Banner background

Số oxi hóa | Quy tắc xác định, cách tính và bài tập

Số oxi hóa là gì? Tìm hiểu 4 quy tắc xác định số oxi hóa, cách tính trong đơn chất, hợp chất và ion, ví dụ số oxi hóa của NO cùng bài tập có lời giải.
so oxi hoa quy tac xac dinh cach tinh va bai tap

Key takeaways

Nội dung

Kiến thức trọng tâm

Khái niệm

Số oxi hóa là điện tích giả định của nguyên tử trong phân tử hoặc ion.

Quy tắc xác định

Đơn chất: 0; ion đơn nguyên tử: bằng điện tích ion; H thường +1, O thường −2; tổng số oxi hóa bằng 0 trong phân tử trung hòa hoặc bằng điện tích ion.

Cách tính

Đặt ẩn và lập phương trình từ tổng số oxi hóa.

Số oxi hóa của NO

O có số oxi hóa −2 nên N có số oxi hóa +2.

Ứng dụng

Nhận diện sự oxi hóa, sự khử và cân bằng phản ứng oxi hóa – khử.

Số oxi hóa là điện tích quy ước của nguyên tử khi giả định electron liên kết chuyển về nguyên tử có độ âm điện lớn hơn. Trong Hóa học 10, đại lượng này được xác định bằng bốn quy tắc và dùng để nhận biết phản ứng oxi hóa – khử, nhưng người học dễ nhầm nó với hóa trị. Vì vậy, bài viết trình bày kí hiệu, cách tính trong đơn chất, hợp chất và ion, các trường hợp ngoại lệ, ví dụ số oxi hóa của NO và bài tập có lời giải.

Số oxi hóa là gì?

Số oxi hóa là điện tích quy ước của nguyên tử trong phân tử khi coi tất cả các electron liên kết đều chuyển hoàn toàn về nguyên tử có độ âm điện lớn hơn. [1]

Để hiểu bản chất, xét phân tử nước \(\mathrm{H_2O}\). Oxygen có độ âm điện lớn hơn hydrogen nên theo quy ước, các electron liên kết được tính hoàn toàn về oxygen. Vì vậy, oxygen có số oxi hóa −2, còn mỗi hydrogen có số oxi hóa +1.

Cần chú ý, điều đó không có nghĩa các nguyên tử trong phân tử nước thực sự tồn tại dưới dạng những ion độc lập mang điện tích tương ứng. Liên kết O–H là liên kết cộng hóa trị phân cực; số oxi hóa là cách quy ước khi xem cặp electron trong liên kết \(\mathrm{H_2O}\)thuộc về phía Oxygen.

Số oxi hóa là gì?
Số oxi hóa là một đại lượng đại số biểu thị điện tích giả định của một nguyên tử trong phân tử hoặc ion, nếu giả định rằng các liên kết hóa học trong đó đều là liên kết ion

Cách ghi số oxi hóa

Số oxi hóa được viết bằng số đại số, dấu đứng trước và trị số đứng sau: +1, −2, +3 hoặc 0. Khi biểu diễn trực tiếp trên công thức, giá trị được đặt phía trên kí hiệu nguyên tố.

Ví dụ, trong sodium chloride:

\(\overset{+1}{\mathrm{Na}}\overset{-1}{\mathrm{Cl}}\)

Cần phân biệt với cách ghi điện tích ion, dễ gây nhầm lẫn:

  • Số oxi hóa của sodium: +1.

  • Điện tích của ion sodium: 1+.

  • Số oxi hóa của chlorine: −1.

  • Điện tích của ion chloride: 1−.

Hai cách ghi có ý nghĩa khác nhau dù giá trị tương ứng có thể giống nhau. Vì vậy cần lưu ý những điểm dễ sai

Sơ đồ khái niệm và bốn quy tắc xác định số oxi hóa
Infographic minh họa khái niệm số oxi hóa và bốn quy tắc xác định số oxi hóa trong chương trình Hóa học 10.

Số oxi hóa là công cụ quan trọng trong các bài toán hóa học vì giúp xác định nguyên tử nào có sự thay đổi trạng thái oxi hóa khi phản ứng xảy ra. Nhờ đó, học sinh có thể nhận biết chất oxi hóa, chất khử và chuẩn bị cho việc cân bằng phản ứng oxi hóa khử. [1]

Cách xác định số oxi hóa

Số oxi hóa được xác định theo bốn quy tắc cơ bản trong Hóa học 10. [1]

Quy tắc 1: Trong đơn chất, số oxi hóa bằng 0

Trong mọi đơn chất, số oxi hóa của các nguyên tử đều bằng 0, bất kể đơn chất gồm một hay nhiều nguyên tử.

