Resentment: Ý nghĩa và tìm hiểu cách giải quyết các cảm xúc phức tạp

Một tình huống đầy bất công trong cuộc sống xuất hiện từ những điều nhỏ nhặt nhất, ví dụ như sự thiên vị giữa các anh chị em trong gia đình. Nảy sinh từ đó, có rất nhiều cảm xúc phức tạp xảy ra khi có những sự bất công xảy ra trong cuộc sống, trong đó có một loại cảm xúc khó có thể nắm bắt được hiện lên. Cảm xúc này không chỉ là sự tức giận, hay uất ức, thất vọng mà có một tên gọi riêng - resentment, được hiểu là sự “oán giận”. Bài viết này sẽ giới thiệu rõ và tìm cách để thấu hiểu cảm xúc này hơn, và thông qua những tìm hiểu chi tiết về cảm xúc này, người học sẽ có thể tìm ra cách giải quyết cũng như có thể hiểu ra được cách để thấu hiểu hơn về những cảm xúc khó giải đáp này.

Resentment là gì?

Resentment, bắt nguồn từ “recentir” (cảm nhận lại) trong tiếng Pháp, chung nguồn gốc với từ “sentire” trong tiếng Latin, nhắm chỉ cảm xúc phức tạp, có thể hiểu được là sự oán giận. Resentment là sự lặp lại liên tục của một cảm xúc tổn thương, thường do đối tượng cảm thấy bị đối xử bất bình đẳng trong các tình huống nhất định. 

Resentment là sự tổng hợp cảm xúc của sự thất vọng, tức giận và ghét bỏ khi bị đối xử bất công, và là một cảm xúc phổ biến trong đời sống thường ngày[1].

Cấu trúc tâm lý của resentment

Trước khi đưa ra cách giải quyết các cảm xúc khác nhau, người học cần hiểu được cấu trúc tâm lý cũng như phân biệt chúng với các cảm xúc khác. 

Tính chất cơ bản của resentment

Không giống như các cảm xúc khác, resentment là một loại cảm xúc ở bậc cao hơn, được đưa vào dạng cảm xúc bậc ba (tertiary emotion) 

Như đã nêu trên, resentment là sự tổng hợp của các cảm xúc cơ bản, biểu hiện rõ ràng như giận dữ, buồn bã và các cảm xúc thứ cấp như thất vọng, sốc, hay kể cả ở mức cao hơn như trầm cảm.

Chính vì sự tồn tại của nhiều loại cảm xúc trong resentment, chính bản thân cảm xúc này trở nên khó nhận diện và khó đối phó do có xuất hiện sự trùng lặp lẫn nhau của nhiều loại.

Các thành phần cấu tạo nên resentment

Sự phức tạp và đa tầng của resentment là kết quả của sự hòa trộn giữa các cảm xúc sau:

Anger (giận dữ)

Theo nghiên cứu của Hume và cộng sự chỉ ra rằng, anger có thể được coi là cảm xúc trung tâm của resentment.

Sự giận dữ có thể xuất phát từ nhiều yếu tố, tuy nhiên trong resentment, anger có thể xuất hiện khi đối tượng này cảm thấy bị xúc phạm hoặc bị đối xử bất công. Cảm xúc này đóng vai trò để bộc lộ yếu tố cốt lõi của resentment, khi đối tượng bị xâm phạm nhìn thấy hoặc bị tác động bởi những điều sai trái, và thứ họ nhận lại được chính là mong muốn trừng phạt một ai đó. 

Sự tức giận gắn liền và chi phối resentment, đồng thời chính là cảm xúc sâu trong định nghĩa - là cảm xúc của ý nguyện không tốt, sự cay đắng hoặc tức giận đối với một người hoặc một vật[2].

Surprise (Bất ngờ)

Lí do có thể khiến resentment chứa cảm xúc của sự bất ngờ có thể do sự xâm phạm về mật thân thể và tài sản, khiến cho đối phương tác động cảm thấy bất ngờ.

Giống như sự tức giận, bất ngờ cũng hoà trộn cùng với resentment và xuất hiện khi vùng ranh giới cá nhân bị xâm phạm, hoặc bị phá vỡ về ranh giới đạo đức. 

2 cảm xúc nêu trên là những cảm xúc tiêu cực mà đối phương không đáng phải chịu khi trải qua resentment[2].

Disgust (Sự ghê tởm)

Cảm xúc của sự chán ghét bắt nguồn từ việc nạn nhân phải chịu đựng các hành vi được coi là không chính đáng hoặc xâm phạm cá nhân của người tác động. 

