Chùm thơ hai-cư Nhật Bản: Phân tích nội dung và giá trị nghệ thuật

Chùm thơ hai-cư Nhật Bản là một trong những nội dung tiêu biểu của chương trình Ngữ văn 10 (bộ Kết nối tri thức với cuộc sống). Với dung lượng ngắn gọn nhưng hàm súc, thơ hai-cư không chỉ tái hiện vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn gửi gắm những triết lí sâu sắc về con người và cuộc sống.

Bài viết dưới đây sẽ giúp người học nắm vững những kiến thức trọng tâm về đặc điểm thể loại; đồng thời biết cách phân tích, cảm nhận, vận dụng kiến thức để làm bài đọc hiểu và viết bài nghị luận văn học hiệu quả.

Thơ hai-cư là gì?

Thơ Hai-cư là thể thơ truyền thống có vị trí quan trọng trong văn học Nhật Bản, đồng thời được xem là một trong những hình thức cô đọng nhất của thơ ca thế giới; tên gọi hai-cư được nhà thơ Shiki (1867 - 1902) đặt ra vào cuối thế kỷ XIX [1].

Đặc điểm hình thức của thơ hai-cư là mỗi bài chỉ gồm 17 âm tiết, ngắt thành 3 dòng theo thứ tự 5 - 7 - 5; trong nguyên bản tiếng Nhật thường viết thành một dòng duy nhất; đây là nét riêng biệt không thể nhầm lẫn với bất kỳ thể thơ nào khác.

Quý ngữ “kigo” là yếu tố bắt buộc trong thơ hai-cư cổ điển. Đây là từ hoặc cụm từ gợi nhắc gián tiếp đến một mùa cụ thể, giúp định hình không gian và thời gian của bài thơ, kết nối con người với vũ trụ. Ví dụ, “hoa anh đào” gợi mùa xuân, “lá úa” gợi mùa thu, mang lại chiều sâu ý nghĩa cho từng câu thơ.

Khởi nguồn từ Nhật Bản, ngày nay, hai-cư đã trở thành thể thơ được sáng tác bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau trên thế giới. Thơ hai-cư hiện đại tuy có những đặc điểm riêng về bút pháp nhưng vẫn bảo lưu một số nguyên tắc quan trọng của tư duy và mĩ cảm thơ hai-cư truyền thống.

Nguyên tắc nghệ thuật cốt lõi là gợi chứ không tả, lời ít ý nhiều, để nhiều khoảng trống cho người đọc tưởng tượng và đồng sáng tạo. Quan niệm này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tinh thần Thiền tông — không phân biệt giữa người làm thơ và cuộc sống đang vận hành.

Điển hình như bài thơ được cấu tứ quanh một phát hiện mang tính chất “bừng ngộ” về mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng, về sự tương thông đầy bí ẩn giữa thế giới và con người; thơ thiên về khơi gợi hơn là miêu tả và diễn giải, tạo nên sự ngắn gọn và hàm súc đặc trưng [1].

Thơ hai-cư thường biểu hiện những rung cảm của con người trước thiên nhiên bằng những hình ảnh trong sáng, nhẹ nhàng nhưng cũng đậm tính tượng trưng. Sức sống và sự hấp dẫn của thơ hai-cư nằm ở chính khả năng kiệm lời mà vẫn gợi nhiều cảm xúc và suy tưởng.

Tác giả của Chùm thơ hai-cư Nhật Bản

Mát-chư-ô Ba-sô (Matsuo Basho, 1644 – 1694) là nhà thơ nổi tiếng nhất trong lịch sử thơ hai-cư của văn học Nhật. Ông có công lớn trong việc hoàn thiện thơ hai-cư, đưa nó trở thành thể thơ độc đáo nhất của Nhật Bản.

Phong cách thơ của ông giản dị, sâu lắng, mộc mạc; với cảm thức nghệ thuật đặc trưng là Sabi — niềm cô đơn huy hoàng khi đối diện với sự tịch mịch sâu xa của vạn vật. Các tác phẩm chính gồm Lối lên miền Ô-ku (1689), Cánh đồng hoang (1689), Áo tơi cho khỉ (1691).

