NH3 + HNO3 → NH4NO3 là phản ứng acid–base tạo muối ammonium nitrate theo tỉ lệ mol 1:1, không sinh khí và không làm thay đổi số oxi hóa.
Bài tập NH3 + HNO3 chủ yếu yêu cầu xác định chất dư, tính khối lượng muối NH4NO3 và hiệu suất thu hồi sản phẩm.
NH3 + HNO3 → NH4NO3 | Phương trình, hiện tượng và bài tập
NH3 + HNO3 → NH4NO3 | Phương trình, hiện tượng và bài tập
Key takeaways
NH3 + HNO3 là phản ứng acid–base tạo thành muối ammonium nitrate (NH4NO3) theo phương trình NH3 + HNO3 → NH4NO3. Phản ứng không giải phóng khí, thể hiện quá trình trung hòa giữa ammonia và nitric acid, đồng thời không thuộc phản ứng oxi hóa – khử. Để làm rõ phản ứng này, bài viết trình bày phương trình, hiện tượng và điều kiện phản ứng, bản chất acid–base, cách điều chế NH4NO3, phương pháp tính lượng muối tạo thành và bài tập Hóa học 11 có lời giải.
\(NH_3+HNO_3\to NH_4NO_3\): Phương trình và sản phẩm phản ứng
Phản ứng \(NH_3+HNO_3\to NH_4NO_3\) tạo thành \(NH_4NO_3\) (ammonium nitrate) theo tỉ lệ mol \(1:1\). Đây là phản ứng acid–base giữa ammonia và nitric acid, không tạo khí theo phương trình phản ứng.
Phương trình hóa học \(NH_3+HNO_3\)
Phương trình hóa học của phản ứng được biểu diễn trực tiếp như sau:
\(NH_3+HNO_3\to NH_4NO_3\)
Trong phản ứng trên, phân tử \(NH_3\) thể hiện tính base nhờ cặp electron chưa liên kết trên nguyên tử nitrogen [1].
\(HNO_3\) là acid mạnh, có khả năng cho \(NH_3\) proton. Sản phẩm \(NH_4NO_3\) là muối ammonium nitrate (amoni nitrat), tan tốt trong nước; khi ở trạng thái rắn, muối có cấu trúc tinh thể ion.
Tỉ lệ mol và phương trình ion thu gọn
Phương trình đã cân bằng cho biết tỉ lệ số mol \(NH_3:HNO_3:NH_4NO_3=1:1:1\). Trong điều kiện dung dịch thông thường, sự chuyển proton từ acid mạnh \(HNO_3\) sang \(NH_3\) diễn ra gần như hoàn toàn.
Phương trình ion thu gọn thể hiện bản chất nhận proton \(H^+\) của \(NH_3\):
\(NH_3+H^{+}\to NH_4^{+}\)
Ion \(NH_4^+\) và ion \(NO_3^-\) tạo thành muối ammonium nitrate nhờ lực hút tĩnh điện giữa các ion trái dấu. Khi hòa tan trong nước, \(NH_4NO_3\) điện li gần như hoàn toàn.
Bản chất acid–base của \(NH_3\) và \(HNO_3\)
Đây là phản ứng trao đổi proton mang bản chất acid–base đặc trưng. Phản ứng hoàn toàn không có sự thay đổi số oxi hóa của các nguyên tử [1].
Số oxi hóa của nguyên tử nitrogen trong \(NH_3\) và trong ion \(NH_4^+\) giữ nguyên ở mức \(-3\).
Số oxi hóa của nitrogen trong gốc \(NO_3^-\) trước và sau phản ứng đều duy trì ở mức \(+5\).
Phản ứng \(NH_3+HNO_3\to NH_4NO_3\) là cơ sở hóa học để tạo muối ammonium nitrate từ ammonia và nitric acid. Muối này được sử dụng trong sản xuất phân đạm; phương trình chỉ mô tả sự chuyển hóa, không phải hướng dẫn điều chế thực hành.

