Truyện truyền kì là gì? Đặc điểm thể loại và giá trị nghệ thuật

Truyện truyền kì là một thể loại đặc sắc trong nền văn học trung đại Việt Nam, nổi bật với sự kết hợp giữa hiện thực đời sống và yếu tố kì ảo. Thông qua những câu chuyện mang màu sắc huyền bí, các tác giả không chỉ phản ánh xã hội, con người mà còn gửi gắm những tư tưởng nhân văn sâu sắc.

Trong số các tác phẩm truyền kì, Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ được xem là đỉnh cao tiêu biểu của thể loại này. Bài viết sau đây sẽ giúp người học nắm được những kiến thức trọng tâm về truyện truyền kì và Truyền kì mạn lục.

Truyện truyền kì là gì?

Truyện truyền kì là một thể loại văn xuôi tự sự thời trung đại, phản ánh hiện thực qua những yếu tố kì lạ, hoang đường.

Ở Việt Nam, truyện được viết bằng chữ Hán, phát triển mạnh ở thế kỉ XVI – XVII, tiêu biểu là Thánh Tông di thảo, tương truyền của Lê Thánh Tông, Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ [1].

Truyện truyền kì thuộc bộ phận văn học viết, tuy nhiên, trong quá trình sáng tạo, các tác giả cũng sử dụng nhiều yếu tố của văn học dân gian. Trong mỗi tác phẩm, yếu tố kì ảo và yếu tố hiện thực kết hợp, đan xen một cách linh hoạt. Qua những chi tiết kì ảo, người đọc có thể nhận thấy những vấn đề cốt lõi của hiện thực cũng như quan niệm và thái độ của tác giả.

Đặc điểm của truyện truyền kì

Đặc điểm của truyện truyền kì thể hiện qua các yếu tố: không gian, thời gian, nhân vật, cốt truyện, lời của người kể chuyện và lời của nhân vật.

Cốt truyện của truyện truyền kì

Truyện truyền kì có khi mô phỏng cốt truyện dân gian hoặc dã sử lưu truyền rộng rãi trong nhân dân; có khi mượn từ truyện truyền kì Trung Quốc. Cốt truyện được tổ chức chủ yếu dựa trên chuỗi sự kiện sắp xếp theo trật tự tuyến tính, có quan hệ nhân quả.

Nhân vật trong truyện truyền kì

Thế giới nhân vật khá đa dạng, phong phú, trong đó nổi bật nhất là ba nhóm: thần tiên, người trần và yêu quái. Các nhân vật thường có những nét kì lạ, biểu hiện ở nguồn gốc ra đời, ngoại hình hay năng lực siêu nhiên,...

Không gian và thời gian trong truyện truyền kì

Không gian trong truyện thường có sự pha trộn giữa cõi trần, cõi tiên, cõi âm; các hình thức không gian này không tồn tại tách biệt mà liên thông với nhau.

Thời gian cũng có sự kết hợp chặt chẽ giữa thời gian thực và thời gian kì ảo. Thời gian thực với các điểm mốc, các niên đại xác định góp phần tạo nên giá trị hiện thực. Thời gian kì ảo thường được sử dụng khi nói về cõi tiên, cõi âm – nơi mọi thứ ngưng đọng, không biến đổi, không giới hạn.

Lời của người kể chuyện

Lời của người kể chuyện trong truyện truyền kì là lời kể của một người biết hết mọi chuyện ở trần gian, địa phủ, thượng giới; mọi hành động, suy nghĩ của nhân vật. Lời của người kể chuyện thường chiếm tỉ lệ cao trong văn bản.

Ngôn ngữ trong truyện truyền kì

Truyện truyền kì sử dụng nhiều điển tích, điển cố (được hiểu là câu chuyện, sự việc hay câu chữ trong sách xưa, được dẫn lại một cách cô đúc trong văn bản của các tác giả đời sau) [2].

Yếu tố kì ảo trong truyện truyền kì

Trong các đặc điểm trên, sự kết hợp giữa yếu tố thực và yếu tố kì ảo giữ vai trò quan trọng, tạo nên đặc trưng của thể loại truyền kì. Yếu tố kì ảo là những chi tiết không có thật trong đời sống nhưng được xây dựng từ trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo của con người.