Ví dụ:

  • \(\mathrm{Fe}\): iron có số oxi hóa 0.

  • \(\mathrm{H_2}\): hydrogen có số oxi hóa 0.

  • \(\mathrm{O_3}\): oxygen có số oxi hóa 0.

Không nhầm số oxi hóa 0 với số nguyên tử trong phân tử.

Quy tắc 2: Số oxi hóa thường gặp trong hợp chất

Trong các hợp chất thường gặp

Nguyên tố

Số oxi hóa thường gặp

Hydrogen

+1

Oxygen

−2

Kim loại nhóm IA

+1

Kim loại nhóm IIA

+2

Kim loại nhóm IIIA

+3

Ví dụ: Trong \(\mathrm{MgO}\), magnesium có số oxi hóa +2 và oxygen có số oxi hóa −2.

Lưu ý: Không được khẳng định oxygen luôn có số oxi hóa −2 hoặc hydrogen luôn có số oxi hóa +1. Một số hợp chất đặc biệt có thể tồn tại số oxi hóa khác.

Quy tắc 3: Tổng số oxi hóa trong phân tử bằng 0

Đối với phân tử hợp chất trung hòa, tổng đại số số oxi hóa của tất cả nguyên tử bằng 0.

Ví dụ: Trong \(\mathrm{CO_2}\), đặt số oxi hóa của carbon là x:

\(x+2(-2)=0\Rightarrow x=+4\)

Vậy carbon có số oxi hóa +4.

Quy tắc 4: Tổng số oxi hóa trong ion bằng điện tích ion

Với ion đơn nguyên tử, số oxi hóa bằng điện tích của ion. Với ion đa nguyên tử, tổng số oxi hóa bằng điện tích toàn ion.

Ví dụ: Trong \(\mathrm{Fe^{3+}}\), iron có số oxi hóa +3. Đối với \(\mathrm{SO_4^{2-}}\), tổng số oxi hóa của sulfur và bốn oxygen bằng −2.

Mở rộng: Những ngoại lệ cần lưu ý

Trong peroxide như \(\mathrm{H_2O_2}\), oxygen có số oxi hóa −1. Trong hydride kim loại như \(\mathrm{NaH}\), hydrogen có số oxi hóa −1. Ngoài ra, trong \(\mathrm{OF_2}\), oxygen có số oxi hóa +2. Những hợp chất khác cũng có 1 số trường hợp ngoại lệ, cần kiểm tra kĩ trước khi kết luận. [2]

Cách tính số oxi hóa trong hợp chất và ion

Số oxi hóa trong hợp chất và ion được tính bằng cách xác định nguyên tố cần tìm, đặt số oxi hóa là x và lập phương trình tổng đại số.

Quy trình gồm ba bước:

  1. Gán số oxi hóa đã biết cho những nguyên tố phù hợp.

  2. Lập phương trình có tổng bằng 0 đối với phân tử trung hòa, hoặc bằng điện tích đối với ion.

  3. Giải x và thay ngược kết quả để kiểm tra.

Cách tính số oxi hóa trong hợp chất và ion
Cách tính số oxi hóa trong hợp chất và ion

Ví dụ 1: Xác định sulfur trong \(\mathrm{H_2SO_4}\)

Hydrogen thường có số oxi hóa +1, oxygen là −2. Đặt số oxi hóa sulfur là x:

\(2(+1)+x+4(-2)=0\)

\(x=+6\)

Kiểm tra: 2 + 6 − 8 = 0. Vậy sulfur có số oxi hóa +6.

Ví dụ 2: Xác định nitrogen trong \(\mathrm{NH_4^+}\)

Đây là ion ammonium có điện tích +1. Đặt số oxi hóa nitrogen là x:

\(x+4(+1)=+1\)

\(x=-3\)

Kiểm tra: −3 + 4 = +1. Nitrogen có số oxi hóa −3, không phải +1. Điện tích +1 thuộc toàn bộ ion ammonium.

Ví dụ 3: Xác định nitrogen trong \(\mathrm{NO_3^-}\)

Ion nitrate có điện tích −1. Oxygen có số oxi hóa −2:

\(x+3(-2)=-1\)

\(x=+5\)

Kiểm tra: \(+5−6=−1\). Vậy nitrogen có số oxi hóa +5.