Phư-cư-ma-xư-y-a Chi-y-ô (Fukumasuya Chiyo-ni, 1703 – 1775) là người đánh dấu sự hiện diện của các tác giả nữ trong truyền thống thơ hai-cư. Trước bà, thơ hai-cư của tác giả nữ thường bị coi thường và quên lãng. Nữ thi sĩ này đồng thời là tu sĩ Phật giáo; thơ mang vẻ đẹp dịu dàng, tinh tế và giàu cảm xúc nhân văn. Bà đã trở thành một tiếng nói thơ ca độc đáo, được nhiều người yêu thích.

Cô-ba-y-a-si Ít-sa (Kobayashi Issa, 1763 – 1828) là một trong bốn nhà thơ hai-cư vĩ đại nhất của Nhật Bản. Thơ ông thiên về triết lý nhân sinh sâu sắc thông qua hình ảnh những sinh vật nhỏ bé, gần gũi với đời thường. Ông còn là tu sĩ Phật giáo kiêm hoạ sĩ tài ba, nổi tiếng với những bức tranh có đề các bài thơ hai-cư do chính ông sáng tác [1].

Phân tích từng bài trong Chùm thơ hai-cư Nhật Bản

Ba bài thơ của Ba-sô, Chi-ô và Ít-sa gợi lên những cách cảm nhận khác nhau về thiên nhiên và đời sống qua hình ảnh rất cô đọng.

Bài thơ của Ba-sô — Trên cành khô

Trên cành khô

cánh quạ đậu

chiều thu. [1]

• Hình ảnh trung tâm: chim quạ đậu trên cành khô trong buổi chiều thu

• Không gian: cành cây khô

• Thời gian: quý ngữ là "chiều thu" gợi mùa thu

Mối quan hệ giữa hình ảnh trung tâm với không gian, thời gian của bài có sự tương đồng với nhau. “Chim quạ” gợi sự tang tóc, buồn bã. “Cành khô” gợi khung cảnh u ám, úa tàn. “Chiều thu” gợi lên sự ảm đạm, tịnh mịch. Các hình ảnh giao hoà tạo nên một bức tranh chiều thu cô tịch, thiếu sức sống, ảm đạm và thấm đẫm cảm thức Sabi — sự tịch mịch, cô đơn huy hoàng của vạn vật.

Khoảnh khắc chiều thu cùng hình ảnh cành cây khô và con quạ tạo nên một bức tranh không gian vừa tĩnh vừa động, khơi gợi lên trong bạn đọc cảm giác cô đơn, nhỏ bé, đượm buồn giữa một không gian trống trải và tĩnh lặng; cũng như triết lý về sự vô thường và trân trọng khoảnh khắc hiện tại.

Bài thơ của Chi-ô — Hoa triêu nhan

Ôi hoa triêu nhan!

Dây gàu vương hoa bên giếng

Đành xin nước nhà bên. [1]

• Hình ảnh trung tâm: hình ảnh dây gàu bị hoa triêu nhan quấn quanh khiến nữ sĩ đành xin nước nhà bên

• Thời gian: quý ngữ là hoa triêu nhan gợi mùa hè

Bài thơ của Chi-ô xoay quanh phát hiện những bông hoa triêu nhan đang quấn lấy dây gàu bên giếng. Trước cái đẹp và sự sống, nhà thơ nâng niu, trân trọng, không muốn phá đi vẻ đẹp của hoa để lấy nước nên lựa chọn “xin nước nhà bên” để cái đẹp luôn hiện hữu. Khoảnh khắc đó tuy giản dị nhưng chan chứa tình yêu thiên nhiên và lòng nhân ái.

Bài thơ của Chi-ô đã với hình ảnh những bông hoa triêu nhan vương bên giếng, quấn quít bên sợi dây gầu đã vẽ lên một bức tranh thiên nhiên tươi đẹp, tràn đầy sức sống. Thái độ của tác giả vì không nỡ động đến sợi dây, làm ảnh hưởng đến cảnh đẹp mà “xin nước nhà bên” đã cho thấy ý nghĩa triết lý trong cách ứng xử của con người với thiên nhiên: Trân trọng sự sống dù nhỏ bé.