Các yếu tố kì ảo thường gắn liền với sự xuất hiện của thần tiên, ma quỷ, yêu quái hoặc những hiện tượng siêu nhiên, góp phần làm cho câu chuyện trở nên hấp dẫn, đồng thời giúp tác giả thể hiện tư tưởng, tình cảm và thái độ đối với hiện thực cuộc sống.

Tác dụng của yếu tố kì ảo trong truyện truyền kì

Hiểu một cách khái quát, “kì” là những hiện tượng, sự việc hoặc con người mang tính khác thường. Xét ở phương diện khách quan, cái “kì” gắn với những điều lạ lùng, hiếm thấy, vượt ra ngoài quy luật quen thuộc của đời sống. Xét ở phương diện chủ quan, cái “kì” tạo nên cảm giác bất ngờ, đột ngột, khó lí giải hoặc khó tin đối với người tiếp nhận.

Nhà nghiên cứu Roger Caillois cho rằng: “Toàn bộ sự kì ảo là ở sự phá vỡ cái trật tự được công nhận, sự xâm nhập của cái không thể chấp nhận vào giữa tính tất yếu hằng ngày vốn không thể đảo ngược.” [3]

Từ quan niệm này có thể thấy, yếu tố kì ảo không đơn thuần là sản phẩm của trí tưởng tượng mà còn là đặc trưng giúp người sáng tác phản ánh hiện thực và thể hiện tư tưởng, tình cảm của mình. Vì vậy, yếu tố kì ảo giữ vai trò quan trọng trong cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật của thể loại truyền kì.

Tăng sức hấp dẫn cho câu chuyện

Sự xuất hiện của thần tiên, ma quỷ, yêu quái hay những hiện tượng siêu nhiên khiến câu chuyện trở nên li kì, huyền bí, thú vị và kích thích trí tò mò của người đọc.

Những cuộc gặp gỡ giữa người và thần, những chuyến du hành đến cõi âm hay những phép màu vượt ngoài quy luật tự nhiên đã làm cho thế giới nghệ thuật trong truyện trở nên sinh động, giàu sức cuốn hút hơn so với những câu chuyện thuần túy hiện thực.

Thể hiện khát vọng công lí của con người

Yếu tố kì ảo còn là phương tiện để người xưa gửi gắm khát vọng về công bằng và lẽ phải trong cuộc sống. Trong hiện thực phong kiến, nhiều người lương thiện phải chịu oan khuất, bất hạnh mà không thể tự bảo vệ mình.

Vì thế, các tác giả thường xây dựng những lực lượng siêu nhiên đứng ra minh oan, trừng trị cái ác và bảo vệ cái thiện. Nhờ đó, người đọc cảm nhận được niềm tin vào chiến thắng cuối cùng của công lí, đồng thời thấy được ước mơ về một xã hội tốt đẹp hơn.

Góp phần phản ánh hiện thực xã hội

Thông qua những câu chuyện tưởng như hoang đường, các tác giả phản ánh nhiều vấn đề của xã hội đương thời như chiến tranh, bất công, sự tha hóa của tầng lớp thống trị hay số phận bi kịch của người dân, đặc biệt là người phụ nữ.

Chính yếu tố kì ảo đã giúp hiện thực được phản ánh một cách linh hoạt, kín đáo nhưng vẫn sâu sắc, nhất là trong bối cảnh tư tưởng và ngôn luận còn nhiều hạn chế.

Làm nổi bật tư tưởng của tác phẩm

Bên cạnh đó, yếu tố kì ảo còn góp phần thể hiện tư tưởng và bộc lộ thái độ của người viết. Qua việc xây dựng các nhân vật, sự kiện và thế giới siêu nhiên, tác giả có thể bày tỏ sự cảm thông với những con người bất hạnh, ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp hoặc phê phán những thế lực tàn bạo trong xã hội.

