Nội dung | Kiến thức trọng tâm |
|---|---|
Phương trình | C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH↓ + 3HBr |
Điều kiện và hiện tượng | Nước bromine, nhiệt độ thường; mất màu, xuất hiện kết tủa trắng. |
Bản chất phản ứng | Phản ứng thế tại vị trí 2, 4, 6 trên vòng benzene, không phải phản ứng cộng. |
Tỉ lệ mol | Phenol : Br₂ : kết tủa = 1 : 3 : 1. |
Nhận biết | Chỉ mất màu nước bromine chưa đủ để xác định phenol. |
Phenol + Br2 → C6H2Br3OH + HBr | Phương trình phản ứng và hiện tượng
Phenol + Br2 → C6H2Br3OH + HBr | Phương trình phản ứng và hiện tượng
Key takeaways
Ở điều kiện thường, phenol + Br2 (C6H5OH + Br2) là phản ứng thế trên vòng benzene, tạo kết tủa trắng 2,4,6-tribromophenol (C6H2Br3OH) và HBr, đồng thời làm mất màu nâu đỏ của nước bromine. Phản ứng phenol tác dụng với dung dịch brom thuộc nội dung bài Phenol trong chương trình Hóa học 11.
Bài viết trình bày phương trình phản ứng phenol + Br2, hiện tượng phenol làm mất màu nước brom, điều kiện phản ứng, vai trò của nhóm –OH và vị trí thế ortho, para trên vòng benzene. Đồng thời, hướng dẫn cân bằng phương trình C6H5OH + 3Br2 → C6H2Br3OH + 3HBr, xác định tỉ lệ mol, tính khối lượng kết tủa và phân biệt phản ứng thế của phenol với phản ứng cộng Br2 của alkene qua các bài tập có lời giải.
Phenol + Br2: Phương trình phản ứng và sản phẩm
C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH↓ + 3HBr
Điều kiện: Phenol tác dụng với nước bromine (dung dịch Br₂) ở nhiệt độ thường, không cần đun nóng hay xúc tác. Khi bromine đủ lượng, phản ứng tạo kết tủa trắng 2,4,6-tribromophenol (công thức thu gọn C₆H₂Br₃OH; công thức phân tử C₆H₃Br₃O) và HBr tan trong nước [1].
Đây là phản ứng thế nguyên tử hydrogen trên vòng benzene bằng nguyên tử bromine, không phải phản ứng cộng.

Vì sao phenol + Br₂ thế ở vị trí 2, 4 và 6?

Nhóm –OH liên kết trực tiếp với vòng benzene làm tăng mật độ electron trên vòng, đặc biệt tại các vị trí ortho (2, 6) và para (4). Vì thế, phenol dễ tham gia phản ứng thế với bromine hơn benzene; trong nước bromine đủ lượng, ba nguyên tử H ở các vị trí này được thay bằng Br.
Phenol (C₆H₅OH) khác ancol benzylic (C₆H₅CH₂OH): ở phenol, nhóm –OH gắn trực tiếp với vòng benzene, còn ở ancol benzylic, nhóm –OH nằm trên mạch nhánh.
Học sinh có thể ôn cấu tạo vòng qua bài Arene - tính chất của hydrocarbon thơm.
Khi phenol phản ứng với Br₂ trong dung môi ít phân cực
Trong dung môi ít phân cực như CS₂ hoặc CHCl₃, ở nhiệt độ thấp và với lượng Br₂ thích hợp, phenol thường tạo sản phẩm monobromine hóa. Sản phẩm chủ yếu là p-bromophenol (4-bromophenol), bên cạnh một lượng nhỏ o-bromophenol (2-bromophenol) [2].
Ví dụ (Br₂/CS₂, khoảng 0°C):
C₆H₅OH + Br₂ → p-BrC₆H₄OH + HBr (chủ yếu)
C₆H₅OH + Br₂ → o-BrC₆H₄OH + HBr (phụ)
Đây vẫn là phản ứng thế trên vòng thơm. Dung môi và lượng Br₂ ảnh hưởng đến mức độ bromine hóa; không áp dụng máy móc phương trình tạo 2,4,6-tribromophenol cho mọi điều kiện.
