Áp dụng Foveal and Parafoveal Processing để đọc hiểu sâu hơn

Trong quá trình học tiếng Anh, kỹ năng đọc không chỉ giúp người học tìm hiểu, tích lũy kiến thức mà còn hỗ trợ phát triển kỹ năng tư duy, viết và giao tiếp hiệu quả. Tuy nhiên, nhiều người học vẫn gặp khó khăn trong việc đọc nhanh nhưng vẫn hiểu sâu nội dung, đặc biệt khi tiếp cận các văn bản học thuật dài trong các kỳ thi như IELTS, TOEFL. Để cải thiện kỹ năng này, việc hiểu rõ cách não bộ xử lý thông tin khi đọc là điều cần thiết. Trong bài viết dưới đây, tác giả sẽ giới thiệu về một cơ chế xử lý thông tin là "Foveal and Parafoveal Processing" cũng như hướng dẫn cách áp dụng Foveal and Parafoveal Processing để đọc hiểu sâu hơn.

Foveal and Parafoveal Processing là gì?

Theo tác giả Timo T. Heikkilä và cộng sự [1], trong quá trình đọc, mắt chỉ tiếp nhận thông tin trong một vùng thị trường có giới hạn, bao gồm hai vùng chính là fovea và parafovea. Mỗi vùng đảm nhiệm một vai trò khác nhau trong quá trình đọc.

Fovea là phần trung tâm của võng mạc, nơi thị lực đạt độ chính xác cao nhất. Về mặt sinh lý học, vùng này có độ rộng khoảng 2 độ thị giác, tương đương với khoảng 6–8 chữ cái nếu người đọc nhìn vào văn bản ở khoảng cách thông thường. Đây là khu vực chính mà mắt sử dụng để nhận diện các từ đang được đọc.

Parafovea là vùng nằm xung quanh fovea, cách điểm mắt đang tập trung khoảng 5 độ thị giác. Tuy parafovea không giữ vai trò nhận diện cụ thể các từ như fovea nhưng nó giữ vai trò quan trọng trong việc xử lý sơ bộ thông tin xung quanh, nhờ đó não bộ có thể chuẩn bị sẵn sàng cho những từ sẽ được nhìn thấy tiếp theo và xử lý chúng nhanh hơn. Trong một số trường hợp, nếu từ nằm trong vùng parafovea đơn giản hoặc quen thuộc, não có thể nhận ra từ đó mà không cần đưa từ vào vùng fovea.

Thông qua nghiên cứu tìm hiểu về mối liên hệ giữa cơ chế foveal processing và parafoveal processing và hiệu quả xử lý ngôn ngữ, các nhà khoa học ghi nhận rằng những người có khả năng ngôn ngữ tốt có những đặc điểm sau [1]:

• Dành ít thời gian tập trung vào từng từ đơn lẻ.

• Không mất nhiều thời gian để nhận diện cách phát âm của mỗi từ.

• Ghi nhớ những từ vựng đã đọc qua trong một đoạn văn lâu hơn.

• Dành ít thời gian đọc những từ có tần suất xuất hiện cao trong đoạn văn.

• Tốc độ đọc nhanh, thường xuyên đọc lướt.

• Bước chuyển mắt dài hơn trong lúc đọc.

• Khả năng dự đoán và xử lý từ nhanh hơn.

• Ít gặp khó khăn khi đọc các từ dài.

• Truy xuất thông tin từ vùng parafovea tốt hơn.

Tuy nhiên, hiệu quả xử lý thông tin tại vùng fovea và parafovea của mỗi người khác nhau. Khi đọc, mắt chủ yếu tập trung vào các từ trong vùng fovea và não bộ sẽ xử lý từ ngữ theo cấp độ từ thấp đến cao, bắt đầu từ việc ghi nhận thông tin thị giác như hình dạng chữ cái và độ dài từ, sau đó chuyển sang phân tích âm thanh, hình thái của từ, truy xuất thông tin về từ trong trí nhớ.

Cuối cùng, người học phân tích ý nghĩa và vai trò ngữ pháp của từ trong câu để hiểu toàn bộ nội dung câu văn. Đồng thời, người đọc cũng phải duy trì thông tin về các từ trước đó để nắm được ý chung của câu và đoạn. Như vậy, não bộ cần xử lý một lượng lớn thông tin trong vùng fovea, dẫn đến vấn đề là người đọc thường không còn đủ khả năng để nhận diện từ ở vùng parafovea [2].

