Quy trình 5E trong STEAM mầm non: Giáo dục trẻ qua trải nghiệm học tập

Giáo dục STEAM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Nghệ thuật, Toán học) ngày càng được quan tâm ở bậc mầm non nhờ khả năng phát triển toàn diện tư duy, sáng tạo và kỹ năng sống cho trẻ. Tuy nhiên, để tổ chức hiệu quả các hoạt động STEAM cho trẻ 3-6 tuổi, giáo viên cần phương pháp phù hợp với đặc điểm nhận thức lứa tuổi.

Mô hình dạy học 5E gồm 5 bước: Gắn kết - Khám phá - Giải thích - Áp dụng - Đánh giá, được xem là công cụ hiệu quả giúp trẻ học qua trải nghiệm, khám phá và hợp tác. Bài viết này giới thiệu tổng quan quy trình 5E trong STEAM mầm non, ví dụ thực tiễn, và hướng dẫn áp dụng trong giáo dục STEAM, nhằm hỗ trợ giáo viên và phụ huynh xây dựng môi trường học tích cực cho trẻ.

Tổng quan về STEAM và vai trò của quy trình 5E trong STEAM mầm non

Giáo dục STEAM (viết tắt của Science - Khoa học, Technology - Công nghệ, Engineering - Kỹ thuật, Art - Nghệ thuật và Mathematics - Toán học) là một hướng tiếp cận tích hợp giữa các lĩnh vực nhằm phát triển toàn diện cho trẻ nhỏ, không chỉ về mặt kiến thức mà còn về kỹ năng tư duy, khả năng sáng tạo và thái độ học tập tích cực. Với lứa tuổi mầm non, STEAM không dừng lại ở việc cung cấp thông tin, mà đặt trọng tâm vào việc giúp trẻ tự khám phá, đặt câu hỏi, thử nghiệm và sáng tạo thông qua những hoạt động gần gũi, mang tính trải nghiệm cao. Những bài học STEAM thường lồng ghép nhiều giác quan và khơi gợi trí tò mò của trẻ - nền tảng quan trọng cho quá trình học tập suốt đời.

|Xem thêm: Phương pháp giáo dục STEAM là gì? Nguyên lý và ứng dụng trong dạy học

Trong bối cảnh đó, mô hình dạy học 5E đã trở thành một công cụ sư phạm hiệu quả để tổ chức các hoạt động STEAM phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ mầm non. Mô hình này bao gồm 5 giai đoạn: Gắn kết (Engage), Khám phá (Explore), Giải thích (Explain), Áp dụng (Elaborate) và Đánh giá (Evaluate). Được phát triển bởi tiến sĩ Rodger W. Bybee và các cộng sự, 5E dựa trên lý thuyết kiến tạo, khuyến khích học sinh xây dựng kiến thức mới thông qua trải nghiệm và phản tư từ những gì đã biết.

|Xem thêm: Các nhóm phương pháp giáo dục mầm non hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện

Giải thích chi tiết từng bước của quy trình 5E trong STEAM mầm non

Quy trình 5E được xem là một công cụ tổ chức hoạt động học tập khoa học và STEAM vô cùng hiệu quả, đặc biệt phù hợp với đặc điểm phát triển nhận thức và cảm xúc của trẻ mầm non. Khi được triển khai đúng cách, từng bước trong mô hình này không chỉ phát huy tính tích cực, sáng tạo của trẻ mà còn giúp giáo viên dễ dàng xây dựng bài học có hệ thống, liền mạch và đầy cảm hứng.

Engage (Gắn kết) - Khơi dậy sự tò mò từ điều gần gũi

Bước đầu tiên của quy trình 5E có mục tiêu tạo ra kết nối cảm xúc và nhận thức giữa trẻ và nội dung học. Với lứa tuổi mầm non, sự gắn kết hiệu quả không đến từ bài giảng, mà từ trải nghiệm cảm xúc ban đầu: một bài đồng dao quen thuộc, một hiện tượng đời sống gần gũi, hay một tình huống có vấn đề. Ví dụ như trong giáo án của cô Nguyễn Thị Thanh Như[1], trẻ được tiếp cận chủ đề “con kiến” thông qua trò chuyện về lọ đường bị bỏ quên không đậy nắp - một sự việc thường gặp nhưng đủ sức khơi dậy trí tò mò của trẻ. Ở giai đoạn này, giáo viên đóng vai trò như một người dẫn dắt, sử dụng câu hỏi mở, hình ảnh sinh động, hoặc kể chuyện để kích thích trí tưởng tượng và kết nối bài học với trải nghiệm thực tế của trẻ.