Nhờ vậy, tác phẩm không chỉ dừng lại ở việc kể một câu chuyện hấp dẫn mà còn gửi gắm những giá trị nhân văn và những suy ngẫm sâu sắc về cuộc đời. Yếu tố kì ảo cũng góp phần tạo nên sức sống lâu bền của thể loại truyền kì trong lịch sử văn học dân tộc.

Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ

Phần này giới thiệu Nguyễn Dữ, tập truyện Truyền kì mạn lục và một số truyện tiêu biểu.

Nguyễn Dữ là ai?

Nguyễn Dữ là một trong những tác gia tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam. Ông sống vào khoảng thế kỉ XVI, quê ở Hải Dương, là học trò của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Tuy đỗ đạt và từng làm quan trong thời gian ngắn, Nguyễn Dữ sớm lui về ở ẩn.

Trong bối cảnh xã hội phong kiến nhiều biến động, ông đã gửi gắm những suy tư về con người, cuộc đời và thời đại qua các sáng tác của mình. Tên tuổi Nguyễn Dữ gắn liền với Truyền kì mạn lục – tác phẩm được xem là đỉnh cao của thể loại truyền kì trong văn học Việt Nam.

Truyền kì mạn lục là gì?

Truyền kì mạn lục có nghĩa là “ghi chép tản mạn những điều kì lạ được lưu truyền”, là tác phẩm duy nhất của danh sĩ Nguyễn Dữ (thường được gọi là Nguyễn Dữ), và đã được Tiến sĩ Vũ Khâm Lân (1702 – ?), đánh giá là một "thiên cổ kỳ bút".

Đây là tập truyện viết bằng chữ Hán, thuộc thể loại truyền kì – một thể loại tự sự trung đại kết hợp giữa hiện thực đời sống và yếu tố kì ảo. Tác phẩm gồm 20 truyện ngắn, cốt truyện chủ yếu lấy từ những câu chuyện lưu truyền trong dân gian, sau đó biến tấu theo phong cách cá nhân của Nguyễn Dữ.

Thông qua những câu chuyện về thần tiên, ma quỷ, linh hồn hay các hiện tượng siêu nhiên, tác phẩm phản ánh phản ánh sâu sắc bức tranh hiện thực của một thời kì rối ren trong lịch sử Việt Nam, đồng thời bộc lộ tư tưởng nhân đạo và khát vọng công lí của tác giả.

Một số truyện tiêu biểu

Trong số 20 truyện, nhiều tác phẩm đã trở nên quen thuộc với học sinh và người yêu văn học. Tiêu biểu nhất là “Chuyện người con gái Nam Xương”, kể về bi kịch của Vũ Nương – người phụ nữ đức hạnh nhưng phải chịu oan khuất trong xã hội phong kiến.

Bên cạnh đó còn có “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên” (Tản Viên từ Phán sự lục), ca ngợi tinh thần chính trực và khát vọng công lí thông qua hình tượng Ngô Tử Văn; “Chuyện cây gạo” với màu sắc kì ảo đậm nét; hay “Chuyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu”, thể hiện những phẩm chất đạo đức đáng quý của con người.

Những câu chuyện này không chỉ hấp dẫn bởi yếu tố kì ảo mà còn chứa đựng nhiều giá trị hiện thực và nhân văn sâu sắc, góp phần làm nên vị trí đặc biệt của Truyền kì mạn lục trong lịch sử văn học dân tộc.

Giá trị nội dung và nghệ thuật của Truyền kì mạn lục

Tác phẩm thể hiện giá trị hiện thực và nhân đạo qua cốt truyện cùng các yếu tố kì ảo.

Giá trị hiện thực

Qua số phận của những con người nhỏ bé, đặc biệt là người phụ nữ, tác phẩm phơi bày những bất công của chế độ phong kiến, sự suy đồi của tầng lớp cầm quyền, những hủ tục lạc hậu và những bi kịch mà con người phải gánh chịu. Vì vậy, tác phẩm được xem là một “bức tranh hiện thực” sinh động về xã hội đương thời.