Bài thơ của Ít-sa — Con ốc trèo núi Phú Sĩ

Chậm rì, chậm rì

Kìa con ốc nhỏ

Trèo núi Phu-gi (Fuji). [1]

Hình ảnh trung tâm: con ốc nhỏ chậm rì rì trèo lên ngọn núi Phú Sĩ — biểu tượng của Nhật Bản. Hình ảnh “con ốc” và “núi Fu-ji” có mối quan hệ trái ngược nhau. Nếu “con ốc” gợi ra một con vật nhỏ bé, chậm chạp thì “núi Fu-ji” lại gợi ra một không gian vô cùng cao và rộng. “Con ốc” ở trạng thái chuyển động nhẹ nhàng, “núi Fu-ji” ở trạng thái tĩnh. Sự đối lập này ẩn dụ cho ý chí, lòng kiên nhẫn và quyết tâm của con người trước thử thách lớn.

Hành trình “chậm rì” của con ốc cũng chính là hành trình con người nỗ lực không ngừng bất kể tốc độ chậm chạp để chinh phục những đỉnh cao của cuộc đời. Để đạt được thành công, không có con đường nào nhanh chóng, mỗi bước đi đều phải cẩn thận, nỗ lực và cố gắng hết sức. Những bước đi chậm sẽ giúp chúng ta tích luỹ được nhiều kinh nghiệm trên đường đời.

Giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của chùm thơ hai-cư Nhật Bản

Chùm thơ thể hiện tình yêu thiên nhiên và những suy ngẫm về con người bằng ngôn ngữ ngắn gọn, giàu sức gợi.

Giá trị nội dung

Ba bài thơ thể hiện những rung cảm tinh tế của con người trước vẻ đẹp của thế giới tự nhiên và vạn vật như một buổi “chiều thu”, cành “hoa triêu nhan” và sự vật nhỏ bé như “dây gàu”, “giếng” nước, “con ốc”.

Qua đó, tác giả gửi gắm tình yêu thiên nhiên và lẽ sống của con người với chính bản thân và cuộc đời; truyền tải triết lý nhân sinh sâu sắc — từ cảm thức cô đơn huy hoàng (Ba-sô), lòng trân trọng sự sống nhỏ bé (Chi-ô) đến ý chí kiên nhẫn vươn lên (Ít-sa). Đây là những giá trị cốt lõi làm nên sức hút của thơ hai-cư Nhật Bản.

Giá trị nghệ thuật

Hình thức ngắn gọn tối giản với chỉ 17 âm tiết nhưng dung chứa ý nghĩa lớn lao; ngôn ngữ chấm phá, gợi chứ không tả, tạo nhiều khoảng trống cho người đọc đồng sáng tạo. R.Tagore đã nhận xét tinh tế về đặc điểm này của thơ haiku rằng: “Nhà thơ chỉ giới thiệu đề tài rồi bước tránh sang bên…” [2]

Quý ngữ được vận dụng tinh tế để định hình không gian và thời gian (ví dụ những quý ngữ thường gặp bao gồm: hoa đào, hoa mai, chim oanh, chim yến - chim quyên, tiếng ve - trăng, sương, tiếng dế,...).

Những hình ảnh được sử dụng trong bài thơ lấy từ thiên nhiên gần gũi, nhẹ nhàng, trong sáng nhưng mang tính biểu tượng cao, tượng trưng cho những cố gắng của con người (hình ảnh con ốc trèo núi Fu-ji), tâm trạng man mác bâng khuâng (cánh quạ đậu trên cành khô),... .

Xem thêm: Yếu tố siêu thực trong thơ là gì? Đặc điểm, tác dụng và ví dụ.

Bài tập củng cố

Bài tập 1 (nhận diện): Xác định quý ngữ trong chùm thơ hai-cư Nhật Bản và giải thích cách quý ngữ đó góp phần định hình không gian, thời gian và cảm xúc của từng bài thơ.

Bài thơ của Ba-sô – Trên cành khô

Quý ngữ "chiều thu" xác định thời gian mùa thu và mở ra không gian tĩnh lặng, hiu quạnh. Hình ảnh chim quạ, cành khô và chiều thu hòa quyện, tạo nên bức tranh thiên nhiên cô tịch, thấm đẫm cảm thức Sabi – vẻ đẹp của sự cô đơn và vô thường của vạn vật.

