Phát triển tư duy phản biện trong IELTS: Phương pháp học tổng quát và cá nhân hoá

Bài viết sẽ phân tích điểm khác biệt giữa hai phương pháp học: dựa trên các tình huống tổng quát và dựa trên các tình huống cá nhân hoá. Từ đó, bài viết sẽ phân tích tính hiệu quả của chúng trong quá trình học và rèn luyện kỹ năng phản biện trong các bài thi đánh giá ngôn ngữ.

Giới thiệu chung về sự khác biệt của 2 phương pháp học tập

Phương pháp học tập dựa trên tình huống cá nhân hóa là một phương pháp giáo dục kết hợp việc sử dụng các kịch bản thực tế, giàu ngữ cảnh với việc tùy chỉnh theo nhu cầu, sở thích và khả năng riêng của từng người học. Trong phương pháp này, người học tham gia trực tiếp vào các tình huống giao tiếp, chẳng hạn như câu chuyện, vấn đề hoặc mô phỏng tình huống trong thực tế cuộc sống của người học. 

Phương pháp học dựa trên tình huống tổng quát

Nền tảng lý thuyết của phương pháp học tổng quát

Về mặt lý thuyết, phương pháp học dựa trên các tình huống tổng quát (generic scenario) đề cập đến các tình huống có cấu trúc, cách tương tác mô phỏng theo những bối cảnh thường thấy nhất trong giao tiếp và sử dụng ngôn ngữ. Cách học này không cung cấp kiến thức cá nhân hoá cho từng người mà tập trung hơn vào việc dạy các kiến thức có thể được áp dụng rộng rãi trong các tình huống mà người học ngôn ngữ thường gặp [1,2].  

Phương pháp học tổng quát là nền tảng của nhiều tài liệu và đầu sách ôn thi IELTS hiện nay. Cách học này được đặc trưng bởi việc sử dụng bộ các câu hỏi mẫu được thiết kế sẵn, hoặc các chủ đề thường xuyên lặp lại trong bài thi (ví dụ: Environment, education, technology, travelling…) và thường các kiến thức được dạy sẽ là những câu trả lời hoặc cấu trúc mẫu theo 1 khung nhất định. 

Lợi ích và hạn chế của phương pháp học tổng quát

Lợi ích 

Phương pháp học dựa trên các tình huống tổng quát cung cấp cho người đọc các tình huống có cấu trúc, có tính thực tế, giúp người học vận dụng lý thuyết vào giải quyết các tình huống giao tiếp trong thực tế. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả trong việc tăng hứng thú của người học, tạo thêm động lực học ngôn ngữ, và thậm chí tăng tương tác với nhóm người học thụ động [3,4]. Bên cạnh đó, phương pháp học này cũng dễ triển khai cho các nhóm lớn, đảm bảo rằng tất cả học sinh đều được tiếp xúc với các tình huống chung, có liên quan mà họ có thể gặp phải trong đời sống và cả trong môi trường làm việc [4,5]. 

Cũng chính nhờ những ưu điểm này mà nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng cách học này có thể cải thiện đáng kể thành tích học tập, sự tự tin và phát triển các kỹ năng phân tích và giao tiếp của người học [12]. Phương pháp này cũng thúc đẩy khả năng làm việc nhóm, ý thức tự đánh giá tiến độ học bằng cách cho phép người học thực hành và nhận phản hồi trong môi trường giao tiếp ít rủi ro [7,8]. Nhìn chung, cách tiếp cận này là tương đối hiệu quả trong việc trang bị cho người học những kỹ năng nền tảng và nâng cao kết quả học tập chung trong môi trường có nhiều người học với những nhu cầu khác nhau [3,4,7]. 