Ví dụ 4: Xác định oxygen trong \(\mathrm{H_2O_2}\)

Đây là ví dụ mở rộng về ngoại lệ. Trong hydrogen peroxide, hydrogen có số oxi hóa +1. Đặt số oxi hóa oxygen là x:

\(2(+1)+2x=0\)

\(x=-1\)

Kiểm tra: \(2−2=0.\) Vậy oxygen trong \(\mathrm{H_2O_2}\) có số oxi hóa −1, khác với nước \(\mathrm{H_2O}\), nơi oxygen có số oxi hóa −2.

Điểm quan trọng: khi làm bài là không chỉ nhớ kết quả, mà phải xác định đúng tổng điện tích của chất hoặc ion.

Phân biệt số oxi hóa, hóa trị và vai trò oxi hóa – khử

Số oxi hóa và hóa trị đều mô tả đặc điểm của nguyên tử trong hợp chất, nhưng không phải cùng một đại lượng; sự thay đổi số oxi hóa cho biết nguyên tử đang bị oxi hóa hay bị khử. [1]

Tiêu chí

Số oxi hóa

Hóa trị

Bản chất

Điện tích quy ước

Khả năng liên kết

Cách biểu diễn

+1, −2, +3, 0

I, II, III,...

Giá trị âm

Có thể có

Không dùng dấu âm với cộng hóa trị

Ứng dụng

Xác định sự oxi hóa, khử

Mô tả liên kết, lập công thức

Ví dụ: oxygen trong hydrogen peroxide có cộng hóa trị II vì mỗi nguyên tử oxygen tạo hai liên kết đơn, nhưng số oxi hóa là −1. Như vậy, hóa trị không nhất thiết bằng trị tuyệt đối của số oxi hóa.

Phân biệt số oxi hóa, hóa trị và vai trò oxi hóa – khử
Phân biệt số oxi hóa, hóa trị và vai trò oxi hóa – khử

Xác định chất oxi hóa và chất khử

Khi phản ứng xảy ra, sự thay đổi số oxi hóa cho biết nguyên tử đang bị oxi hóa hay bị khử.

Số oxi hóa tăng: Nguyên tử nhường electron theo quy ước, xảy ra quá trình oxi hóa. Chất chứa nguyên tử nhường electron là chất khử.

Số oxi hóa giảm: Nguyên tử nhận electron theo quy ước, xảy ra quá trình khử. Chất chứa nguyên tử nhận electron là chất oxi hóa.

Xét phản ứng:

\(\mathrm{CuO+H_2\rightarrow Cu+H_2O}\)

Copper trong \(\mathrm{CuO}\) có số oxi hóa +2, sau phản ứng giảm về 0. Hydrogen trong \(\mathrm{H_2}\) có số oxi hóa 0, sau phản ứng tăng lên +1.

Do đó, \(\mathrm{CuO}\) là chất oxi hóa, còn \(\mathrm{H_2}\) là chất khử.

Điểm cần chú ý: Chất oxi hóa là chất bị khử, không phải chất bị oxi hóa. Ngược lại, chất khử chính là chất bị oxi hóa.

Bài tập xác định số oxi hóa có lời giải

Bài tập xác định số oxi hóa gồm các dạng về đơn chất, ion, hợp chất, muối, ion đa nguyên tử, chất oxi hóa – chất khử và các ngoại lệ của oxygen, hydrogen.

Bài 1: Xác định số oxi hóa trong đơn chất và ion

Đề bài

Phát biểu nào sau đây không đúng?

A. Số oxi hóa của nitrogen trong \(\mathrm{N_2}\) bằng 0.

B. Số oxi hóa của sodium trong \(\mathrm{Na^+}\) bằng +1.

C. Số oxi hóa của sulfur trong \(\mathrm{S_8}\) bằng +8.

D. Số oxi hóa của chlorine trong \(\mathrm{Cl^-}\) bằng −1.

Phân tích đề bài

Cần phân biệt quy tắc xác định số oxi hóa trong đơn chất với ion đơn nguyên tử.

Kiến thức cần dùng

  • Trong đơn chất, số oxi hóa của nguyên tử bằng 0.

  • Trong ion đơn nguyên tử, số oxi hóa bằng điện tích ion.

Lời giải

\(\mathrm{N_2}\) và \(\mathrm{S_8}\) đều là đơn chất nên nitrogen và sulfur có số oxi hóa bằng 0.

Trong \(\mathrm{Na^+}\), sodium có số oxi hóa +1; trong \(\mathrm{Cl^-}\), chlorine có số oxi hóa −1.

Phát biểu C sai vì chỉ số 8 biểu thị số nguyên tử sulfur trong phân tử, không phải số oxi hóa.

