Phương pháp STEAM trong Giáo dục Mầm non | Tổng quan, thiết kế tổ chức

STEAM là một phương pháp giáo dục được áp dụng rộng rãi tại nhiều cơ sở giáo dục bởi sự hiệu quả và tính toàn diện. Hiện nay, mô hình giáo dục này cũng đã được áp dụng đối với ngay cả lứa tuổi mầm non với mục đích phát triển toàn diện cho trẻ ngay từ khi còn nhỏ. Phương pháp STEAM trong Giáo dục Mầm non cần được nghiên cứu kỹ lưỡng để có thể thiết kế và tổ chức các hoạt động giáo dục để trẻ nhỏ có thể phát triển tư duy và óc sáng tạo một cách tối ưu. Bài viết giới thiệu cho người đọc, đặc biệt là giáo viên mầm non, cán bộ quản lý giáo dục và phụ huynh, tổng quát về STEAM cũng như hướng dẫn cách thiết kế và tổ chức hoạt động trong Giáo dục Mầm non.

Khái quát về phương pháp STEAM trong giáo dục mầm non

STEAM là gì?

STEAM là một mô hình giáo dục tích hợp các lĩnh vực Khoa học (Science), Công nghệ (Technology), Kỹ thuật (Engineering), Nghệ thuật (Arts) và Toán học (Mathemetics) làm cách tiếp cận để hướng dẫn học sinh tìm tòi, đối thoại và sử dụng tư duy phản biện. [1]

Đặc điểm nổi bật của phương pháp STEAM trong giáo dục mầm non so với phương pháp truyền thống

• Coi trẻ là trung tâm của hoạt động giáo dục

  • Phương pháp STEAM: Trẻ nhỏ là chủ thể của hoạt động giáo dục, chủ động tìm tòi, khám phá, trải nghiệm để tiếp nhận kiến thức, kinh nghiệm và học hỏi các kỹ năng. Trong đó, giáo viên là người có vai trò hướng dẫn và hỗ trợ.

  • Phương pháp truyền thống: Giáo viên là trung tâm, truyền đạt kiến thức cho học sinh tiếp nhận một cách thụ động.

• Khuyến khích khám phá và đặt câu hỏi

  • Phương pháp STEAM: Trẻ nhỏ được khuyến khích tìm tòi, tự đặt câu hỏi và khám phá thế giới xung quanh qua quan sát, thử nghiệm và suy luận.

  • Phương pháp truyền thống: Học sinh thường tiếp nhận kiến thức có sẵn từ sách giáo khoa và thầy cô, ít được tạo điều kiện để tự khám phá.

• Tạo cơ hội sáng tạo

  • Phương pháp STEAM: Tích hợp nghệ thuật vào các môn khoa học, công nghệ và toán học, giúp trẻ thể hiện ý tưởng theo cách sáng tạo, cá nhân hóa.

  • Phương pháp truyền thống: Ít không gian cho sự sáng tạo, thường chú trọng vào kết quả đúng / sai mà xem nhẹ quá trình tư duy.

• Học qua trải nghiệm thực tế

  • Phương pháp STEAM: Trẻ nhỏ được học qua các dự án, hoạt động thực hành, thí nghiệm, mô hình… giúp trẻ có thể kết nối kiến thức với cuộc sống.

  • Phương pháp truyền thống: Học thông qua sách vở, bài giảng lý thuyết, ít hoạt động thực tế, trải nghiệm.

• Tư duy phản biện và giải quyết vấn đề

  • Phương pháp STEAM: Khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, phân tích, sáng tạo và tìm ra giải pháp thông qua các hoạt động trải nghiệm và dự án.

  • Phương pháp truyền thống: Thường chú trọng việc học thuộc lòng và ghi nhớ kiến thức theo sách giáo khoa, tài liệu.

    

Lợi ích của phương pháp STEAM đối với trẻ mầm non

• Phát triển tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề

Trẻ nhỏ được giáo dục theo phương pháp STEAM được kích thích sự tò mò, từ đó học cách đặt câu hỏi trước những vấn đề và tự tìm cách giải quyết. STEAM cũng giúp trẻ nhỏ hình thành khả năng suy nghĩ độc lập và phản xạ linh hoạt trước các tình huống trong cuộc sống.