Để khắc phục hạn chế này, người học có thể luyện tập một số kỹ năng ngôn ngữ nói chung và kỹ năng đọc nói riêng nhằm kết hợp tốt hai cơ chế foveal processing và parafoveal processing của não bộ trong quá trình đọc, qua đó nâng cao khả năng đọc hiểu sâu.

Xem thêm: Tổng hợp 10+ nguồn đọc extensive reading uy tín, chất lượng

Cách áp dụng Foveal and Parafoveal Processing để đọc hiểu sâu hơn

Tăng cường khả năng ghi nhớ trong lúc đọc

Việc duy trì các thông tin trước đó để nắm được ý chung của câu văn là một trong những rào cản khiến người học khó tận dụng khả năng parafoveal process. Vì vậy, tăng cường khả năng ghi nhớ có thể giảm gánh nặng này, nhờ đó người học có thể thực hiện foveal and parafoveal processing đồng thời một cách hiệu quả. Đồng thời, người học có thể nhanh chóng liên hệ các thông tin đã đọc với thông tin đang tập trung và thông tin chuẩn bị đọc.

Cách thực hiện:

1. Lựa chọn các đoạn văn học thuật hoặc có chủ đề phù hợp với nhu cầu người học.

2. Đọc đoạn văn một lần, chú ý những từ xuất hiện nhiều lần hoặc cùng chủ đề, trường từ vựng.

3. Tự tóm tắt lại nội dung đoạn văn theo trí nhớ.

4. Đối chiếu với đoạn văn gốc.

Người học có thể bắt đầu từ mức độ cơ bản bằng cách ghi nhớ ý chính của từng đoạn văn ngắn, sau đó tiếp tục nâng cao kỹ năng bằng cách lựa chọn những bài đọc khác có nhiều đoạn văn phức tạp hơn để luyện tập ghi nhớ ý chính của cả bài.

Trau dồi vốn từ vựng và kỹ năng nền

Các nghiên cứu trên đã chỉ ra rằng vốn từ vựng và kỹ năng ngôn ngữ bổ trợ tốt cho các hoạt động đọc liên quan đến Foveal and Parafoveal Processing.

Về từ vựng, người học đang ôn luyện cho các kỳ thi IELTS, TOEFL, TOEIC,… cần trau dồi kiến thức về những chủ đề như:

• Education

• Environment

• Health

• Economy

• Technology

• Transportation

• Social Issues

• Media

• Science

• Culture

Để ghi nhớ tốt từ vựng cũng như đồng thời luyện tập kỹ năng đọc hiểu, người học có thể áp dụng cách học từ vựng theo ngữ cảnh bằng cách lựa chọn các bài đọc hay bài báo về các chủ đề trên thay vì học các từ vựng riêng lẻ hay chỉ học thuộc lòng các danh sách từ vựng. Bên cạnh đó, người học cần thường xuyên luyện nghe, nói và viết để để sử dụng ngôn ngữ lưu loát hơn, nhờ đó tăng tốc đọc và xử lý thông tin trong lúc đọc.

Luyện tập chuyển động mắt

Khi đọc các văn bản, người học cần lưu ý kiểm soát chuyển động mắt để đạt hiệu quả Foveal và Parafoveal Processing tốt nhất.

• Hạn chế đưa mắt về phần văn bản bên trái và bên trên (phần văn bản đã đọc). Khi mới bắt đầu luyện tập, người học có thể dùng mảnh giấy che chắn phần văn bản này để tập làm quen.

• Đọc theo từng cụm thay vì từ đơn. Cách đọc này giúp tiết kiệm thời gian cũng như giúp người đọc liên hệ thông tin giữa các từ ngữ tốt hơn.

Ví dụ:

❌ “Climate / change / is / a / global / issue / that / affects / ecosystems / and / human / societies / worldwide.”

✅ “Climate change / is a global issue / that affects ecosystems / and human societies worldwide.”