Explore (Khám phá) - Trải nghiệm chủ động, học qua hành động

Sau khi được thu hút, trẻ bước vào giai đoạn khám phá - phần cốt lõi của mô hình 5E. Đây là lúc trẻ được trải nghiệm thực tế bằng các giác quan, đặt câu hỏi, thao tác với vật liệu, và thử nghiệm theo nhóm. Hoạt động khám phá không mang tính áp đặt hay truyền đạt kiến thức một chiều, mà hướng đến sự chủ động và hợp tác giữa các thành viên. Trong ví dụ của cô Thanh Như, trẻ được chia nhóm nhỏ, sử dụng kính lúp, giấy, đèn pin để quan sát thật về loài kiến và ghi lại phát hiện lên bảng nhóm. Việc giáo viên không can thiệp quá nhiều mà để trẻ tự do quan sát, thảo luận và ghi chép là yếu tố quan trọng tạo nên hiệu quả học tập. Đây là cách giúp trẻ phát triển tư duy khoa học, biết đặt câu hỏi “tại sao” và “như thế nào”, đồng thời hình thành kỹ năng giải quyết vấn đề trong bối cảnh thực tiễn.

Explain (Giải thích) - Cùng nhau hiểu rõ bản chất kiến thức

Sau khi trẻ đã có trải nghiệm trực tiếp và thu thập được các thông tin trong giai đoạn khám phá, bước Giải thích đóng vai trò giúp trẻ hình thành và làm rõ khái niệm mới thông qua tương tác với giáo viên và các bạn. Điều đặc biệt trong bước này là trẻ được khuyến khích diễn đạt suy nghĩ bằng ngôn ngữ của chính mình, thay vì chỉ tiếp nhận lời giảng của cô giáo. Giáo viên trong vai trò người hỗ trợ sẽ lắng nghe, đặt câu hỏi gợi mở và giúp trẻ sắp xếp lại thông tin đã khám phá để tạo thành một hệ thống kiến thức có ý nghĩa.

Ví dụ, trong bài học về loài kiến, cô giáo không đưa ra đáp án ngay từ đầu mà để trẻ trình bày kết quả ghi chép, sau đó mới củng cố kiến thức: cấu tạo cơ thể kiến gồm đầu, ngực, bụng; cách kiến di chuyển, giao tiếp qua râu, tổ chức thành đàn… Nhờ quá trình này, trẻ không chỉ ghi nhớ kiến thức tốt hơn mà còn hình thành tư duy phân tích, trình bày ý tưởng rõ ràng và phát triển ngôn ngữ miêu tả khoa học. Đây cũng là giai đoạn giúp giáo viên xác định chính xác mức độ hiểu của trẻ để có chiến lược điều chỉnh hoặc mở rộng nội dung phù hợp.

Elaborate (Áp dụng) - Mở rộng tư duy, sáng tạo không giới hạn

Giai đoạn Áp dụng trong quy trình 5E không chỉ là “làm lại” kiến thức đã học, mà quan trọng hơn là vận dụng linh hoạt kiến thức vào các tình huống mới hoặc hoạt động sáng tạo. Trẻ được khuyến khích suy nghĩ độc lập hoặc theo nhóm để đưa ra giải pháp, tạo sản phẩm hoặc thể hiện ý tưởng theo cách riêng.

Trong bài học của cô Nguyễn Thị Thanh Như[1], sau khi hiểu về kiến, trẻ được đưa ra thử thách tạo hình con kiến bằng các nguyên liệu tự chọn như: vỏ củ lạc, lá cây, đất nặn… Quá trình này không chỉ rèn luyện kỹ năng thủ công, thẩm mỹ mà còn giúp trẻ phát triển khả năng lập kế hoạch, giải quyết vấn đề và hợp tác nhóm. Đây là biểu hiện rõ nét của phương pháp giáo dục lấy trẻ làm trung tâm - nơi trẻ chủ động tư duy, lựa chọn và thử nghiệm.