Giá trị nhân đạo

Tác phẩm thể hiện tấm lòng nhân đạo sâu sắc của Nguyễn Dữ đối với con người. Nhà văn bày tỏ sự cảm thông trước những đau khổ, bất hạnh của những số phận bị áp bức, đồng thời trân trọng vẻ đẹp phẩm chất, khát vọng hạnh phúc và quyền được sống chính đáng của họ. Bên cạnh đó, tác phẩm còn thể hiện niềm tin vào công lí và ước mơ về một cuộc sống công bằng, tốt đẹp hơn cho con người.

Nghệ thuật xây dựng cốt truyện

Một trong những thành công nổi bật của Truyền kì mạn lục là nghệ thuật xây dựng cốt truyện hấp dẫn. Các câu chuyện thường được tổ chức theo trình tự sự kiện rõ ràng, có mở đầu, phát triển, cao trào và kết thúc hợp lí. Tác giả khéo léo kết hợp những tình tiết bất ngờ, li kì với các chi tiết đời thường, tạo nên sức cuốn hút cho người đọc.

Nhiều truyện còn được xây dựng trên cơ sở những truyền thuyết, giai thoại dân gian rồi được sáng tạo, bổ sung để mang dấu ấn riêng của người kể.

Sử dụng yếu tố kì ảo đặc sắc

Thế giới Nguyễn Dữ xây dựng trong Truyền kỳ mạn lục vừa có thần tiên, vừa có con người, vừa chân thực mà cũng vô cùng huyền ảo. Khi xuyên qua lớp sương mù đượm chất truyền kì, ta sẽ thấy một thế giới chân thực được thêu dệt nên từ những chất liệu tuyệt diệu nhất – nỗi trăn trở về thời cuộc, tấm lòng trân trọng và ngợi ca những nhân cách thanh cao, cứng cỏi, những anh hùng cứu nước, giúp dân.

“Thông qua các nhân vật thần tiên, ma quái, tinh loài vật, cây cỏ…. tác phẩm muốn gửi gắm ý tưởng phê phán nền chính sự rối loạn, không còn kỷ cương trật tự, vua chúa hôn ám, bề tôi thoán đoạt, bọn gian hiểm nịnh hót đầy triều đình, những kẻ quan cao chức trọng thả sức vơ vét của cải, sách nhiễu dân lành, thậm chí đến chiếm đoạt vợ người, bức hại chồng người…” [4].

Những thói cờ bạc, trộm cắp, tật dịch, tệ nạn, ma quỷ hoành hành này, khiến cuộc sống của “người dân lương thiện, đặc biệt là phụ nữ phải chịu nhiều đau khổ. Nguyễn Dữ dành nhiều ưu ái cho những nhân vật này. [...] Ông trân trọng và ca ngợi những nhân cách thanh cao, cứng cỏi, những anh hùng cứu nước, giúp dân không kể họ ở địa vị cao hay thấp” [4]. (Lời tựa của Trần Thị Băng Thanh).

Kết luận

Có thể thấy, truyện truyền kì là một thể loại văn học đặc sắc, với sự kết hợp hài hòa giữa thế giớ hiện thực và yếu tố kì ảo nhằm phản ánh cuộc sống, con người và những vấn đề xã hội đương thời. Hệ thống cốt truyện hấp dẫn, nhân vật đa dạng cùng không gian nghệ thuật giàu màu sắc huyền bí đã tạo nên nhiều giá trị tư tưởng và thẩm mỹ sâu sắc cho thể loại này.

Trong đó, Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ được xem là áng “thiên cổ kỳ bút” của truyện truyền kì Việt Nam. Thông qua các yếu tố kì ảo, tác giả không chỉ làm phong phú hình thức biểu hiện, tăng sức hấp dẫn cho câu chuyện mà còn góp phần gửi gắm tư tưởng nhân văn và tiếng nói phê phán hiện thực sâu sắc.

Xem thêm các tác phẩm thuộc thể loại truyền kì hoặc các bài chia sẻ khái niệm văn học, phân tích nhân vật tại chuyên mục Ngữ Văn của ZIM Academy.