Để hiểu thêm vì sao \(NH_3\) nhận proton trong phản ứng này, tham khảo bài ammonia (\(NH_3\)) trên ZIM Academy.
\(NH_3+HNO_3\) là phản ứng acid–base hay oxi hóa – khử?
\(NH_3+HNO_3\) là phản ứng acid–base, không phải phản ứng oxi hóa – khử: \(NH_3\) nhận proton từ \(HNO_3\) và số oxi hóa của các nguyên tố không thay đổi.
Vì sao \(NH_3+HNO_3\) không phải phản ứng oxi hóa – khử?
Để phân loại phản ứng \(NH_3+HNO_3\), cần xác định sự chuyển proton và kiểm tra số oxi hóa của các nguyên tố trước, sau phản ứng.
\(NH_3\) là base Brønsted–Lowry vì nhận proton; \(HNO_3\) là acid vì cho proton. Phản ứng tạo muối \(NH_4NO_3\), không làm thay đổi số oxi hóa nên không thuộc phản ứng oxi hóa – khử.
So sánh với phản ứng của kim loại và \(HNO_3\)
Khác với \(NH_3\), nhiều kim loại khi phản ứng với \(HNO_3\) tham gia quá trình oxi hóa – khử. Kim loại bị oxi hóa, còn nitrogen trong ion nitrate có thể bị khử.
Tùy kim loại, nồng độ acid và điều kiện phản ứng, sản phẩm khử của nitrate có thể là \(NO\) hoặc \(NO_2\), cùng những sản phẩm khác. Không mặc định mọi phản ứng giữa kim loại và \(HNO_3\) đều tạo khí giống nhau.
Ngược lại, phản ứng giữa \(NH_3\) và \(HNO_3\) chỉ tạo muối \(NH_4NO_3\) và không giải phóng chất khí.
Hiện tượng khi \(NH_3\) tác dụng với \(HNO_3\)
Khi \(NH_3\) ở pha khí tiếp xúc với hơi \(HNO_3\), có thể quan sát thấy làn khói trắng do các hạt ammonium nitrate rất nhỏ phân tán trong không khí. Đây là các hạt muối, không phải khí sản phẩm của phương trình phản ứng.
Trong dung dịch loãng, \(NH_4NO_3\) tan tốt nên thường không xuất hiện kết tủa; dung dịch vẫn trong và có thể ấm lên do phản ứng tỏa nhiệt.
Do đó, không mô tả hiện tượng sủi bọt khí hoặc kết tủa màu khi chỉ xét phản ứng \(NH_3+HNO_3\) trong dung dịch.
Lưu ý an toàn: \(NH_3\) gây kích ứng, \(HNO_3\) có tính ăn mòn và \(NH_4NO_3\) là chất oxi hóa. Phần mô tả hiện tượng chỉ nhằm giải thích kiến thức Hóa 11; không tự thực hiện phản ứng với hơi acid đậm đặc hoặc cô cạn, gia nhiệt muối. Không nhầm khói trắng của muối với khí \(NO_2\) có thể phát sinh từ các quá trình khác.

Có thể đối chiếu thêm tính acid và tính oxi hóa của nitric acid (\(HNO_3\)) trên ZIM Academy.
Tính \(NH_4NO_3\) theo tỉ lệ mol \(NH_3:HNO_3=1:1\)
Phương trình \(NH_3+HNO_3\to NH_4NO_3\) có hệ số \(1:1:1\). Vì vậy, lượng muối được tính theo chất phản ứng hết; khi có chất dư, cần xác định chất giới hạn trước.
Tính lượng \(NH_4NO_3\) khi phản ứng vừa đủ
Để tính lượng muối \(NH_4NO_3\), người học áp dụng phương trình hóa học tỉ lệ \(1:1\). Do phản ứng không phải là oxi hóa - khử, không dùng bảo toàn electron. Khối lượng muối thu được tuân theo định luật bảo toàn khối lượng:
\(m_{NH_4NO_3} = m_{NH_3} + m_{HNO_3}\)
Điều kiện áp dụng là cả hai chất tham gia đều phản ứng vừa đủ.