Đáp án: C. Số oxi hóa của sulfur trong \(\mathrm{S_8}\) bằng +8.

Bài 2: Xác định số oxi hóa trong hợp chất

Đề bài: Sodium hypochlorite \(\mathrm{NaClO}\) là thành phần có trong một số sản phẩm tẩy rửa. Xác định số oxi hóa của chlorine trong hợp chất này.

Phân tích đề bài

Hợp chất trung hòa điện. Sodium có số oxi hóa +1, oxygen thông thường có số oxi hóa −2.

Kiến thức cần dùng

Tổng đại số số oxi hóa của các nguyên tử trong phân tử trung hòa bằng 0.

Lời giải

Gọi x là số oxi hóa của chlorine:

\((+1)+x+(-2)=0\)

\(x=+1\)

Kiểm tra: \(1+1−2=0\).

Vậy chlorine có số oxi hóa +1.

Đáp án: +1.

Bài 3: Xác định số oxi hóa trong muối

Đề bài

Calcium phosphate \(\mathrm{Ca_3(PO_4)_2}\) là hợp chất chứa phosphorus. Xác định số oxi hóa của phosphorus trong hợp chất này.

Phân tích đề bài

Cần chú ý chỉ số 2 bên ngoài ngoặc nhân với toàn bộ nhóm \(\mathrm{PO_4}\).

Kiến thức cần dùng

Calcium có số oxi hóa +2, oxygen thường có số oxi hóa −2. Tổng số oxi hóa trong hợp chất trung hòa bằng 0.

Lời giải

Gọi x là số oxi hóa phosphorus:

\(3(+2)+2[x+4(-2)]=0\)

\(6+2x-16=0\)

\(x=+5\)

Kiểm tra: \(6+2(5−8)=0.\)

Đáp án: Số oxi hóa của phosphorus là +5.

Bài 4: Xác định số oxi hóa trong ion đa nguyên tử

Đề bài

Xác định số oxi hóa của manganese trong ion permanganate \(\mathrm{MnO_4^-}\).

Phân tích đề bài

Ion permanganate có điện tích −1. Vì vậy, tổng số oxi hóa của các nguyên tử phải bằng −1, không phải bằng 0.

Kiến thức cần dùng

  • Oxygen thường có số oxi hóa −2.

  • Tổng số oxi hóa của các nguyên tử trong ion đa nguyên tử bằng điện tích ion.

Lời giải

Gọi x là số oxi hóa manganese:

\(x+4(-2)=-1\)

\(x-8=-1\)

\(x=+7\)

Kiểm tra: \(7−8=−1\), đúng bằng điện tích ion.

Đáp án: Số oxi hóa của manganese là +7.

Bài 5: Một nguyên tố có nhiều số oxi hóa trong cùng hợp chất

Đề bài

Ammonium nitrate \(\mathrm{NH_4NO_3}\) chứa hai nguyên tử nitrogen thuộc hai nhóm ion khác nhau. Xác định số oxi hóa của mỗi nguyên tử nitrogen.

Phân tích đề bài

Cần tách hợp chất thành ion ammonium \(\mathrm{NH_4^+}\) và ion nitrate \(\mathrm{NO_3^-}\), sau đó tính riêng số oxi hóa của nitrogen trong từng ion.

Kiến thức cần dùng

Tổng số oxi hóa trong ion đa nguyên tử bằng điện tích của ion đó.

Lời giải

Trong ion \(\mathrm{NH_4^+}\), gọi số oxi hóa nitrogen là x:

\(x+4(+1)=+1\)

\(x=-3\)

Trong ion \(\mathrm{NO_3^-}\), gọi số oxi hóa nitrogen là y:

\(y+3(-2)=-1\)

\(y=+5\)

Kiểm tra tổng trong \(\mathrm{NH_4NO_3}\):

\[(-3)+4(+1)+(+5)+3(-2)=0\]

Đáp án: Nitrogen trong \(\mathrm{NH_4^+}\)có số oxi hóa −3; nitrogen trong \(\mathrm{NO_3^-}\) có số oxi hóa +5.

Bài 6: Xác định chất oxi hóa và chất khử

Đề bài

Một đinh sắt được nhúng vào dung dịch copper(II) sulfate. Phản ứng xảy ra:

\(\mathrm{Fe+CuSO_4\rightarrow FeSO_4+Cu}\)

Xác định nguyên tố có số oxi hóa thay đổi, chất oxi hóa và chất khử.

Phân tích đề bài

So sánh số oxi hóa của iron và copper trước và sau phản ứng. Ion sulfate không thay đổi số oxi hóa.

