Từ vựng học thuật có thể gây khó ở khái niệm trừu tượng, hình thái/ngữ pháp, collocation và khả năng sử dụng.
Biết nghĩa từ (receptive) chưa đồng nghĩa với sử dụng được từ khi nói và viết (productive).
Với từ trừu tượng, ưu tiên hình ảnh, ví dụ và giải thích gần gũi.
Kết hợp dạy word family, collocation và khung câu thay vì chỉ dạy nghĩa từ.
Từ vựng học thuật: Những khía cạnh nào gây khó cho học viên nhỏ tuổi?
Key takeaways
Học viên nhỏ tuổi học tiếng Anh (L2) thường gặp khó khăn khi tiếp cận các từ học thuật. Tuy nhiên, nếu giáo viên xem vấn đề là do từ khó và yêu cầu học sinh học thuộc nghĩa nhiều lần, cách tiếp cận này có thể chưa giải quyết đúng vấn đề.
Chẳng hạn, học sinh có thể làm tốt bài nối từ nhưng vẫn lúng túng khi giải thích khái niệm, nhận diện các dạng từ liên quan hoặc sử dụng từ đúng trong câu. Điều này cho thấy biết một từ không chỉ là nhớ nghĩa, mà còn bao gồm nhiều khía cạnh khác của kiến thức từ vựng.
Bài viết phân tích những khía cạnh của từ vựng học thuật thường gây khó cho học viên nhỏ tuổi, đồng thời đề xuất các chiến lược và hoạt động giúp giáo viên phát triển vốn từ theo chiều sâu, thay vì chỉ tập trung vào việc ghi nhớ nghĩa.
Vì sao học sinh biết nghĩa từ vựng học thuật nhưng chưa biết dùng?
Khi học viên có thể chọn đúng nghĩa của một từ nhưng vẫn không thể tự dùng từ đó để viết câu, vấn đề không nhất thiết nằm ở việc các em quên nghĩa.
Chẳng hạn, trong bài tập nối từ với nghĩa tương ứng, học viên có thể nhận diện đúng nghĩa khi từ được cung cấp, nhưng điều này chưa cho thấy các em có thể tự truy xuất và sử dụng từ trong ngữ cảnh.
Bài tập dạng này chủ yếu đánh giá một khía cạnh nhất định của kiến thức từ vựng: khả năng nhận diện nghĩa khi nhìn thấy từ (receptive knowledge).
Trong khi đó, sử dụng từ một cách chủ động - tự giải thích khái niệm, chọn đúng dạng từ và kết hợp từ phù hợp trong câu - đòi hỏi phạm vi kiến thức rộng hơn, được gọi là productive knowledge.

Nghiên cứu của Shintani vào năm 2013 trên học viên 6 tuổi mới học tiếng Anh cho thấy có khoảng cách nhất định giữa receptive và productive knowledge. Trong suốt quá trình học, một nhóm học viên chỉ nghe lệnh của giáo viên (ví dụ "Please take the crocodile to the zoo") rồi chọn đúng thẻ hình để đặt vào đúng chỗ - không hề phải tự nói ra từ nào.
Khi được kiểm tra bằng bài yêu cầu tự nói từ (giáo viên chỉ vào thẻ hình và hỏi "What's this?"), nhóm này vẫn nói đúng từ ở mức tương đương hoặc tốt hơn nhóm được luyện nói lặp lại từ trực tiếp trong suốt quá trình học [1].
Điều này cho thấy việc thu hẹp khoảng cách giữa nhận diện và tự sử dụng từ không nằm ở việc bắt học viên lặp lại từ nhiều lần, mà nằm ở việc nhiệm vụ có cho học viên cơ hội tự xử lý nghĩa để hoàn thành hay không - trong nghiên cứu này, học viên cần tự phán đoán đúng thẻ hình nào giáo viên đang nhắc tới thì mới đặt đúng chỗ, dù không phải tự nói ra từ đó [1].