Hạn chế

Bên cạnh các lợi ích kể trên, phương pháp học dựa trên tình huống tổng quát có thể không giải quyết được nhu cầu hoặc điểm yếu cụ thể của người học, dẫn đến việc tuy học cùng một chương trình nhưng những người học với đặc tính, phong cách học khác nhau sẽ có kết quả học tập khác nhau [9]. Bên cạnh đó, các tình huống chung chung cũng có thể không tạo ra được sự hứng thú, tương tác với tất cả người học. Ví dụ, trong bối cảnh một lớp học, học sinh có thể chỉ tham gia thực hành các tình huống chung chung theo yêu cầu của giáo viên chứ không thực sự tư duy sâu hơn hoặc liên hệ lý thuyết với trải nghiệm của bản thân họ [9,10]. 

Với bản thân người học chưa có quá nhiều nền tảng kiến thức về ngữ cảnh và cách kết hợp từ vựng (collocations) trong tiếng Anh, khi quá sa đà vào học nhiều từ mới sẽ rất dễ dùng từ sai ngữ cảnh hoặc thậm chí sai nghĩa. Ví dụ, với bản thân từ ‘important’ ở trên, khi tra từ điển đồng nghĩa (synonyms) thì sẽ rất dễ bắt gặp các từ gần nghĩa khác như: vital, essential, primary.

Tuy nhiên, mỗi từ này đều có ngữ cảnh sử dụng khác nhau, và không phải lúc nào cũng thay thế được cho nhau, ví dụ: “vital” sẽ có nghĩa là quan trọng, liên quan đến sự sống còn, thường dùng cho những tình huống cấp bách, "essential” lại có nghĩa đơn giản là cần thiết. Khi muốn nói rằng ‘nước là cần thiết cho sự sống’ thì việc dùng từ “vital” sẽ mang nghĩa nhấn mạnh hơn nhiều - VD: “Water is vital to our survival.”

Hơn nữa, các tình huống giao tiếp quá chung chung cũng sẽ rất hạn chế trong việc truyền tải đầy đủ các khía cạnh sắc thái, ngữ cảnh của những tình huống giao tiếp cụ thể hơn, điều này vô hình chung sẽ dẫn đến việc áp dụng máy móc lý thuyết mà không có tư duy phản biện [9]. 

Ứng dụng phương pháp học tổng quát vào tư duy phản biện trong IELTS

Một số cách học phổ biến dựa trên các tình huống giao tiếp tổng quát có thể kể đến như:

1. Học thuộc khung bài/ mẫu câu trong IELTS Speaking

Người học thuộc lòng các câu trả lời mẫu cho những câu hỏi thường gặp ở kỹ năng Speaking và Writing. Ví dụ, với chủ đề Speaking part 2 sau “Describe a famous person you admire”, người học có thể dựa trên 1 khung bài cố định để miêu tả một người phù hợp với yêu cầu đề bài.

Ví dụ như khung bài dưới đây có thể được áp dụng trong nhiều chủ đề Speaking part 2 miêu tả người:

Khi áp dụng khung bài trên, người học có thể linh hoạt điều chỉnh theo đề bài sao cho phù hợp. Ví dụ, phần mở đầu và kết thúc có thể giữ nguyên, nhưng phần miêu tả cụ thể về tính cách, hành động, công việc… có thể được thêm thắt cho phù hợp với đề bài. Nếu đề bài yêu cầu miêu tả một người thích bảo vệ môi trường, người học sẽ thêm vào một số chi tiết, hành động liên quan đến chủ đề này.

2. Viết theo khung bài mẫu, học thuộc cấu trúc trong IELTS Writing 

Tương tự, với bài thi IELTS Writing Task 2, người học cũng có thể chuẩn bị 1-2 bài viết mẫu, hoặc các mẫu câu, từ thường dùng cho mỗi dạng bài. Cách học này hiện cũng đang được áp dụng nhiều trong các tài liệu ôn thi bởi tính hiệu quả và dễ tiếp cận của nó. Tuy nhiên, cách học này sẽ phù hợp hơn với đối tượng người học chưa có nhiều kiến thức nền tảng và cần tiết kiệm thời gian khi ôn thi.