Phenol làm mất màu nước bromine và tạo kết tủa gì?
Có. Phenol làm mất màu dung dịch bromine (nước brom) và tạo kết tủa trắng 2,4,6-tribromophenol. Đây là hiện tượng chính của phản ứng phenol tác dụng với nước bromine.
Quan sát thí nghiệm: Khi nước bromine tiếp xúc với dung dịch phenol và hỗn hợp được lắc nhẹ, màu của thuốc thử nhạt dần, đồng thời xuất hiện chất rắn màu trắng [1].
Lưu ý an toàn: Phenol và bromine có thể gây bỏng, kích ứng. Thí nghiệm cần thực hiện trong phòng thí nghiệm phù hợp và có người hướng dẫn.

Hiện tượng: Màu vàng nâu (hoặc nâu đỏ tùy nồng độ) của nước bromine nhạt dần hoặc mất đi khi Br₂ bị tiêu thụ; đồng thời xuất hiện kết tủa trắng của 2,4,6-tribromophenol, chất ít tan trong nước.
Giải thích: Phản ứng thế tiêu thụ Br₂ nên nước bromine mất màu. Ba nguyên tử hydrogen tại các vị trí 2, 4 và 6 trên vòng benzene bị thay bằng bromine, tạo 2,4,6-tribromophenol ít tan, tách ra dưới dạng kết tủa trắng.
So sánh điều kiện bromine hóa phenol
Điều kiện | Sản phẩm chính | Hiện tượng / ghi chú |
|---|---|---|
Nước bromine (Br₂/H₂O), nhiệt độ thường, không xúc tác; Br₂ đủ lượng | 2,4,6-tribromophenol | Nước bromine mất màu, xuất hiện kết tủa trắng; thế ở các vị trí 2, 4 và 6. |
Br₂ trong dung môi ít phân cực (CS₂ hoặc CHCl₃), nhiệt độ thấp (khoảng 0°C), lượng Br₂ thích hợp | p-bromophenol (chủ yếu), o-bromophenol (phụ) | Chủ yếu monobromine hóa; không lấy hiện tượng kết tủa trắng của phản ứng trong nước làm kết luận cho môi trường này. |
Phân biệt với phản ứng cộng Br₂ của alkene
Mất màu nước bromine không đủ để khẳng định một chất là phenol vì alkene cũng làm mất màu thuốc thử. Với phenol, Br₂ tham gia phản ứng thế trên vòng thơm và thường tạo kết tủa trắng; với alkene, Br₂ cộng vào liên kết đôi C=C. Ví dụ: C₂H₄ + Br₂ → C₂H₄Br₂. Có thể đối chiếu trong bài C₂H₄ + Br₂ và hiện tượng phản ứng.
Lưu ý khi nhận biết: Không chỉ phenol mà một số hợp chất khác, chẳng hạn aniline, cũng có thể làm mất màu nước bromine và tạo kết tủa trắng. Khi cần xác định chất chưa biết, phải kết hợp thêm thông tin về mẫu và phép thử phù hợp.
Tỉ lệ mol phenol – Br₂ và cách tính khối lượng kết tủa
Trong nước ở điều kiện thường, phenol phản ứng với bromine theo phương trình:
C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH↓ + 3HBr
Ba nguyên tử hydrogen trên vòng được thay bằng bromine, tạo 2,4,6-tribromophenol. Đây là phản ứng thế, cần phân biệt với phản ứng cộng bromine vào liên kết đôi của alkene.
Tỉ lệ mol dùng để tính toán là:
\[{n_{\text{phenol phản ứng}}: n_{\mathrm{Br_2 phản ứng}}: n_{\text{kết tủa}}=1:3:1}\]
Như vậy, 1 mol phenol tiêu thụ 3 mol Br₂ và tạo 1 mol kết tủa.