Bên cạnh yếu tố phương pháp giảng dạy, mức độ khó của một từ vựng học thuật còn phụ thuộc vào chính các đặc tính nội tại của từ đó.
Ví dụ như mức độ trừu tượng, độ tuổi tiếp thu từ, độ dài, số âm tiết hay số lượng từ có chung gốc. Một nghiên cứu phân tích các đặc điểm ảnh hưởng đến độ khó từ vựng trên hàng nghìn học sinh cho thấy độ tuổi tiếp thu từ là yếu tố dự đoán mạnh và ổn định nhất ở các khối lớp, bất kể từ đó xuất hiện thường xuyên hay ít trong văn bản [2].
Nói cách khác, một từ có thể xuất hiện thường xuyên trong sách giáo khoa nhưng vẫn vượt quá khả năng tiếp thu của trẻ. Điều này xảy ra khi khái niệm mà từ biểu đạt đòi hỏi năng lực nhận thức và khái quát hóa mà trẻ ở lứa tuổi đó chưa phát triển tới. Ví dụ, học viên 7 tuổi có thể ghi nhớ mặt chữ environment và sử dụng từ này trong câu.
Tuy nhiên, khi được hỏi “Environment là gì?”, trẻ có thể không giải thích được vì từ này đề cập đến một hệ thống khái niệm trừu tượng (bao gồm đất, nước, không khí và sinh vật) vượt quá trải nghiệm cụ thể và khả năng khái quát hóa của trẻ ở lứa tuổi này.
Ba khía cạnh của kiến thức từ vựng học thuật: Form - Meaning - Use
Trước khi phân tích cụ thể từng yếu tố có thể cản trở quá trình thụ đắc từ vựng, giáo viên cần một khung quy chiếu để chẩn đoán học viên đang gặp khó khăn ở đâu.
Theo Paul Nation, kiến thức từ vựng có thể được xem xét qua ba khía cạnh cốt lõi [3]:
Form: hình thức - phát âm, chính tả và cấu tạo từ;
Meaning: nghĩa - khái niệm mà từ biểu đạt và mối quan hệ ngữ nghĩa với các từ khác;
Use: cách sử dụng - thuộc tính ngữ pháp, khả năng kết hợp từ và mức độ phù hợp trong ngữ cảnh.

Khung này có thể kết hợp với mô hình phân tầng từ vựng:
Tier 1 - Từ vựng giao tiếp cơ bản: những từ quen thuộc trong đời sống hằng ngày.
Tier 2 - Từ vựng học thuật chung: như analyse, evidence, factor, xuất hiện trong nhiều môn học nhưng ít gặp trong hội thoại đời thường.
Tier 3 - Từ vựng chuyên ngành: chỉ xuất hiện trong những lĩnh vực cụ thể, chẳng hạn numerator trong toán học.
Trong ba nhóm, giáo viên cần lưu ý từ vựng Tier 2 khi dạy học viên nhỏ tuổi vì các em ít có cơ hội tiếp xúc với nhóm từ này trong giao tiếp hằng ngày. Do đó, việc học Tier 2 thường cần sự hướng dẫn có chủ đích, thay vì chỉ dựa vào việc nghe nhiều rồi dần quen với từ [4].
Xem thêm: Các cấp độ tiếng Anh cho trẻ em: Tổng quan và lộ trình thi phù hợp
Form - Thay đổi dạng từ và vai trò ngữ pháp
Một từ gốc có thể biến đổi thành nhiều dạng từ với các vai trò ngữ pháp khác nhau. Khi phát âm, chính tả hoặc loại từ thay đổi, học viên nhỏ tuổi có thể khó nhận ra mối liên hệ giữa các dạng và dễ dùng sai từ trong câu.
Nghiên cứu cho thấy ở học viên nhỏ tuổi, độ dài từ và số âm tiết là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng hiểu nghĩa, bên cạnh độ tuổi tiếp thu. Ngược lại, việc một từ có nhiều dạng từ không cho thấy tác động tương tự [2]. Vì vậy, giáo viên không nên mặc định rằng học theo họ từ sẽ giúp học viên dễ hiểu hoặc dễ nhớ hơn, mà cần chú ý đến độ dài và đặc điểm hình thức của từng từ.