Ví dụ, để rèn luyện tư duy phản biện trong bài thi IELTS Writing, người học có thể học các mô hình brainstorm và thử áp dụng nó trong quá trình lên ý tưởng. Ví dụ như mô hình SHMEL (Safety, Health, Money, Environment, Lifestyle) là các từ viết tắt về những khía cạnh của một vấn đề. Giả sử như với đề bài sau:

“Some people argue that we should do research into our family history. Others agree with the view that we should focus on the present and future generations. Discuss both these views and give your own opinion.” (Đề thi ngày 22/7/2023)

Với quan điểm ủng hộ việc nghiên cứu, tìm hiểu lịch sử gia đình, người học có thể dựa vào SHMEL để đưa ra một vài ý tưởng như sau:

Tuy nhiên, cách học này cũng có một số hạn chế của nó. Ví dụ, khi sử dụng các bài mẫu và học thuộc cấu trúc câu cho sẵn, người học có thể dùng từ sai ngữ cảnh, hoặc cố gắng gượng ép các câu học thuộc vào bài, khiến cho câu văn thiếu tự nhiên và đôi khi là rườm rà không cần thiết. Về mặt tư duy, cách viết bài theo 1 khung duy nhất cũng kìm hãm ý tưởng của thí sinh trong bài viết, khiến cho người viết chỉ đi theo một hướng cố định mà bỏ quên sự khác biệt giữa các đề bài. 

3. Lập danh sách từ vựng của các chủ đề thường gặp

Với những chủ đề thường thấy trong bài thi IELTS Writing, người học có thể tự viết ra những từ khoá chủ đề chung chung, có thể áp dụng với nhiều đề bài, ví dụ với chủ đề Technology, người học có thể học những từ, cụm từ như: advanced, compact, durable, efficient, ubiquitous… Khi đã có đủ vốn từ của các chủ đề quen thuộc, người học sẽ có thể tự tin hơn trong việc diễn đạt ý tưởng của bản thân.

Xem thêm: Cách lập kế hoạch tự học IELTS chi tiết và hiệu quả cho người bận rộn

Phương pháp học cá nhân hoá dựa vào tình huống

A. Nền tảng lý thuyết của phương pháp học cá nhân hoá dựa vào tình huống

Phương pháp học tập cá nhân hoá dựa vào tình huống (Personalized scenario-based learning - PSBL) là phương pháp học dựa theo nhu cầu, sở thích, khả năng và hoàn cảnh riêng biệt của từng người học, thay vì sử dụng một mô hình chung chung. Đặc điểm chính của phương pháp này là việc sử dụng hồ sơ người học (learner profiles) kết hợp kiến ​​thức, kỹ năng, thái độ và sở thích trước đó, để xây dựng điều chỉnh nội dung kiến thức, hoạt động và nhận xét cho từng người học [11]. 

Các tình huống cá nhân hóa cũng bao gồm cả việc xây dựng lộ trình học tập thích ứng với tiến độ của bản thân người học [12]. Phương pháp học này nhấn mạnh vào tính chủ động của người học, nó không chỉ dựa theo đặc điểm của từng cá nhân mà còn cho phép người học có ý kiến ​​đóng góp vào mục tiêu học tập của mình [13]. Nhìn chung, phương pháp học này là nhằm mục đích tăng cường sự hứng thú, động lực và kết quả học tập bằng cách làm cho trải nghiệm học tập trở nên phù hợp và hiệu quả hơn đối với từng cá nhân. 

B. Lợi ích và hạn chế của phương pháp học cá nhân hoá dựa vào tình huống

Lợi ích

Trên thực tế, một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng các tài liệu học cá nhân hoá có thể làm tăng sự quan tâm của người học hơn là với các cách tiếp cận tổng quát. Phương pháp học này thúc đẩy đáng kể sự tham gia và hài lòng của học sinh bằng cách làm cho các trải nghiệm học tập trở nên thực tế và có ý nghĩa hơn, từ đó có thể giúp cải thiện thành tích học tập và kỹ năng tư duy phản biện của người học một cách đáng kể [14]. Phương pháp học này cũng giũp ích cho người học có tính cách thụ động bằng cách khuyến khích họ tham gia tích cực hơn vào buổi học thông qua việc áp dụng lý thuyết vào thực tế cuộc sống hàng ngày. 