Với nguyên tử khối quy ước C = 12, H = 1, O = 16 và Br = 80:
\[M_{\text{phenol}}=94;\quad M_{\mathrm{Br_2}}=160;\quad M_{\text{kết tủa}}=331\;\mathrm{g/mol}\]

Cách tính khối lượng 2,4,6-tribromophenol gồm ba bước:
1. Đổi dữ kiện sang số mol: \(n=m/M\) hoặc \(n=C_MV\), với V tính bằng lít (L).
Nếu đề cho cả hai chất, so sánh số mol ban đầu của phenol và Br₂ (\(n_{\mathrm{C_6H_5OH}}\) và\(\frac{n_{\mathrm{Br_2}}}{3}\)). Giá trị nhỏ hơn xác định lượng kết tủa.
2. Chia số mol cho hệ số để tìm chất giới hạn.
3. Suy ra số mol kết tủa rồi nhân với 331(\(M_{\text{kết tủa}}\)).
Ngược lại, khi biết khối lượng kết tủa khô, tinh khiết và được thu hoàn toàn, tính số mol kết tủa theo công thức: \[n_{\text{kết tủa}}=\frac{m_{\text{kết tủa}}}{331}\]
\(n_{\mathrm{C_6H_5OH}}=n_{\text{kết tủa}}\)
\(n_{\mathrm{Br_2}}=3n_{\text{kết tủa}}\)
Nếu hiệu suất thu sản phẩm là H%, khối lượng thực tế được tính bằng:
\(m_{\text{thực tế}}=m_{\text{lí thuyết}}\times\frac{H}{100}\)
Ngược lại, muốn tính khối lượng lí thuyết từ khối lượng thực tế, phải chia cho H%.
Cần phân biệt với alkene, nơi mỗi liên kết đôi cộng 1 phân tử Br₂. Ở phenol, Br₂ không cộng vào vòng benzene mà thế ba nguyên tử H, nên mỗi mol phenol tiêu tốn 3 mol Br₂.
Bài tập phenol + Br2 có lời giải
Câu 1. Cho 4,7 g phenol phản ứng hoàn toàn với nước bromine dư.
a, Viết phương trình và gọi tên sản phẩm kết tủa.
b, Tính khối lượng kết tủa (2,4,6-tribromophenol) thu được.
Lời giải:
a, C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH↓ + 3HBr.
2,4,6-tribromophenol.
b, \(n_{\text{phenol}}=\frac{4,7}{94}=0,05\;\mathrm{mol}\)
\[m_{\mathrm{Br_2\ phản\ ứng}}=3\times0,05\times160=24\;\mathrm{g}\]
\[m_{\text{kết tủa}}=0,05\times331=16,55\;\mathrm{g}\]
Câu 2. Nhỏ từng giọt nước bromine vào dung dịch phenol còn dư. Nêu hiện tượng và giải thích.
Lời giải: Nước bromine mất màu do Br₂ bị phản ứng mất đi; kết tủa trắng xuất hiện do tạo 2,4,6-tribromophenol ít tan có màu trắng.
Câu 3. Điền hệ số vào phương trình sau: C₆H₅OH + …Br₂ → C₆H₂Br₃OH + …HBr.
Giả sử thu được 9,93 g 2,4,6-tribromophenol (kết tủa trắng) từ phương trình trên với hiệu suất phản ứng là 80%. Tính khối lượng phenol và khối lượng Br₂ cần dùng.
Lời giải:
Phương trình cân bằng: C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH↓ + 3HBr.