Disgust chính là cảm xúc chi phối sự bất lực, và sự chịu đựng trong resentment. Trong resentment, disgust được hiểu như là một cảm xúc của sự khước từ, khi một người đang trải qua sự oán giận, là sự bất lực và chịu đựng khi trải qua sự bất công[2].

Disappointment (Sự thất vọng)

Resentment là cảm xúc hiện thân của một sự tự trừng phạt bản thân. Khi niềm tin của bản thân đặt không đúng chỗ, điều này sẽ tạo ra sự thất vọng, và chính cảm xúc này sẽ hình thành một sự bảo vệ bản thân khỏi những sự bất tín cũng như thất vọng tương tự trong tương lai.

Betrayal sense (Sự phản bội)

Khi trải qua cảm giác resentment, cũng như khi nghĩ đến sự phản bội và sự bất công, người trải qua cảm xúc đó sẽ cảm thấy bị bạo lực về cảm xúc, bị tổn thương cũng như dễ vụn vỡ ở bên trong. Đồng thời, khi biểu hiện ở bên ngoài, người đó sẽ cho người khác thấy sự thiếu thân thiện, hay nói cách khác, gây mất thiện cảm[3].

Phân biệt resentment và một số cảm giác khác

Để hiểu rõ bản chất của Resentment, ta cần đặt nó trong sự so sánh với các cảm xúc tiêu cực phổ biến khác:

• Anger (Tức giận): Trong khi sự tức giận thường là một phản ứng tức thời trước một sự kiện cụ thể, nó có thể bùng phát mạnh mẽ nhưng cũng có thể biến mất nhanh chóng sau khi sự việc kết thúc.

• Resentment: Mang tính chất kéo dài và âm ỉ hơn. Nó không mất đi dễ dàng mà tồn tại dai dẳng trong tâm trí, xuất phát từ sự bất công.

• Grief: Là nỗi đau khổ xuất phát từ sự mất mát như mất đi người thân, cơ hội, hoặc một thứ quý giá.

• Depression: Thường liên quan đến cảm giác tuyệt vọng mang tính tổng quát, bao trùm lên toàn bộ cuộc sống và tinh thần của cá nhân.

  

Khả năng tái hiện và tự duy trì của resentment

Những cảm xúc thuộc về resentment thường xuất phát từ sự bất công, và việc bám trụ lấy những cảm xúc này đi đôi với sự tra tấn tinh thần lâu dài. Resentment có khả năng duy trì thông qua tái suy ngẫm (rumination), và khi cảm xúc này kéo dài, những hậu quả lâu dài của chúng như được nhân lên gấp nhiều lần. Hơn cả sự tái suy ngẫm, duy trì cảm xúc này lâu dài sẽ khiến người trải qua chúng rơi vào trạng thái căng thẳng. Resentment còn là một quá trình giao tiếp bị động một cách căng thẳng, gây gia tăng cảm giác của bị cô lập, và bất công[4]. 

Phân loại resentment

Theo nghiên cứu của Hume, ông chia cảm xúc này thành 2 loại dựa trên hành vi, tâm lý được biểu hiện ra bên ngoài: Helpless resentment và Powerful resentment[2].

Helpless resentment

Đây là trạng thái khi một người cảm thấy mình bị đối xử bất công nhưng lại nhận thấy bản thân không có khả năng để thay đổi tình huống hoặc đối đầu với nguồn cơn gây ra sự bất công đó.

• Biểu hiện tâm lý: Vì không thể giải tỏa ra bên ngoài, cảm xúc này dần chuyển hóa thành sự tức giận trong nội tại

• Hệ quả: Người chịu đựng thường rơi vào trạng thái chìm đắm trong nỗi đau và sự bất lực. Kiểu oán giận này bào mòn sức khỏe tinh thần từ bên trong, dễ dẫn đến sự u uất và mặc cảm về giá trị bản thân.

Powerful Resentment

Ngược lại, đây là trạng thái của những người cảm thấy mình có đủ khả năng và nguồn lực để hành động hoặc tìm cách đáp trả lại sự bất công.

• Biểu hiện hành vi: Thay vì nén chịu, họ có xu hướng tìm kiếm sự trả thù hoặc thực hiện các hành động đối kháng trực tiếp.

• Hệ quả: Điều này thường dẫn đến các hành vi xung động, thái độ thù địch hoặc những phản ứng mang tính công kích đối với người đã gây hại cho họ.

Việc hiểu rõ mình đang ở trạng thái nào (yếu thế hay quyền lực) là cực kỳ quan trọng nhằm quyết định cách thức mà resentment biểu hiện ra bên ngoài. Trong khi Helpless resentment hủy hoại con người bằng sự gặm nhấm nội tâm, thì Powerful resentment lại có thể gây ra những xung đột trực diện và tổn hại cho các mối quan hệ xã hội.