• Dừng mắt đúng chỗ: T

  ránh dừng mắt quá lâu tại những từ dễ đoán hoặc từ chức năng (a, the, in…), thay vào đó cần tập trung vào từ khóa có thông tin chính. Người học có thể bắt đầu luyện tập bằng cách gạch chân từ khóa trong bài đọc, sau đó đọc lại và chỉ dừng mắt tại các từ đã chọn, bỏ qua những từ còn lại.

Ví dụ: The rapid development of artificial intelligence has raised concerns about its impact on employment in various industries.

Luyện tập kỹ năng skimming

Skimming giúp người đọc xác định nội dung chính nhanh. Khi skimming, người học cần di chuyển mắt nhanh, không dừng lại tại một từ quá lâu. Trong lúc đọc, người học vận dụng foveal procesing để nắm ý chính của các câu để hiểu ý chính của cả đoạn văn và bài đọc, tránh cố gắng hiểu rõ từng chi tiết.

Để áp dụng skimming trong Reading, người học cần thực hiện các bước sau:

1. Đọc tiêu đề chính và tiêu đề phụ của bài đọc.

2. Đọc kỹ đoạn văn đầu/cuối và câu mở đầu/kết thúc nếu bài viết có cấu trúc diễn dịch hoặc quy nạp.

3. Đọc lướt những phần còn lại để lấy ý chính.

Luyện tập kỹ năng scanning

Scanning giúp người đọc tìm nhanh thông tin quan trọng như ngày, số liệu, tên riêng, từ khóa mà không cần đọc toàn bộ văn bản. Khi scanning, parafoveal processing hỗ trợ người học quét nhanh qua văn bản để tìm từ khoá mục tiêu. Sau đó, foveal processing sẽ tập trung vào từ khoá và foveal processing sẽ hỗ trợ người học nắm thông tin xung quanh từ khoá đó để tìm câu trả lời.

Các bước scanning bao gồm:

1. Xác định và ghi nhớ từ khoá mục tiêu, mở rộng thêm các từ đồng nghĩa, paraphrase.

2. Đọc lướt bài đọc để tìm những từ khóa đó.

3. Sau khi xác định vị trí từ khoá, đọc lướt 1-2 câu xung quanh để xác định đây có phải vị trí thông tin trả lời cho câu hỏi không.

4. Đọc kỹ lại câu văn để xác định đáp án.

Xem thêm: Skimming và Scanning là gì? Cách ứng dụng trong IELTS Reading

Bài tập ứng dụng kỹ năng skimming và scanning trong Reading

Skimming

Đọc đoạn văn sau và xác định ý chính

In recent years, educational institutions around the world have increasingly integrated digital technology into the classroom. From using tablets instead of textbooks to incorporating online learning platforms, the goal has been to enhance student engagement and provide access to a wider range of resources. However, some educators argue that excessive reliance on technology may reduce students’ ability to concentrate and think critically. Despite these concerns, many schools continue to invest in technological upgrades, believing that the benefits outweigh the drawbacks.

What is the main idea of the paragraph?

Hướng dẫn đọc:

1. Đọc nhanh câu đầu và câu cuối của đoạn:

“In recent years, educational institutions around the world have increasingly integrated digital technology into the classroom.”

“Despite these concerns, many schools continue to invest in technological upgrades…”

2. Chuyển mắt nhanh để skim phần văn bản còn lại:

From using tablets instead of textbooks to incorporating online learning platforms, the goal has been to enhance student engagement and provide access to a wider range of resources. However, some educators argue that excessive reliance on technology may reduce students’ ability to concentrate and think critically.

3. Tóm tắt ý chính: The growing use of technology in education brings both benefits and concerns, but most schools continue to adopt it. (Công nghệ được ứng dụng trong giáo dục ngày càng nhiều, nó có cả lợi ích và hạn chế nhưng các trường học vẫn tiếp tục triển khai sử dụng.)

Scanning

Đọc đoạn văn và trả lời câu hỏi sau:

According to a 2021 report by the World Health Organization, around 39% of adults worldwide are overweight. This number has increased significantly from 27% in 2000. The report also notes that obesity rates are highest in North America, where more than 65% of adults are classified as either overweight or obese. In contrast, countries in Southeast Asia report much lower rates, averaging around 18%. Experts recommend that adults engage in at least 150 minutes of moderate physical activity per week and maintain a balanced diet to reduce health risks.

• What percentage of adults were overweight in 2000?

• Which region has the highest obesity rate?