Hạn chế

Với các tổ chức giáo dục, phương pháp học cá nhân hoá thường khá phức tạp và tốn kém khi triển khai vào thực tế bỏi nó đòi hỏi nguồn lực công nghệ đáng kể để tạo ra các học liệu thực sự cá nhân hoá cho người học [15,16]

Trên thực tế, nhiều cơ sở giáo dục hiện nay vẫn thiếu các hệ thống công nghệ tích hợp hỗ trợ tất cả yếu tố cần thiết cho cá nhân hoá (VD: lập kế hoạch học tập, hướng dẫn, đánh giá, lưu trữ hồ sơ người học). Điều này khiến việc cá nhân hóa hoàn toàn trở nên khó khăn hoặc thậm chí là không thể nếu không có những khoản đầu tư vào hạ tầng công nghệ. 

Tuy nhiên, cũng cần kể đến một thách thức nữa - đó là hiện tượng cá nhân hoá nông (shallow personalization). Theo hai nhà nghiên cứu Candace Walkington and Matthew L Bernacki, cá nhân hoá nông là việc tạo ra những kết nối đơn giản, hời hợt với các chủ đề quan tâm của người học như chỉ cần chèn tên hoặc sở thích của học sinh vào tài liệu. Trong khi cá nhân hóa sâu liên quan đến việc tạo ra những kết nối có ý nghĩa với trải nghiệm thực tế của người học và tích hợp sở thích của học sinh vào bối cảnh lớn hơn như điều chỉnh toàn bộ câu xung quanh chúng. Ví dụ, nếu người học đang làm việc trong lĩnh vực IT thì các tài liệu cá nhân hoá sâu sẽ bao gồm những đoạn hội thoại liên quan đến thực tế công việc, bao gồm những từ, thuật ngữ chuyên ngành mà bản thân người học sẽ sử dụng trong thực tế. [17]. 

C. Ứng dụng phương pháp học cá nhân hoá vào tư duy phản biện trong IELTS

Việc tích hợp thành công phương pháp này trong quá trình học đòi hỏi cả người học và cả người dạy phải chủ động thay đổi từ việc ghi nhớ máy móc sang việc tiếp thu, truyền đạt kiến thức một cách thực tiễn, sát với bản thân người học hơn. Dưới đây là một số phương pháp học cá nhân hoá mà bản thân các thí sinh có thể tự áp dụng trong quá trình ôn thi IELTS của mình:

1. Biến các câu hỏi chung chung thành những câu hỏi cá nhân

Với các chủ đề IELTS Writing Task 2, người học có thể chủ động tìm cách kết nối câu hỏi đó với cuộc sống, kinh nghiệm của bản thân. Trước khi bắt đầu trả lời một câu hỏi, người học nên dành vài phút để suy nghĩ về việc chủ đề đó liên quan như thế nào đến bản thân. 

Ví dụ, với đề bài trên, nếu muốn có ý tưởng để chứng minh được "tầm quan trọng của bảo tàng", người học hãy tự hỏi bản thân những câu hỏi sau:

"Tôi đã đến thăm bảo tàng nào và tôi đã có trải nghiệm độc đáo nào ở đó?” 

“Tôi đã học được điều gì có tác động lên bản thân tôi?”

“Có di tích lịch sử địa phương nào mà tôi muốn được bảo tồn không, tại sao việc đó lại cần thiết?”

Qua những câu hỏi trên, người học có thể dễ dàng biến một chủ đề trừu tượng thành những câu hỏi đơn giản, giúp quá trình nghĩ ý tưởng trở nên tự nhiên hơn, đồng thời tăng tính thuyết phục cho các luận điểm.