Nguồn gốc và nguyên nhân của resentment

Nguyên nhân cơ bản của resentment xuất phát từ sự đối xử bất công, tuy nhiên, các tình huống nguồn gốc có thể phát sinh cảm xúc này xảy ra thường xuyên hơn những gì ta có thể nhận thấy.

Resentment có thể xảy ra trong các tình huống như:

• Thiếu sự công nhận: Khi cá nhân không được thừa nhận hoặc đánh giá đúng mức cho những nỗ lực và đóng góp của mình.

• Bất công trong các mối quan hệ: Cảm giác bị đối xử không công bằng trong môi trường công việc, sự thiên vị trong gia đình, hoặc sự thiếu cân bằng trong quan hệ tình yêu.

• Gánh nặng trách nhiệm: Phải đảm nhận những trọng trách quá tải, vượt quá khả năng hoặc vai trò của mình mà không nhận được sự bù đắp hay hỗ trợ tương xứng.

• Sự phản bội niềm tin: Bị phản bội hoặc bị lợi dụng bởi những người mà bản thân đã dành trọn sự tin tưởng.

• Tổn thương lòng tự trọng: Cảm giác bị hạ thấp giá trị bản thân hoặc bị sỉ nhục công khai trước mặt người khác.

Từ những tình huống trên, resentment có thể xuất hiện thông qua các lời nói vô ý đến lạm dụng ngôn từ, xúc phạm các đối tượng khác nhau. Người quan sát cần chú ý đến nguyên nhân cốt lõi của cảm xúc này nằm ở sự đứt gãy giữa nỗ lực bỏ ra và giá trị nhận lại, kết hợp với yếu tố bất công và thất vọng về đối phương, qua đó, xử lý các tình huống một cách khôn khéo để đảm bảo về mặt tinh thần lẫn thể chất cho người đang bị tổn thương.

Tác động của resentment lên sức khoẻ tâm thần và thể chất

Đối với sức khoẻ tâm thần, người trải nghiệm cảm giác kéo dài sẽ có thể dẫn đến biểu hiện  các cảm xúc tiêu cực như sự tức giận, cay đắng một cách thường xuyên hơn. 

Ngoài ra, nỗi oán giận kéo dài có thể dẫn đến tác động sâu hơn như căng thẳng, các triệu chứng tương tự PTSD, cùng các biểu hiện của trầm cảm.

Về mặt thể chất, khi rơi vào trạng thái resentment, người đó có thể có các triệu chứng như tim đập nhanh, huyết áp tăng, có các bệnh liên quan đến tim và huyết áp máu.

Resentment cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến các mối quan hệ trong đời sống. Vì cảm xúc này là sự níu kéo của những điều trong quá khứ, ngăn cản sự tiến lên, đồng thời khiến người trải qua chúng khó có thể tin tưởng và giao tiếp bình thường, gây ảnh hưởng đến việc tạo dựng thêm mối quan hệ về sau[5].

Dấu hiệu nhận biết resentment từ sớm

Để ngăn chặn các cảm xúc tiêu cực hơn từ sớm, dưới đây là một số các dấu hiệu nên biết của resentment.

Khi resentment đang được hình thành, các cảm xúc cơ bản mà người học có thể nhận biết chính là: tức giận, ấm ức, cảm thấy thù hằn, cay đắng hoặc có các cảm giác không dễ chịu mỗi khi nhắc lại về một vấn đề nào đó trong quá khứ.

Đặc biệt, để có thể nhìn thấy rõ hơn, hãy đặt cảm xúc này vào trong các mối quan hệ[6]:

Trong mối quan hệ bạn bè

Những biểu hiện sớm của resentment có thể là:

• Có cách nói chuyện mang tính châm biếm, mỉa mai, hoặc sỉ nhục đối phương.

• Không biểu hiện cảm xúc hoặc có các hành vi thụ động.

Trong mối quan hệ công việc

• Thiếu động lực làm việc.

• Suy giảm hiệu suất, hiệu quả làm việc.

• Có xu hướng từ bỏ ngầm khi đang thực hiện công việc đó.

Trong tư duy

Người mang cảm xúc resentment thường khó thoát khỏi sự lặp lại của những kí ức về điều bất công. Họ mong muốn được trừng phạt hay trả thù những điều bất công đó, khiến họ rơi vào vòng lặp không lối thoát.