Bài thơ của Chi-ô – Hoa triêu nhan

Quý ngữ "hoa triêu nhan" gợi mùa hè, mở ra không gian tươi sáng, tràn đầy sức sống. Trước những bông hoa quấn quanh dây gầu, tác giả chọn "xin nước nhà bên" thay vì làm tổn hại đến hoa. Chi tiết ấy thể hiện tình yêu thiên nhiên, sự trân trọng mọi sự sống và triết lí sống hài hòa với vạn vật.

Bài thơ của Ít-sa – Con ốc trèo núi Phú Sĩ

Quý ngữ "con ốc" là hình ảnh trung tâm của bài thơ, gợi mùa hè. Sự đối lập giữa con ốc nhỏ bé, chậm chạp với núi Phú Sĩ hùng vĩ đã gợi lên triết lí về ý chí và lòng kiên trì. Hành trình "chậm rì" của con ốc nhắn nhủ con người bền bỉ từng bước để chinh phục những mục tiêu lớn lao.

Bài tập 2 (cảm nhận): Viết đoạn văn khoảng 150 chữ trình bày cảm nhận về triết lý ẩn chứa trong một bài thơ hai-cư mà người học cho là ấn tượng, lý giải tại sao bài thơ đó gợi nhiều suy nghĩ dù chỉ có 17 âm tiết.

Gợi ý trả lời

Bài thơ Trên cành khô của Ba-sô để lại cho tôi nhiều ấn tượng bởi ý nghĩa về sự vô thường và những chiêm nghiệm sâu sắc về cuộc đời. Chỉ với ba hình ảnh: “cành khô” gầy guộc, héo hắt, “con quạ” im lìm, trầm tư, “chiều thu” tĩnh mịch, vô hạn, sâu thẳm; Basho đã xâu chuỗi nỗi buồn héo hắt và dẫn hướng con người đến với một thế giới thấm đẫm nỗi buồn quạnh hiu của một mảng thiên nhiên. Bằng những nét phác thảo, thi sĩ Basho không chỉ vẽ nên một bức tranh mùa thu tiêu điều, xơ xác, buồn tẻ... mà còn khơi gợi những suy ngẫm sâu sắc về sự cô đơn và vô thường của dòng chảy của thời gian. Với đặc trưng kiệm lời, ý tại ngôn ngoại; thơ hai-cư đòi hỏi bạn đọc cần liên kết những hình ảnh vốn dĩ tách rời, tìm ra mối liên hệ giữa chúng và lý giải những khoảng trống đó để khám phá những lớp nghĩa sâu xa chứa đựng trong bài thơ. Chính khả năng kiệm lời mà vẫn gợi nhiều cảm xúc, suy tưởng đã tạo nên sức sống và sự hấp dẫn của thể thơ ngắn gọn nhất thế giới này.

Bài tập 3 (vận dụng): So sánh ngắn gọn cách thể hiện tình yêu thiên nhiên trong chùm thơ hai-cư với một bài thơ trữ tình Việt Nam hoặc thơ Đường đã học, chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt về nghệ thuật biểu đạt.

Gợi ý trả lời

Nếu thơ hai-cư là thể thơ truyền thống có vị trí quan trong trong văn chương Nhật Bản, thì thơ Đường luật là thành tựu nổi bật của thơ ca cổ điển Trung Quốc, đạt đến trình độ mẫu mực về nghệ thuật và phổ biến với hai thể tiêu biểu là thơ thất ngôn tứ tuyệt và thất ngôn bát cú. Những yếu tố làm nên đặc trưng và sức hấp dẫn của thơ Đường luật và thơ hai-cư có nhiều điểm gần gũi nhau, nổi bật trong đó là cách thể hiện tình yêu thiên nhiên. Tiêu biểu nhất đó là ở sự kiệm lời. Thơ hai-cư và thơ Đường luật đều là những thể loại trữ tình, lời ít ý nhiều. Chẳng hạn, trong bài Trên cành khô, Ba-sô chỉ với ba hình ảnh cành khô – chim quạ – chiều thu đã gợi lên cảm thức Sabi và triết lí về sự vô thường. Tương tự, qua mỗi câu chỉ bảy chữ, Thu hứng của Đỗ Phủ đã khắc họa bức tranh mùa thu rộng lớn, hiu quạnh nhằm bày tỏ nỗi nhớ quê hương và nỗi ưu tư trước thời cuộc. Tuy nhiên, trong khi thơ hai-cư thường biểu hiện những rung cảm của con người trước thiên nhiên bằng những hình ảnh trong sáng, nhẹ nhàng, ngôn từ tối giản mà giàu tính tượng trưng; thì thơ Đường có kết cấu chặt chẽ theo niêm luật, sử dụng nhiều hình ảnh ước lệ và kết hợp miêu tả với bộc lộ cảm xúc trực tiếp hơn.