Xác định chất giới hạn và chất dư
Khi cho lượng \(NH_3\) và \(HNO_3\) tác dụng với nhau, cần so sánh số mol ban đầu.
Vì hệ số của \(NH_3\) và \(HNO_3\) đều bằng 1, chất có số mol ban đầu nhỏ hơn là chất giới hạn. Số mol \(NH_4NO_3\) tạo thành bằng số mol chất giới hạn khi phản ứng hoàn toàn.
Tính số mol \(NH_4NO_3\) theo số mol chất giới hạn; số mol của chất dư bằng số mol ban đầu trừ số mol đã phản ứng.
Nồng độ ion \(NH_4^+\) và \(NO_3^-\) sau phản ứng
Trong dung dịch sau phản ứng, muối \(NH_4NO_3\) điện li hoàn toàn tạo thành các ion:
\(NH_4NO_3\to NH_4^{+}+NO_3^{-}\)
Nếu \(NH_3\) và \(HNO_3\) phản ứng vừa đủ, thể tích dung dịch sau khi trộn là \(V\) (L), thì nồng độ hình thức của \(NH_4NO_3\) là \(n(NH_4NO_3)/V\) (mol/L). Khi muối phân li, \([NO_3^-]\approx n/V\) và \([NH_4^+ ]\approx n/V\); giá trị thực tế của \(NH_4^+\) chịu ảnh hưởng nhỏ bởi cân bằng thủy phân. Dung dịch \(NH_4NO_3\) có tính acid yếu, không mặc định \(pH=7\).
Bài tập \(NH_3+HNO_3\) có lời giải
Các bài tập \(NH_3+HNO_3\) dưới đây gồm nhận biết sản phẩm, tính khối lượng muối, xác định chất dư, hiệu suất thu hồi và phân tích hiện tượng. Phần lời giải được trình bày theo tỉ lệ mol của phương trình.
Dạng 1: Nhận biết sản phẩm phản ứng \(NH_3+HNO_3\)
Đề bài: Cho từ từ khí \(NH_3\) vào dung dịch \(HNO_3\) loãng. Nêu hiện tượng và viết phương trình hóa học.
Lời giải chi tiết:
Khí \(NH_3\) phản ứng với \(HNO_3\) tạo thành muối \(NH_4NO_3\).
Phương trình hóa học: \(NH_3+HNO_3\to NH_4NO_3\).
Hiện tượng: Dung dịch thu được trong suốt, không xuất hiện kết tủa hay sủi bọt khí.
Dạng 2: Tính khối lượng muối \(NH_4NO_3\)
Đề bài: Cho 4,958 L \(NH_3\) ở điều kiện chuẩn (25 °C, 1 bar; thể tích mol khí xấp xỉ 24,79 L/mol) phản ứng với dung dịch chứa 0,20 mol \(HNO_3\). Tính khối lượng \(NH_4NO_3\) thu được, giả sử phản ứng hoàn toàn.
Lời giải chi tiết:
Tỉ lệ mol phản ứng là \(1:1\) nên hai chất phản ứng vừa đủ.
Tính số mol \(NH_4NO_3\) theo số mol chất giới hạn; số mol của chất dư bằng số mol ban đầu trừ số mol đã phản ứng.
Khối lượng muối \(NH_4NO_3\): \(m=0,2\times80=16,0\text{ (gram)}\).
Dạng 3: Xác định chất dư và nồng độ dung dịch
Đề bài: Trộn 100 mL dung dịch \(NH_3\) 2,0 M với 100 mL dung dịch \(HNO_3\) 1,0 M. Xác định chất dư và nồng độ hình thức của \(NH_3\), \(NH_4NO_3\) theo tỉ lượng phản ứng; giả sử thể tích sau trộn bằng 200 mL, bỏ qua cân bằng thủy phân.
Lời giải chi tiết:
Số mol ban đầu: \(n_{NH_3}=0,2\text{ (mol)}\); \(n_{HNO_3}=0,1\text{ (mol)}\).
Do \(0,2 > 0,1\) nên \(HNO_3\) hết, \(NH_3\) dư 0,1 mol.