Chiến lược và phương pháp vượt qua resentment

Vượt qua resentment không phải là một quá trình quên đi hay kìm nén, mà là một hành trình chủ động giải phóng bản thân khỏi gánh nặng tâm lý. Dưới đây là 6 chiến lược tiếp cận dựa trên bằng chứng khoa học để quản lý và hóa giải cảm xúc phức tạp này:

Nhận thức và thừa nhận (Awareness)

Bước đầu tiên và quan trọng nhất là công khai thừa nhận sự tồn tại của oán giận trong lòng mình mà không đi kèm với sự xấu hổ hay tự phán xét. Nhiều người cố gắng phủ nhận sự oán giận vì cho rằng đó là cảm xúc tiêu cực hoặc không quan trọng, nhưng chính sự phủ nhận này lại khiến nó bám rễ sâu hơn. Việc gọi tên cảm xúc giúp bộ não chuyển từ trạng thái phản ứng bản năng sang trạng thái phân tích, từ đó giảm bớt cường độ của cơn giận.

Giải phóng thông qua viết lách

Một phương pháp hiệu quả là viết thư cho người đã gây ra sự oán giận. Mục đích của việc viết là để giải phóng những cảm xúc bị chèn ép bấy lâu nay, cho phép bản thân được nói ra tất cả những uất ức, bất công mà không sợ bị phán xét hay gây ra xung đột thực tế. Quá trình này giúp cấu trúc lại những suy nghĩ hỗn độn thành một câu chuyện có đầu đuôi, giúp tâm trí dễ dàng chấp nhận và buông bỏ.

Thực hành tự yêu bản thân (Self-compassion)

Người mang lòng oán giận thường cũng là người khắt khe với chính mình. Việc học cách phát triển lòng trắc ẩn với bản thân, nhận ra rằng việc cảm thấy đau đớn hay tức giận trước sự bất công là điều hoàn toàn bình thường. Quan trọng hơn, ta cần nhận thức rõ ràng sự oán giận đang gây hại cho chính sức khỏe và tinh thần của bản thân nhiều hơn là cho đối phương. Tự yêu bản thân nghĩa là chọn cách chữa lành để được thanh thản, thay vì tiếp tục tự trừng phạt mình bằng nỗi đau cũ.

Hành động tích cực để kiểm soát lại cảm xúc

Resentment thường đi kèm với cảm giác bất lực. Để đảo ngược điều này, hãy tham gia vào các hoạt động giúp tăng cảm giác kiểm soát và quyền lực cá nhân. Các hoạt động như làm việc tình nguyện, phát triển một kỹ năng mới hoặc đạt được một mục tiêu cá nhân nhỏ sẽ giúp bạn nhận ra giá trị của mình không phụ thuộc vào cách người khác đối xử. Khi bạn cảm thấy mình mạnh mẽ và có giá trị, sự oán giận sẽ dần mất đi "nguồn nuôi dưỡng" từ cảm giác bị yếu thế.

Quản lý khoảng cách (Distance Management)

Nếu có thể, hãy chủ động hạn chế tiếp xúc với nguồn cơn gây ra sự oán giận. Việc thiết lập ranh giới rõ ràng hoặc giữ một khoảng cách an toàn giúp ngăn chặn những yếu tố kích thích mới làm trầm trọng thêm vết thương cũ. Đây không phải là sự trốn tránh mà là một hành động tự bảo vệ cần thiết để tâm trí có không gian hồi phục.

Tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn

Khi sự oán giận trở nên bế tắc, dẫn đến những vòng lặp suy ngẫm (rumination) không thể thoát ra, việc tham khảo ý kiến của chuyên gia tâm lý là điều cần thiết. Các liệu pháp tâm lý giúp bạn bóc tách cấu trúc bậc ba phức tạp của oán giận, nhận diện các thành phần như sự phản bội hay thất vọng để giải quyết triệt để từ gốc rễ.

Xem thêm:

• Hùng biện là gì? Vai trò, kỹ thuật và cách rèn luyện

• Chỉ số CQ là gì? Những phương pháp rèn luyện và nâng cao chỉ số CQ

• Public speaking: Quy trình làm chủ kỹ năng nói trước đám đông

Tổng kết

Bài viết trên đã giới thiệu người học về một cảm xúc phức tạp mang tên resentment, xuất phát từ cảm giác bị đối xử bất công bằng. Từ những thông tin trong bài viết trên, ta có thể hiểu rõ được rằng resentment là một cảm xúc khó nhận diện, đặc biệt khi các tình huống xảy ra cảm xúc này diễn ra quá đỗi thường xuyên. Việc để ý và nhìn nhận các cảm xúc này, đồng thời thông cảm và thấu hiểu, giúp họ thoát ra khỏi vòng lặp của cảm xúc này — từ đó tránh được những ảnh hưởng tiêu cực và mở ra hy vọng hơn trong giao tiếp và đời sống. Tìm hiểu thêm tại chuyên mục Phát triển bản thân của ZIM.