Số mol kết tủa thực tế thu được:
\(n_{\text{kết tủa, thực tế}} =\frac{9{,}93}{331} =0{,}03\;\mathrm{mol}\)
Vì hiệu suất phản ứng là 80%, số mol kết tủa lí thuyết là:
\(n_{\text{kết tủa, lí thuyết}} =\frac{0{,}03}{0{,}80} =0{,}0375\;\mathrm{mol}\)
Theo phương trình, tỉ lệ mol phenol : Br₂ : kết tủa là 1:3:1. Do đó, lượng chất ban đầu cần dùng theo đúng tỉ lệ phản ứng:
\(n_{\mathrm{C_6H_5OH}}=0{,}0375\;\mathrm{mol}\)
\(n_{\mathrm{Br_2}}=3\times0{,}0375=0{,}1125\;\mathrm{mol}\)
Khối lượng mỗi chất:
\(m_{\mathrm{C_6H_5OH}}=0{,}0375\times94=3{,}525\;\mathrm{g}\)
\(m_{\mathrm{Br_2}}=0{,}1125\times160=18{,}0\;\mathrm{g}\)
Câu 4. Trộn 4,7 g phenol với dung dịch chứa 0,12 mol Br₂. Giả sử phản ứng xảy ra hoàn toàn và chỉ tạo 2,4,6-tribromophenol. Tính khối lượng kết tủa.
Lời giải: C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH↓ + 3HBr.
\(n_{\mathrm{C_6H_5OH}}=\frac{4{,}7}{94}=0{,}05\;\mathrm{mol}\)
Vì \(\frac{0{,}12}{3}<0{,}05\) nên Br₂ hết, phenol dư. Kết tủa tính theo số mol của Br₂.
\(n_{\text{kết tủa}}=\frac{0{,}12}{3}=0{,}04\;\mathrm{mol}\)
\(m_{\text{kết tủa}}=0{,}04\times331=13{,}24\;\mathrm{g}\)
Câu 5. Một mẫu dung dịch X được biết là dung dịch phenol hoặc nước có hòa tan ethylene. Khi thêm nước bromine, An thấy thuốc thử mất màu và kết luận: “X chắc chắn là dung dịch phenol.”
Kết luận của An đã đủ cơ sở chưa? Cần quan sát thêm hiện tượng nào để phân biệt hai mẫu?
Lời giải: Kết luận của An chưa đủ cơ sở, vì cả phenol và ethylene đều làm mất màu nước bromine.
Cần quan sát thêm sự tạo kết tủa:
Dung dịch phenol: xuất hiện kết tủa trắng 2,4,6-tribromophenol.
Nước có hòa tan ethylene: không xuất hiện kết tủa trắng này.
Vì vậy, trong phạm vi hai mẫu đã cho, phải dựa vào cả hiện tượng mất màu và xuất hiện kết tủa trắng để nhận biết dung dịch phenol.
Kết luận
Phản ứng phenol + Br₂ trong nước ở điều kiện thường được biểu diễn bằng phương trình C₆H₅OH + 3Br₂ → C₆H₂Br₃OH↓ + 3HBr. Đây là phản ứng thế trên vòng benzene, tạo kết tủa trắng 2,4,6-tribromophenol và làm mất màu nước bromine. Khi giải bài tập, học sinh cần xác định đúng điều kiện phản ứng, vận dụng tỉ lệ mol phenol : Br₂ : kết tủa = 1 : 3 : 1 và phân biệt với phản ứng cộng bromine của alkene. Lưu ý, hiện tượng mất màu nước bromine riêng lẻ chưa đủ để nhận biết phenol.
Để củng cố kiến thức về tính chất hóa học của phenol, phản ứng thế trên vòng benzene và các dạng bài tập liên quan, học sinh có thể tham khảo thêm chuyên mục Hóa học 11 tại ZIM Academy.
Nguồn tham khảo
“Hóa học 11 – Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 21: Phenol.” Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, https://heid.vn/product/sach-giao-khoa-hoa-hoc-11-ket-noi-tri-thuc/. Accessed 18 November 2026.
“ Alcohols, Phenols and Ethers – NCERT Exemplar, Class XII.” SATHEE – Indian Institute of Technology Kanpur, https://sathee.iitk.ac.in/or/sathee-neet/ncert-books/neet-ncert-exemplar/ncert_c12_exemplar/alcohols_phenols_and_ethers/. Accessed 18 November 2026.

Bình luận - Hỏi đáp