Giả sử thể tích hai dung dịch cộng được và chỉ xét tỉ lượng phản ứng: \(n(NH_3)_{dư}=0,10\text{ mol}\); \(n(NH_4NO_3)=0,10\text{ mol}\). Nồng độ hình thức của \(NH_3\) dư và \(NH_4NO_3\) đều bằng \(0,10/0,20=0,50\text{ M}\). Nồng độ ion thực tế còn chịu ảnh hưởng của cân bằng \(NH_3/NH_4^+\) trong nước.
Dạng 4: Tính hiệu suất thu hồi muối
Đề bài: Từ 0,30 mol \(NH_3\) và \(HNO_3\) dư, thu hồi được 21,6 g \(NH_4NO_3\). Tính hiệu suất thu hồi muối so với lượng \(NH_4NO_3\) tối đa theo phương trình.
Lời giải chi tiết:
Số mol \(NH_4NO_3\) thực tế: \(n=\frac{21,6}{80}=0,27\)(mol).
Khối lượng \(NH_4NO_3\) theo lý thuyết là \(0,30\times80=24,0\text{ g}\); hiệu suất thu hồi muối là \(H=(21,6/24,0)\times100\%=90\%\).
Dạng 5: Nhận định đúng sai về hiện tượng phản ứng
Đề bài: Có ý kiến cho rằng \(NH_3\) phản ứng với \(HNO_3\) tạo ra khí \(NO_2\) màu nâu đỏ. Nhận định này đúng hay sai? Giải thích hiện tượng trong dung dịch và trường hợp xuất hiện khói trắng.
Lời giải chi tiết:
Nhận định sai: phương trình \(NH_3+HNO_3\to NH_4NO_3\) không tạo \(NO_2\). Khói trắng, nếu có khi hơi các chất gặp nhau, là các hạt muối \(NH_4NO_3\) rất nhỏ. Trong dung dịch loãng, phản ứng thường không có hiện tượng khí hoặc kết tủa.
Nhận định trên không đúng: \(NH_3+HNO_3\) là phản ứng acid–base tạo \(NH_4NO_3\), không sinh \(NO_2\) theo phương trình. Khói trắng (nếu xuất hiện khi các hơi tiếp xúc) là hạt muối nhỏ, không phải khí \(NO_2\) màu nâu đỏ.

Các dạng bài trên cũng liên quan đến tính chất và cách nhận biết muối ammonium trên ZIM Academy.
Từ phản ứng \(NH_3+HNO_3\to NH_4NO_3\), cần ghi nhớ tỉ lệ mol \(1:1\), bản chất chuyển proton và cách xác định chất giới hạn trước khi tính lượng muối. Phản ứng này không làm thay đổi số oxi hóa và không sinh khí theo phương trình.
Tổng kết
Phản ứng NH3 + HNO3 → NH4NO3 là phản ứng acid–base giữa ammonia và nitric acid, tạo thành muối ammonium nitrate theo tỉ lệ mol 1:1, không giải phóng khí. Trong phản ứng, số oxi hóa của các nguyên tố không thay đổi nên đây không phải phản ứng oxi hóa – khử. Để củng cố kiến thức về tính chất hóa học, phương trình phản ứng và các dạng bài tập liên quan, học sinh có thể tham khảo thêm tại chuyên mục Hóa học 11 của ZIM Academy.
Nguồn tham khảo
“Hóa học 11 – Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 5: Ammonia – Muối ammonium (trang 33–37).” Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, https://partner.olm.vn/thu-vien-so/doc-sach/shs-hoa-hoc.4492586545. Accessed 18 November 2026.
“Chemistry 2e, section 4.2: Classifying Chemical Reactions.” Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, https://openstax.org/books/chemistry-2e/pages/4-2-classifying-chemical-reactions. Accessed 18 November 2026.
“PubChem Compound Summary for CID 22985, Ammonium Nitrate.” National Institutes of Health, https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/22985. Accessed 18 November 2026.

Bình luận - Hỏi đáp