Giải pháp dành cho giáo viên:
Ưu tiên dạng từ quen thuộc: Bắt đầu với dạng có tần suất sử dụng cao, chẳng hạn decide, rồi mới mở rộng sang decision khi học viên đã quen với dạng từ gốc.
Hỗ trợ nhận diện âm tiết: Với những từ nhiều âm tiết như information hoặc experiment, có thể cho học viên vỗ tay theo từng âm tiết hoặc dùng màu sắc để phân tách từ.
Phân biệt loại từ bằng màu sắc: Khi giới thiệu các dạng từ liên quan như success → successful, dùng màu khác nhau để giúp học viên nhận diện chức năng của từng dạng.
Xem thêm: 5 trung tâm tiếng Anh cho trẻ em TPHCM uy tín
Meaning - Tính trừu tượng của khái niệm
Từ vựng học thuật thường biểu đạt các khái niệm trừu tượng như quan hệ logic, quá trình tư duy hoặc cấu trúc lập luận, thay vì những sự vật có thể nhìn hoặc chạm trực tiếp. Với học viên nhỏ tuổi, việc hiểu những khái niệm này có thể đòi hỏi nhiều nỗ lực nhận thức hơn.
Phân tích trên hơn 14.000 từ cho thấy mức độ cụ thể có ảnh hưởng đến kết quả học từ vựng của học viên học ngoại ngữ nhưng không thể hiện vai trò tương tự ở nhóm bản ngữ [2]. Vì vậy, giáo viên cần giúp học viên kết nối khái niệm trừu tượng với hình ảnh, trải nghiệm và tình huống cụ thể.

Giải pháp dành cho giáo viên:
Dùng hình ảnh và tình huống thực tế: Khi dạy consequence, có thể cho học viên quan sát chuỗi hình ảnh như quên mang ô → bị ướt → phải thay quần áo để hình dung quan hệ nguyên nhân - kết quả [5].
Kết hợp vận động TPR: Với increase và decrease, học viên có thể dùng tay mô phỏng chuyển động lên/xuống để biểu thị sự tăng hoặc giảm.
Trực quan hóa mối quan hệ: Với compare, giáo viên có thể sử dụng sơ đồ Venn để học viên tìm điểm giống và khác giữa hai loài động vật.
Xem thêm: Cải thiện hứng thú học tập tiếng Anh cho người học độ tuổi thanh thiếu niên
Use - Khả năng vận dụng trong ngữ cảnh
Use - Từ nhận diện đến sử dụng chủ động
Khó khăn trong việc sử dụng từ không chỉ nằm ở việc nhớ nghĩa mà còn ở khả năng truy xuất và vận dụng từ trong ngữ cảnh. Các bài tập như nối từ hoặc chọn đáp án chủ yếu kiểm tra khả năng nhận diện khi từ đã được cung cấp; điều này không đồng nghĩa với việc học viên có thể tự sử dụng từ khi nói hoặc viết [4].
Do đó, việc học từ vựng không nên chỉ dừng ở chép từ hoặc đặt câu theo mẫu. Giáo viên có thể thiết kế nhiệm vụ có mục đích, trong đó học viên cần tự sử dụng từ để hoàn thành một hoạt động cụ thể. Những hoạt động này tạo cơ hội để học viên tự truy xuất và sử dụng từ trong ngữ cảnh có ý nghĩa, qua đó hỗ trợ chuyển từ nhận diện sang sử dụng chủ động [1].
Giải pháp dành cho giáo viên:
Ghép nối thông tin: Một học viên có thông tin về hai loài động vật, học viên còn lại có thông tin về môi trường sống; các em cần hỏi - đáp để hoàn thành bảng.
Nhiệm vụ giải quyết vấn đề: Cho nhóm học viên lựa chọn cách reduce waste trong trường học và giải thích lựa chọn bằng các từ mục tiêu.