2. Tham gia hoặc lắng nghe các buổi tranh biện 

Trong quá trình học trên lớp, người học có thể chủ động tìm kiếm cơ hội để tranh luận về các chủ đề liên quan đến IELTS, có thể là với bạn học, giáo viên hoặc thậm chí là tự tranh luận với quan điểm của chính mình.

Để rèn luyện tư duy phản biện, người học có thể bắt đầu bằng việc đưa ra quan điểm liên quan đến một vấn đề gây tranh cãi (ví dụ: "Chính phủ có nên chi thêm tiền để bảo vệ các loài động vật gặp nguy hiểm không?") và sau đó có ý thức chuẩn bị lập luận cho cả hai bên, ngay cả bên mà bản thân không đồng tình. 

Hoạt động này sẽ giúp người học  rèn luyện khả năng xây dựng các lập luận mạch lạc, hợp lý, dự đoán các phản biện và diễn đạt các ý tưởng phức tạp hơn trong IELTS Speaking Part 3 và Writing Task 2.

3. Học từ vựng, cấu trúc mới bằng cách áp dụng lên bản thân

Để việc ghi nhớ từ vựng trở nên dễ dàng hơn, thay vì học thuộc lòng một danh sách các từ, người học nên chủ động áp dụng nó để đặt những câu ngắn, hoặc dùng nó trong các tình huống nhỏ liên quan đến cuộc sống hoặc trải nghiệm của bản thân. 

Ví dụ, nếu muốn học và áp dụng được từ "ubiquitous", thí sinh không nên chỉ học nghĩa của từ, mà nên áp dụng nó để đặt câu đơn giản, liên quan đến những gì bản thân đã và đang thấy trong cuộc sống, ví dụ như: "I have to admit that smartphones are ubiquitous right now, and I don’t think it’s good for young people’s mental health.” Phương pháp này không chỉ hỗ trợ khả năng ghi nhớ mà còn phát triển khả năng áp dụng từ vựng một cách chính xác và có tự nhiên hơn.

4. Chủ động tìm kiếm thông tin mới, phù hợp với sở thích của bản thân

Ngoài phạm vi lớp học, người học có thể mở rộng phạm vi tiếp xúc tiếng Anh của bản thân bằng cách tiếp nhận nội dung thực thực sự phù hợp với sở thích của mình. Giả sử nếu người học thấy hứng thú với việc nấu ăn, thay vì tìm đọc các công thức bằng tiếng Việt, hãy thử đọc những bài viết, video hướng dẫn bằng tiếng Anh. Bằng cách học này, việc tiếp thu ngôn ngữ sẽ trở nên chủ động, đa dạng hơn, đồng thời người học cũng dễ dàng mở rộng vốn từ, cách diễn đạt thường được sử dụng trong thực tế mà không phải phụ thuộc vào sách vở.

Xem thêm: Lộ trình học IELTS từ con số 0 cho người mất gốc

Kết hợp phương pháp học tập tổng quát và cá nhân hoá dựa vào tình huống 

Hai phương pháp học kể trên đều có những cách tiếp cận và phương pháp hoàn toàn khác nhau, tuy nhiên, điều này không có nghĩa rằng người học chỉ được áp dụng một trong hai phương pháp trong quá trình học của mình. Thay vào đó, dựa vào mục tiêu và kế hoạch học tập, người học có thể tận dụng một cách thông minh cả hai phương pháp để quá trình học trở nên hiệu quả hơn. 

Việc học IELTS hiệu quả nên kết hợp giữa phương pháp học tổng quát và cá nhân hoá để loại bỏ hạn chế của cả hai phương pháp này. Một mặt, các bài tập dựa trên tình huống tổng quát giúp người học nắm được cấu trúc đề thi, củng cố từ vựng và ngữ pháp theo chủ đề, đồng thời phát hiện lỗi sai phổ biến. Tuy nhiên, nếu chỉ học theo hướng này, người học dễ rơi vào lối học thuộc máy móc, thiếu tính phản xạ và chiều sâu.