• Kích thích sự sáng tạo và khả năng tư duy logic

Do mô hình giáo dục STEAM có tích hợp các lĩnh vực Nghệ thuật và Khoa học / Kỹ thuật, nên mô hình vừa kích thích sự sáng tạo, vừa tăng cường khả năng tư duy logic của trẻ.

Trẻ có thể phát triển sự sáng tạo và tư duy logic qua các hoạt động như xây dựng mô hình, vẽ tranh, thiết kế bản vẽ kỹ thuật, … Từ đó, các hoạt động này đòi hỏi trẻ phải vận dụng sức sáng tạo, trí tưởng tượng và cả khả năng tư duy để có thể hoàn thiện được nhiệm vụ học tập.

• Nâng cao kỹ năng giao tiếp, hợp tác và tự tin thể hiện ý kiến

Các hoạt động giáo dục được tiến hành theo mô hình STEAM thường được tổ chức thành các hoạt động / dự án nhóm.

Qua đó, trẻ nhỏ học được cách lắng nghe, chia sẻ và phối hợp với bạn bè. Hơn nữa, các hoạt động STEAM cũng khuyến khích trẻ trình bày suy nghĩ của mình một cách tự tin trước mọi người.

• Mở rộng vốn ngôn ngữ và hiểu biết đa lĩnh vực.

STEAM là một mô hình tích hợp nhiều lĩnh vực như Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Nghệ thuật, Toán học, vì vậy trẻ nhỏ có cơ hội được tiếp xúc với các khái niệm, các hoạt động, dự án có liên quan đến các lĩnh vực này.
Qua mỗi chủ đề được học trong hoạt động STEAM, trẻ học thêm nhiều từ vựng qua các hoạt động nhóm / giao tiếp và có điều kiện để tìm tòi, học hỏi sâu hơn về đa dạng ngành nghề và thế giới xung quanh.

• Tạo môi trường học tập vui vẻ, chủ động và tích cực.

Phương pháp STEAM thường được tổ chức qua hình thức "học qua chơi", "học qua trải nghiệm". Do đó, trẻ nhỏ được chủ động khám phá, thử nghiệm và học trong môi trường thân thiện, từ đó cảm thấy hứng thú hơn trong việc học, đặc biệt là đối với lứa tuổi mầm non.

Cách thiết kế và tổ chức hoạt động STEAM phù hợp với trẻ mầm non

Thiết kế dự án và hoạt động học tập dựa trên đặc điểm phát triển nhận thức và thể chất của trẻ

Trẻ mầm non có khả năng tư duy vẫn còn ở mức trực quan – hình tượng, trí tưởng tượng tương đối phong phú nhưng khả năng tư duy trừu tượng, tư duy logic vẫn còn hạn chế. Vì vậy, khi thiết kế các hoạt động theo phương pháp STEAM, giáo viên cần lựa chọn nội dung gần gũi với cuộc sống hàng ngày, dễ hiểu và dễ thực hiện.

Các hoạt động STEAM cho trẻ mầm non nên có tính chất vận động cao, nhiều hoạt động vui chơi, khám phá và tương tác để đáp ứng được nhu cầu phát triển cả về thể chất và tâm lý của trẻ.

Áp dụng mô hình 5E [2]

Mô hình 5E bao gồm 5 bước sau: Gắn kết (Engagement), Giải thích (Explanation), Khám phá (Exploration), Hiểu sâu (Elaboration), Đánh giá (Evaluation)

Gắn kết

Qua các hoạt động, giáo viên thu hút sự chú ý và hứng thú của học sinh để tạo nên một không khí lớp học mà tại đó, học sinh cảm thấy được gắn kết với nhau và có thể liên kết các kiến thức và kinh nghiệm đã học.

Khám phá

Học sinh được chủ động khám phá các chủ đề qua các hoạt động học tập trải nghiệm. Giáo viên cung cấp kiến thức hoặc kinh nghiệm căn bản trước khi học sinh bắt đầu khám phá và điều hướng qua các tài liệu hoặc công cụ đã chuẩn bị.