Kiến thức cần dùng

  • Số oxi hóa tăng: quá trình oxi hóa, chất tương ứng là chất khử.

  • Số oxi hóa giảm: quá trình khử, chất tương ứng là chất oxi hóa.

Lời giải

Iron chuyển từ 0 trong \(\mathrm{Fe}\) lên +2 trong \(\mathrm{FeSO_4}\), nên bị oxi hóa.

Copper chuyển từ +2 trong \(\mathrm{CuSO_4}\) xuống 0 trong \(\mathrm{Cu}\), nên bị khử.

Sự trao đổi electron:

\(\mathrm{Fe^0\rightarrow Fe^{2+}+2e^-}\)

\(\mathrm{Cu^{2+}+2e^-\rightarrow Cu^0}\)

Hai electron nhường bằng hai electron nhận.

Đáp án: Chất khử là \(\mathrm{Fe}\); chất oxi hóa là

\(\mathrm{CuSO_4}\) (cụ thể là ion \(\mathrm{Cu^{2+}}\)).

Bài 7: Ngoại lệ số oxi hóa của oxygen (mở rộng)

Đề bài

Một học sinh cho rằng oxygen trong sodium peroxide \(\mathrm{Na_2O_2}\) có số oxi hóa −2. Nhận định này có chính xác không? Hãy tính số oxi hóa của oxygen.

Phân tích đề bài

Sodium peroxide thuộc nhóm peroxide, trong đó oxygen không có số oxi hóa thông thường là −2.

Kiến thức cần dùng

Trong peroxide, oxygen có số oxi hóa −1. Có thể kiểm tra bằng quy tắc tổng số oxi hóa trong hợp chất trung hòa bằng 0.

Lời giải

Đặt số oxi hóa của oxygen là x:

\(2(+1)+2x=0\)

\(2x=-2\)

\(x=-1\)

Kiểm tra: \(2−2=0.\)

Đáp án: Nhận định sai. Oxygen trong \(\mathrm{Na_2O_2}\) có số oxi hóa −1.

Bài 8: Ngoại lệ số oxi hóa của hydrogen (mở rộng)

Đề bài

Calcium hydride \(\mathrm{CaH_2}\) là hợp chất của calcium với hydrogen. Xác định số oxi hóa hydrogen và giải thích vì sao kết quả khác với số oxi hóa thông thường của hydrogen.

Phân tích đề bài

Trong hydride kim loại, hydrogen tồn tại ở dạng ion hydride và có số oxi hóa −1.

Kiến thức cần dùng

Calcium thuộc nhóm IIA nên có số oxi hóa +2. Tổng số oxi hóa trong hợp chất trung hòa bằng 0.

Lời giải

Gọi x là số oxi hóa hydrogen:

\((+2)+2x=0\)

\(2x=-2\)

\(x=-1\)

Kiểm tra: \(2+2(−1)=0.\)

Hydrogen có số oxi hóa −1 vì trong calcium hydride, hydrogen nhận electron từ kim loại calcium để tạo ion hydride.

Đáp án: Hydrogen có số oxi hóa −1 trong \(\mathrm{CaH_2}\).

Tổng kết

Số oxi hóa là điện tích quy ước của nguyên tử, được xác định dựa trên sự phân bố electron liên kết. Để tính số oxi hóa trong đơn chất, hợp chất và ion, học sinh cần nắm vững 4 quy tắc xác định số oxi hóa, lưu ý các trường hợp ngoại lệ của hydrogen và oxygen. Chẳng hạn, số oxi hóa của N trong NO là +2 vì oxygen có số oxi hóa −2. Việc xác định đúng số oxi hóa còn giúp phân biệt với hóa trị, nhận biết chất oxi hóa, chất khử và vận dụng phương pháp thăng bằng electron.

Học sinh có thể tiếp tục củng cố kiến thức lý thuyết và luyện tập các dạng bài liên quan tại chuyên mục Hóa học 10 của ZIM Academy.

Nguồn tham khảo

Đánh giá

(0)

Gửi đánh giá

0

Bình luận - Hỏi đáp

Bạn cần để có thể bình luận và đánh giá.
Đang tải bình luận...
Bài viết tương tự
Công ty cổ phần Eduvator Giấy chứng nhận số: 0107346642
Ngày cấp phép: 07/03/2016.Nơi cấp: Sở KHĐT Hà Nội.

Giấy phép hoạt động Trung tâm chuyên luyện thi IELTS số 4478 /GCN-SGDĐT Hà Nội.

DMCA.com Protection StatusĐã đăng ký Bộ Công Thương giấy phép hoạt động kinh doanh