• What is the recommended amount of weekly physical activity?

• What is the average overweight rate in Southeast Asia?

Hướng dẫn:

Xác định từ khoá trong mỗi câu hỏi:

1. What percentage of adults were overweight in 2000? → Từ khoá chính 2000, overweight; thông tin cần tìm: percentage

2. Which region has the highest obesity rate? → Từ khoá chính highest obesity rate; thông tin cần tìm: region

3. What is the recommended amount of weekly physical activity? → Từ khoá chính weekly physical activity; thông tin cần tìm: amount

4. What is the average overweight rate in Southeast Asia? → Từ khoá chính overweight, Southeast Asia; thông tin cần tìm: average weight

Tìm từ khoá:

1. … adults worldwide are overweight. This number has increased significantly from 27% in 2000.

2. … obesity rates are highest in North America

3. Experts recommend that adults engage in at least 150 minutes of moderate physical activity per week

4. countries in Southeast Asia report much lower rates, averaging around 18%

Xác định đáp án:

1. 27%

2. North America

3. at least 150 minutes

4. 18%

Một số công cụ hỗ trợ Foveal and Parafoveal Processing

SwiftRead

SwiftRead là một tiện ích mở rộng trình duyệt trên Chrome/Edge sử dụng công nghệ RSVP (Rapid Serial Visual Presentation) để giúp người học đọc nhanh và hiệu quả hơn. Công nghệ này hỗ trợ loại bỏ giọng nói trong đầu khi đọc từng từ – hiện tượng được gọi là subvocalization – cũng như giảm sự tập trung quá mức vào từng từ riêng lẻ. Thay vào đó, người học sẽ tập trung xử lý văn bản bằng thị giác, nhờ đó có thể đọc nhanh hơn nhưng vẫn hiểu nội dung. Người bình thường đọc trung bình khoảng 200 từ/phút. Khi sử dụng SwiftRead, người học có thể luyện tập để đọc gấp đôi tốc độ, khoảng 400 từ/phút hoặc thậm chí nhanh hơn [3].

BeeLine Reader

BeeLine Reader hỗ trợ người đọc bằng cách sử dụng các dải màu chuyển tiếp giữa các dòng chữ để điều hướng mắt một cách trơn tru khi đọc, giảm áp lực chuyển dòng và cải thiện khả năng xử lý mượt mà giữa các cụm từ. Màu sắc giúp định hướng mắt tốt hơn, từ đó tăng hiệu quả đọc liên tục và hỗ trợ cả việc xác định nhanh thông tin trong vùng parafovea [4].

Readsy

Readsy là một công cụ hỗ trợ đọc hiểu bằng cách tô màu các từ theo loại từ (part of speech) để giúp người dùng dễ dàng nhận diện và xử lý thông tin quan trọng trong đoạn văn. Cụ thể, Readsy sẽ phân tích văn bản trên trang web, xác định loại từ của từng từ (danh từ, động từ, tính từ, giới từ, liên từ, v.v.), sau đó tô nền hoặc thay đổi màu chữ tùy theo loại từ đó.

Người dùng có thể tùy chỉnh loại từ nào được làm nổi bật, thay đổi màu sắc tùy ý, và thậm chí lưu lại mẫu tô màu cá nhân để sử dụng cho các lần đọc sau. Mục tiêu của Readsy là giúp người đọc lướt nhanh văn bản bằng cách tập trung vào những từ mang thông tin quan trọng như danh từ, động từ và tính từ, trong khi giảm mức độ chú ý đến các từ chức năng như giới từ hay liên từ [5].

Bài viết trên đã giúp người học hiểu rõ hơn về cách não bộ xử lý thông tin khi đọc các văn bản. Vì vậy, người học có thể áp dụng Foveal and Parafoveal Processing để đọc hiểu sâu hơn một cách hiệu quả. Kỹ năng này có thể hỗ trợ người học tiết kiệm thời gian khi làm các bài Reading, trả lời các câu hỏi liên quan đến nội dung chính chính xác hơn cũng như tăng khả năng tiếp thu nhiều kiến thức trong thời gian ngắn. Người học có thể tìm đọc thêm về các phương pháp đọc khác tại website của ZIM để nâng cao kỹ năng đọc hiểu của bản thân và chuẩn bị tốt cho các kỳ thi.