Đối với mỗi hoạt động, học sinh thực hiện các kỹ năng như quan sát, thí nghiệm, thiết kế, thu thập dữ liệu.

Giải thích

Học sinh có thể thuyết trình, miêu tả hoặc phân tích trải nghiệm hoặc những quan sát có được trong hoạt động. Tại bước này, giáo viên giới thiệu cho học sinh những thuật ngữ, chủ đề hoặc công thức mới, giúp học sinh liên kết với các kinh nghiệm, kiến thức đã học.

Hiểu sâu

Tại bước này, học sinh áp dụng kiến thức đã học vào thực hành, qua các hoạt động ngoại khoá hoặc qua cuộc sống hàng ngày.

Đánh giá

Giáo viên quan sát học sinh qua các hoạt động trong nhóm nhỏ hoặc nhóm lớn để thấy được sự tương tác giữa các học sinh trong quá trình học. Từ đó, giáo viên nhận diện được quá trình và khả năng tư duy của mỗi học sinh, để có những điều chỉnh phù hợp và hỗ trợ định hướng cho học sinh.

Kết hợp các trò chơi, thí nghiệm đơn giản, hoạt động nghệ thuật và toán học trong môi trường tự nhiên và lớp học

Để các hoạt động STEAM trở nên hấp dẫn với trẻ nhỏ, đặc biệt là đối với lứa tuổi mầm non, giáo viên nên tổ chức các các hoạt động theo đa dạng hình thức như: trò chơi, thí nghiệm khoa học đơn giản, hoạt động nghệ thuật sáng tạo (vẽ, nặn, xé dán), xây dựng mô hình với khối gỗ, lego, hay các hoạt động toán học trong môi trường tự nhiên (đếm lá, phân loại đá, đo chiều dài bằng bước chân...), …

Các hoạt động này nên được tổ chức trong cả lớp học và ngoài trời để tăng cường tính trải nghiệm.

Tạo điều kiện cho trẻ tự khám phá, thử nghiệm và chia sẻ kết quả

Một trong những mục tiêu cốt lõi của STEAM là tối ưu hoá vai trò chủ động của trẻ trong quá trình học. Giáo viên nên tạo điều kiện để trẻ đặt câu hỏi, thử nghiệm các cách giải quyết vấn đề, sai và sửa, từ đó hình thành tư duy logic / phản biện và sáng tạo.

Đối với trẻ nhỏ, trẻ cũng cần được khuyến khích chia sẻ suy nghĩ, cảm nhận, sản phẩm, … của mình trước bạn bè và cô giáo - điều này giúp trẻ rèn luyện kỹ năng giao tiếp, sự tự tin và kỹ năng hợp tác / làm việc nhóm.

Ví dụ minh họa các hoạt động STEAM trong giáo dục mầm non

Thí nghiệm nổi/chìm với nước
Hoạt động tạo điều kiện cho trẻ thực nhiệm hiện tượng vật lý. Trẻ được cung cấp các vật dụng như: quả bóng, cục đá, thìa nhựa, miếng bọt biển,… và một chậu nước. Giáo viên khơi gợi suy nghĩ của trẻ bằng các câu hỏi như: “Con nghĩ đồ vật này sẽ nổi hay chìm? Vì sao?”. Sau đó, trẻ được thả từng vật vào nước để kiểm chứng. Qua hoạt động, trẻ phát triển kỹ năng quan sát, phán đoán và tư duy khoa học.

Vẽ tranh sáng tạo

Trẻ được vẽ tự do hoặc vẽ theo chủ đề như “thành phố tương lai”, “người máy giúp việc nhà”,… Giáo viên khuyến khích trẻ sử dụng nhiều công cụ / chất liệu: bút màu, giấy màu, keo dán,...
Qua đó, trẻ học cách thể hiện ý tưởng cá nhân, phát triển trí tưởng tượng và khả năng vận dụng các vật liệu và khả năng thẩm mỹ.

Trò chơi toán học tương tác.

