụng

• Tắt đèn của Ngô Tất Tố

• Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh

• Bỉ vỏ của Nguyên Hồng

• Những người khốn khổ của Victor Hugo

• Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung

Bài tập củng cố kiến thức

Bài tập 1: Đọc đoạn trích sau và trả lời các câu hỏi:

“Tía nuôi tôi đi trước, bên lưng lủng lẳng chiếc túi da beo, lưng mang cái gùi tre đan đã trát chai, tay cầm chà gạc lâu lâu, ông vung tay lên một cái, đầu con dao rừng rất sắc phạt ngang một nhánh gai và dùng cái mấu cong ở đầu lưỡi dao dài có đến sáu bảy tấc ấy lôi phăng nhánh gai chắn đường vứt ra một bên để lấy lối đi. Thằng CÒ đội cái thúng to tướng, trong thúng đụng một vò nước, mấy gói cơm nắm và cái áo ướt mồ hôi nó vừa cởi ra cuộn lại, trên thúng úp chiếc nón lá rách. Tôi đã chen vào giữa, quảy tòn ten một cái gùi bé mà má nuôi tôi đã bơi xuồng đi mượn của nhà đi ngoài xóm bìa rừng từ chiều hôm qua. Con Luốc chạy tung tăng sục sạo trong các bụi cây Lần đầu tiên tôi theo tía nuôi và thằng CÒ đi ăn ong đây. Mấy hôm trước, má nuôi tôi đã kể tỉ mỉ cho tôi nghe cách gác kèo ong thế nào, nhưng tôi vẫn chưa hình dung được ăn ong ra sao. Những điều má nuôi tôi kể, trong các sách giáo khoa không thấy nói. Khoa học tự nhiên ở trường chỉ mới cho tôi một khái niệm chung chung về xã hội loài ong, về những lợi ích của con ong, đại khái vậy thôi. Hiển nhiên từ những thời xa xôi thuở con người ăn lông ở lỗ cho đến ngày nay, người ta vẫn đi tìm lấy mật rừng bằng cách theo dấu đường bay của những con ong về tổ. Người ta phải khó nhọc lắm mới đưa được con ong rừng về nuôi thành con ong nhà, vì như thế, việc lấy mật sẽ dễ dàng và bảo đảm hơn.”

(Đoàn Giỏi, trích chương 9 “Đi lấy mật”, Đất rừng phương Nam)

Trả lời các câu hỏi sau:

1. Đoạn trích trên thuộc thể loại nào?

2. Dựa vào đoạn trích, hãy chỉ ra 02 đặc trưng của thể loại mà em vừa xác định.

3. Theo em, vì sao tác giả lựa chọn hình thức thể loại này thay vì các thể loại khác để xây dựng tác phẩm?

Bài tập 2: So sánh tiểu thuyết và truyện ngắn

Hoàn thành bảng sau:

Gợi ý đáp án

Bài tập 1:

1. Thể loại: Tiểu thuyết.

2. Gợi ý một số đặc trưng:

• Có cốt truyện với nhiều sự kiện nối tiếp.

• Nhân vật được khắc họa trong cả một quá trình phát triển.

• Không gian và thời gian nghệ thuật rộng lớn.

• Phản ánh hiện thực đời sống trên phạm vi rộng.

3. Hình thức tiểu thuyết giúp nhà văn triển khai nhiều sự kiện, nhân vật và phản ánh cuộc sống toàn diện hơn.

Bài tập 2: Hoàn thành bảng

Xem thêm: Tiểu thuyết hiện đại là gì? Đặc điểm nổi bật và các tác phẩm tiêu biểu.

Kết luận

Nhìn chung, tiểu thuyết là một thể loại văn học có nhiều đặc điểm nổi bật, thu hút đông đảo độc giả qua nhiều thế hệ. Qua bài viết này, học sinh có thể tìm hiểu những kiến thức cơ bản về tiểu thuyết, đồng thời tham khảo các tác phẩm tiêu biểu và làm bài tập củng cố để nâng cao năng lực đọc hiểu, cảm thụ văn học và mở rộng vốn hiểu biết về con người cũng như đời sống xã hội.

Học sinh có thể tìm hiểu thêm các kiến thức khác trong chương trình văn học 12 tại chuyên mục Ngữ Văn 12 của ZIM Academy.