Các câu hỏi thường gặp về Chùm thơ hai-cư Nhật Bản

Những câu trả lời sau làm rõ quý ngữ, lối diễn đạt gợi mở, vị trí bài học và thông điệp của bài thơ Chi-ô.

Thơ hai-cư có bắt buộc phải có quý ngữ không?

Có. Trong thơ hai-cư cổ điển, bắt buộc phải có quý ngữ (Kigo), nghĩa là từ miêu tả mùa một cách trực tiếp hay gián tiếp. Tuy nhiên, quý ngữ là yếu tố không bắt buộc với thơ hai-cư hiện đại.

Tại sao chùm thơ hai-cư không thiên về tả mà thiên về gợi?

Do kết cấu hư không và sự giới hạn về dung lượng, thể thơ hai-cư không cho phép mô tả cảm xúc tỉ mì, mà chủ yếu ghi lại sự việc xảy ra trước mắt. Nhà thơ chỉ chấm phá vài hình ảnh tiêu biểu để khơi gợi cảm xúc, quan sát, như một sự chiêm nghiệm, lắng sâu, liên tưởng và suy ngẫm.

Chùm thơ hai-cư Nhật Bản nằm ở trang nào trong sách giáo khoa?

Trong bộ Kết nối tri thức với cuộc sống Ngữ văn 10 (tập một), Chùm thơ hai-cư Nhật Bản được học ở Bài 2 – Vẻ đẹp của thơ ca, trang 45.

Bài thơ của Chi-ô truyền tải thông điệp gì về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên?

Bài thơ của Chi-ô gửi gắm thông điệp về sự trân trọng và hòa hợp với thiên nhiên. Thay vì làm tổn hại vẻ đẹp mong manh của hoa triêu nhan, nhà thơ chấp nhận sự bất tiện trong sinh hoạt. Qua đó, tác phẩm thể hiện lối sống giàu lòng yêu thương, biết nâng niu mọi sự sống và ứng xử hài hòa với tự nhiên.

Xem thêm: Biện pháp tu từ trong thơ là gì? Các biện pháp và phân tích tác dụng.

Kết luận

Tóm lại, người học cần nhớ những đặc điểm cơ bản của chùm thơ hai-cư như cấu trúc 17 âm tiết, quý ngữ và nguyên tắc nghệ thuật “gợi chứ không tả”. Đồng thời, bài viết cũng giới thiệu ba tác giả tiêu biểu của thơ hai-cư Nhật Bản: Ba-sô với phong cách sâu lắng, thấm đượm cảm thức Sabi; Chi-ô dịu dàng, tinh tế, giàu lòng yêu thiên nhiên; và Ít-sa gần gũi, đậm chất triết lí nhân sinh. 

Ba bài thơ lần lượt gửi gắm triết lí về sự vô thường của vạn vật, sự trân trọng mọi sự sống và ý chí kiên trì trước thử thách. Với ngôn ngữ tối giản, hình ảnh giàu tính biểu tượng, quý ngữ đặc sắc và sức gợi lớn từ những khoảng trống nghệ thuật, thơ hai-cư đã khẳng định giá trị thẩm mĩ độc đáo và vị trí quan trọng trong văn học Nhật Bản.

Bên cạnh đó, những bài viết về thơ ca thế giới trong chuyên mục Ngữ văn 10 sẽ giúp người học khám phá thêm cách các nền văn hóa gửi gắm cảm xúc và suy tư qua những hình thức thơ khác nhau.