Tổ chức các trò chơi như “Tìm hình giống nhau”, “Đếm số bánh”, hay “Ghép cặp số lượng và chữ số” để trẻ tiếp xúc với khái niệm số đếm, hình học, so sánh, …
Giáo viên hướng dẫn trẻ nhỏ qua câu hỏi gợi mở, tạo hứng thú và khuyến khích trẻ hợp tác nhóm.

Lợi ích phát triển kỹ năng đa chiều cho trẻ

Học theo phương pháp STEAM giúp trẻ hình thành các kỹ năng trong đa dạng các lĩnh vực từ Khoa học đến Nghệ thuật, … Hơn nữa, trẻ cũng được rèn luyện khả năng tư duy logic, thẩm mỹ, phản biện, hợp tác nhóm, …

Những lưu ý khi áp dụng phương pháp STEAM trong Giáo dục Mầm non

Đảm bảo an toàn và phù hợp với độ tuổi của trẻ

• Các hoạt động nên được thiết kế phù hợp với khả năng vận động, nhận thức và tâm lý của trẻ mầm non.

• Tránh sử dụng dụng cụ hoặc nguyên liệu có nguy hiểm như vật sắc nhọn, hóa chất …

• Luôn có sự giám sát chặt chẽ của giáo viên trong quá trình trẻ tham gia các hoạt động.

Linh hoạt điều chỉnh hoạt động theo năng lực và sở thích của từng trẻ

• Giáo viên nên quan sát và thấu hiểu ưu / nhược điểm, sở thích của từng trẻ để thiết kế hoạt động phù hợp.

• Cho phép trẻ lựa chọn vai trò, cách tiếp cận hoặc cách thể hiện khác nhau trong hoạt động STEAM.

• Không áp đặt kết quả, nên khuyến khích trẻ khám phá và tư duy độc lập.

Tăng cường sự phối hợp giữa giáo viên và phụ huynh để hỗ trợ phát triển toàn diện

• Thường xuyên trao đổi với phụ huynh về các hoạt động STEAM mà trẻ tham gia trên trường để cùng theo dõi, hỗ trợ trẻ tại nhà.

• Khuyến khích phụ huynh tham gia các hoạt động STEAM cùng con như làm đồ chơi sáng tạo, trồng cây, quan sát tự nhiên…

• Tạo cơ hội để phụ huynh đóng góp ý tưởng hoặc nguyên vật liệu hỗ trợ quá trình học.

Khuyến khích môi trường học tập thân thiện, kích thích sự tò mò và sáng tạo

• Tạo không gian mở, đa dạng các lĩnh vực (khoa học, nghệ thuật, công nghệ, kỹ thuật, …) để trẻ tự do trải nghiệm.

• Sử dụng các nguyên vật liệu tự nhiên hoặc tái chế để kích thích trẻ sáng tạo.

• Đặt các câu hỏi gợi mở để kích thích tư duy phản biện.

Sơ đồ Tổng quan Phương pháp STEAM trong Giáo dục Mầm non

Xem thêm:

https://zim.vn/tu-vung-va-moi-lien-he-voi-su-tap-trung-khi-doc-van-ban-tieng-anh

https://zim.vn/chien-luoc-hoc-tieng-anh-cho-nguoi-ban-ron-tam-ly-hoc-hanh-vi-va-ky-nang-quan-ly-thoi-gian

https://zim.vn/doi-pho-voi-su-phan-tam-tu-cac-yeu-to-ben-ngoai-khi-doc-tieng-anh

Tổng kết

Qua bài viết, người đọc đã có cái nhìn tổng quan về phương pháp STEAM - từ khái niệm, đặc điểm nổi bật đến lợi ích thực tiễn — cùng các chiến lược thiết kế, tổ chức hoạt động giáo dục và ví dụ minh hoạ cụ thể dành cho cấp bậc Mầm non. Hy vọng đây sẽ là nguồn tham khảo hữu ích để giáo viên và phụ huynh tự tin áp dụng STEAM trong việc đồng hành cùng trẻ. Nếu bạn muốn khám phá thêm các phương pháp giáo dục hiệu quả khác, đừng bỏ qua chuyên mục Teaching Methods của ZIM nhé!