Mặt khác, các bài tập được cá nhân hoá giúp người học rèn khả năng phản biện, liên hệ thực tế và giao tiếp linh hoạt hơn, nhưng nếu không có nền tảng từ bài tập chung thì sẽ khó phát triển ý rõ ràng hoặc mắc lỗi ngôn ngữ. Do đó, việc kết hợp cả hai phương pháp: dùng dạng các bài tập chung để xây nền, rồi chuyển sang áp dụng trong các tình huống cá nhân – sẽ tạo ra lộ trình học vững chắc, vừa đúng theo yêu cầu của bài thi, vừa phát triển tư duy và bản sắc ngôn ngữ của người học.

Ứng dụng phương pháp học phù hợp

Việc cá nhân hoá phương pháp và chương trình học có thể diễn ra ở nhiều cấp độ. Ví dụ như giáo viên có thể chọn hoặc sửa đổi các hoạt động trên lớp, hoặc sử dụng các nền tảng công nghệ để có thể tự động điều chỉnh nội dung và độ khó để phù hợp với từng người học. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy rằng phương pháp học dựa trên các tình huống được cá nhân hóa hiệu quả hơn các hoạt động chung chung trong việc học ngôn ngữ. Các phản hồi, góp ý được cá nhân hóa, tuỳ chỉnh theo lỗi và nhu cầu cụ thể của từng người học cũng giúp họ cải thiện các kỹ năng đầu vào như listening và reading, đồng thời cho người học nhiều động lực và hứng thú hơn so với các tình huống quá chung chung [18]. Với sự trợ giúp của các mô hình AI, nhiều chương trình học hiện nay đã có thể cá nhân hoá trải nghiệm học tập, thích ứng với điểm mạnh và điểm yếu của người học, từ đó giúp giải quyết các khoảng trống cụ thể về kiến ​​thức hoặc kỹ năng [19-20]. 

Ngược lại, các chương trình học có cách tiếp cận tổng quát hơn cung cấp các kiến thức có tính áp dụng rộng rãi, nhưng lại không thể giải quyết triệt để điểm yếu của từng cá nhân [18,20]. Mặc dù cả hai cách tiếp cận trên đều có hiệu quả nhất định, đặc biệt là đối với các kiến thức nền tảng, nhưng phương pháp học được cá nhân hóa mới được tin là chìa khoá để tối đa hoá khả năng phát triển ngôn ngữ và sự tự tin của người học [18-20]. 

Bởi vậy, giáo viên và bản thân người học nên dựa vào trình độ của bản thân và cân nhắc các yếu tố khác như thời gian, nguồn lực, mục tiêu… để lựa chọn phương pháp học phù hợp nhất.

Bài viết trên đã giới thiệu cho người đọc về phương pháp học cá nhân hoá dựa vào tình huống (personalized scenario-based learning) và phương pháp học dựa trên các tình huống tổng quát (generic scenario). Một mặt, phương pháp học tổng quát cung cấp cho người học nền tảng kiến thức cơ bản như vốn từ vựng, các cấu trúc ngữ pháp và các yêu cầu căn bản của bài thi. Mặt khác, việc học dựa trên tình huống được cá nhân hóa lại cần thiết hơn khi người học đã có đủ vốn kiến thức nền tảng kể trên. Bằng cách luyện tập ứng dụng lý thuyết vào các tình huống liên quan đến bản thân, người học có thể rèn luyện tư duy phản biện và có những cách trả lời sâu sắc, độc đáo hơn, thay vì chỉ phụ thuộc vào các khung bài thông thường. 

LINK CANVA: https://www.canva.com/design/DAGqIgidzMY/qw5yTxCcUSqeOujljUG8-g/edit?utm_content=DAGqIgidzMY&utm_campaign=designshare&utm_medium=link2&utm_source=sharebutton