Đóng vai: Cho học viên đảm nhận những vai gần gũi như bác sĩ - bệnh nhân hoặc khách hàng - nhân viên cửa hàng, đồng thời sử dụng các câu như “What do you mean?” hoặc “Pardon?” khi cần làm rõ thông tin.
Use - Kết hợp từ và sử dụng từ trong ngữ cảnh
Từ vựng không chỉ cần được ghi nhớ về mặt nghĩa mà còn cần được học qua những cách kết hợp thường gặp. Với học viên nhỏ tuổi, giáo viên có thể lựa chọn những cụm gần với trải nghiệm và khả năng ngôn ngữ của các em, chẳng hạn make a prediction, solve a problem, make a choice. Nếu chỉ học từng từ riêng lẻ, học viên có thể biết nghĩa của từ nhưng vẫn chưa biết cách kết hợp chúng tự nhiên trong câu.
Hướng tiếp cận theo cụm từ nhấn mạnh vai trò của những cụm quen thuộc trong việc sử dụng ngôn ngữ tự nhiên và trôi chảy. Vì vậy, thay vì giới thiệu từ mới như những đơn vị riêng lẻ, giáo viên có thể giúp học viên nhận ra từ nào thường đi với từ nào và chúng được sử dụng như thế nào trong câu [4].

Giải pháp dành cho giáo viên:
Dạy từ theo cụm: Giới thiệu make a prediction cùng với prediction, thay vì chỉ dạy từ đơn lẻ.
Nhận diện cụm từ: Khi đọc hoặc nghe, yêu cầu học viên đánh dấu những cụm như solve a problem hoặc make a choice.
Trò chơi ghép từ: Cho học viên nối các từ thường đi cùng nhau, chẳng hạn make - a prediction, solve - a problem hoặc collect - information.
Thực hành: Thiết kế hoạt động lớp học để phát triển từ vựng học thuật cho học sinh nhỏ tuổi
Chủ đề: Environment & Cause and Effect (Unit 37 của sách Academic Vocabulary in Use) [6]
Đối tượng: Học sinh 10-12 tuổi
Thời lượng: 45 phút
Mục tiêu bài học
Nhận diện và sử dụng từ vựng: Các động từ cause, affect, lead to và các danh từ/cụm từ effect, consequence, reason for.
Phân biệt cách dùng: Nhận biết sự khác nhau giữa affect và effect, đồng thời sử dụng đúng cấu trúc reason for.
Tạo đầu ra ngôn ngữ: Vận dụng các khung câu để nói hoặc viết 2-3 câu diễn đạt mối quan hệ nguyên nhân - kết quả trong một tình huống quen thuộc.

Phần 1: Khởi động và trực quan hóa
Mục tiêu: Giúp học sinh nhận diện mối quan hệ nguyên nhân - kết quả thông qua hình ảnh trước khi tập trung vào cách sử dụng từ vựng.
Công cụ: Sơ đồ nguyên nhân - kết quả kết hợp thẻ hình ảnh.
Cách thực hiện:
Giáo viên chiếu hai hình ảnh: chặt phá rừng và những hậu quả như lũ lụt, mất môi trường sống.
Giáo viên sử dụng các thẻ từ để xây dựng mối quan hệ nguyên nhân - kết quả và làm mẫu các câu hoàn chỉnh:
Cutting down trees causes flooding.
Cutting down trees leads to habitat loss.
Cutting down trees has a bad effect on animals.
Phần 2: Nhận diện và sửa lỗi thường gặp
Mục tiêu: Giúp học sinh nhận diện và sửa một số lỗi thường gặp khi sử dụng affect, effect và reason for [6].
Cách thực hiện: Giáo viên đưa các câu lên bảng và yêu cầu học sinh tìm lỗi, sau đó sửa lại câu.
Bẫy 1 - Nhầm động từ và danh từ
Câu sai: “Pollution effects animals deeply.”
Cách sửa: “Pollution affects animals deeply.”
Cách diễn đạt khác: “Pollution has a bad effect on animals.”
Bẫy 2 - Dùng sai giới từ
Câu sai: “What is the reason of the flooding?”
Cách sửa: “What is the reason for the flooding?”
Phần 3: Luyện tập có hướng dẫn
Giáo viên sử dụng các bài tập ngắn, đi từ nhận diện cách dùng đến kết nối nguyên nhân và kết quả [6].
Bài tập 1: Chọn từ phù hợp
Khoanh tròn từ thích hợp để hoàn thành câu:
Plastic waste in the ocean (causes / affects) marine animals deeply.
Đáp án: affectsHeavy rain for three days (causes / leads) severe flooding in the city.
Đáp án: causes
Bài tập 2: Nối nguyên nhân và kết quả
Nối mỗi nguyên nhân với kết quả phù hợp:
Turning off electrical devices when not in use...
Cutting down tropical rainforests...
Throwing rubbish into rivers...
A. ______ leads to serious water pollution.
B. ______ has a positive effect on saving energy.
C. ______ is the main reason for habitat loss.
Đáp án: 1-B, 2-C, 3-A.
Bài tập 3: Phân biệt affect và effect
Điền dạng từ thích hợp:
Carbon emissions directly ____________ the Earth's climate.
Đáp án: affectGlobal warming has a dangerous ____________ on polar bears.
Đáp án: effect
Phần 4: Vận dụng
Mục tiêu: Tạo cơ hội để học sinh tự truy xuất và sử dụng từ vựng trong một tình huống có ý nghĩa [1].
Nhiệm vụ: Học sinh làm việc theo cặp và chọn một hành động quen thuộc ở nhà hoặc trường học, chẳng hạn lãng phí nước, xả rác hoặc để đèn sáng khi không sử dụng. Sau đó, các em nói và viết 2-3 câu dựa trên các khung gợi ý.
Cấu trúc gợi ý
If we [action], it will cause / lead to [result].
This has a bad effect on [object].
The main reason for [action] is...
Ví dụ mẫu: If we leave the water running, it will cause water waste. This has a bad effect on our environment. The main reason for saving water is to protect our planet.
Khó khăn khi học từ vựng học thuật ở học viên nhỏ tuổi không chỉ nằm ở độ khó của bản thân từ, mà còn ở nhiều khía cạnh của kiến thức từ vựng, từ mức độ trừu tượng của khái niệm, biến đổi hình thái và ngữ pháp đến khả năng kết hợp từ và sử dụng trong ngữ cảnh. Vì vậy, giáo viên nên chuyển từ việc học thuộc nghĩa sang phát triển vốn từ theo chiều sâu, thông qua các hoạt động giúp học viên hiểu khái niệm, nhận diện cách dùng và từng bước sử dụng từ một cách chủ động, có ý nghĩa.
Nguồn tham khảo
“The Effect of Focus on Form and Focus on Forms Instruction on the Acquisition of Productive Knowledge of L2 Vocabulary by Young Beginning-Level Learners..” TESOL Quarterly, 47(1), 36-62., https://doi.org/10.1002/tesq.54. Accessed 22 September 2026.
“An Analysis of the Features of Words That Influence Vocabulary Difficulty. .” Education Sciences, 9(1), 8. , https://doi.org/10.3390/educsci9010008. Accessed 22 September 2026.
“ Learning Vocabulary in Another Language..” Cambridge University Press., Accessed 22 September 2026.
“Teaching Academic Vocabulary to English Language Learners (ELLs)..” Theory and Practice in Language Studies, 11(12), 1507-1514, https://doi.org/10.17507/tpls.1112.01. Accessed 22 September 2026.
“The moderating influence of instructional intensity and word type on the acquisition of academic vocabulary in young English language learners. .” Reading and Writing, 31(4), 965-989., https://doi.org/10.1007/s11145-018-9821-1. Accessed 22 September 2026.
“Academic Vocabulary in Use (2nd ed.)..” Cambridge University Press., Accessed 22 September 2026.

Bình luận - Hỏi đáp