Như nhận định của Nguyễn Thành Hải[2], chính bước áp dụng là cơ hội để liên hệ các chủ đề học với nhau, tạo mạch kiến thức liền lạc. Ví dụ, khi trẻ học về cả “núi lửa” và “tên lửa”, nếu được hướng dẫn tìm điểm chung về chuyển động và năng lượng, các em sẽ nhận thấy sự liên kết giữa các khái niệm tưởng chừng không liên quan. Do đó, Elaborate không chỉ là mở rộng về mặt nội dung mà còn mở rộng về tư duy, giúp trẻ có cái nhìn hệ thống và tích hợp hơn.

Evaluate (Đánh giá) - Tự nhìn lại quá trình học để trưởng thành hơn

Bước cuối cùng - Đánh giá - không chỉ dành cho giáo viên mà quan trọng hơn là cơ hội để chính trẻ tự phản hồi về quá trình học của mình. Thay vì chỉ kiểm tra kiến thức một cách rời rạc, đánh giá trong mô hình 5E bao gồm cả quan sát, thảo luận, chia sẻ cảm nhận, và nhận xét lẫn nhau. Đây là cách giúp trẻ học cách suy nghĩ về tư duy (metacognition) - tức hiểu bản thân đã học gì, học như thế nào và có thể cải thiện ra sao.

Trong ví dụ thực tế, sau khi hoàn thành sản phẩm tạo hình con kiến, mỗi nhóm trẻ được mời chia sẻ về sản phẩm của mình: cảm thấy như thế nào, nhóm đã làm được gì, nếu làm lại sẽ làm khác đi chỗ nào. Cô giáo không chỉ đánh giá sản phẩm hoàn thiện mà còn ghi nhận quá trình hợp tác, sự sáng tạo, khả năng giải thích và nỗ lực của từng thành viên. Như khuyến nghị từ nghiên cứu của NIH và NSTA (trích dẫn trong bài của Nguyễn Thành Hải[2]), đánh giá nên được diễn ra xuyên suốt, lồng ghép trong từng hoạt động - vừa giúp học sinh có cơ hội sửa sai, vừa nâng cao chất lượng học tập.

|Xem thêm: Tổng hợp các phương pháp dạy tiếng Anh cho trẻ mầm non

Ví dụ minh họa hoạt động theo quy trình 5E trong STEAM mầm non

Để minh họa rõ nét cách ứng dụng quy trình 5E trong giáo dục mầm non theo hướng STEAM, ta có thể phân tích hoạt động “Khám phá loài kiến” - một chủ đề quen thuộc, gần gũi với trẻ 5-6 tuổi, đồng thời tích hợp cả 5 lĩnh vực: Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Nghệ thuật và Toán học. Giáo án này được xây dựng và thực hiện bởi cô giáo Nguyễn Thị Thanh Như[1], mang lại nhiều trải nghiệm học tập tích cực cho trẻ.

Engage - Gắn kết: Khơi dậy sự tò mò từ hiện tượng thực tế

Giáo viên bắt đầu buổi học bằng việc đọc cho trẻ nghe một bài đồng dao quen thuộc: “Con kiến mà leo cành đa”. Sau đó, cô đặt vấn đề bằng một tình huống thực tế: “Hôm qua cô quên đậy nắp lọ đường, và sáng nay thấy có con gì bò vào đấy. Các con đoán xem đó là con gì?”. Việc sử dụng hình ảnh, tình huống gần gũi giúp trẻ dễ dàng liên hệ với trải nghiệm cá nhân và cảm thấy hào hứng, tò mò muốn khám phá.

Explore - Khám phá: Trẻ chủ động quan sát và tìm hiểu

Lớp được chia thành các nhóm nhỏ 4-5 trẻ. Mỗi nhóm được cung cấp một lọ đường thật có kiến bò vào, cùng các dụng cụ hỗ trợ khám phá như kính lúp, bảng ghi chép, giấy bút, kéo… Trẻ quan sát, thảo luận và ghi lại các đặc điểm nhận biết về kiến: màu sắc, số chân, hình dạng, cách di chuyển, thức ăn, môi trường sống. Giáo viên chỉ đóng vai trò hướng dẫn, gợi mở bằng câu hỏi như: “Vì sao kiến lại tìm đến lọ đường?”, “Chúng giao tiếp bằng cách nào?”, thay vì cung cấp sẵn đáp án. Hoạt động giúp trẻ phát triển khả năng đặt câu hỏi, quan sát có mục tiêu và làm việc nhóm.

Explain - Giải thích: Làm rõ kiến thức qua thảo luận nhóm

Sau quá trình khám phá, mỗi nhóm trình bày bảng ghi chép trước lớp. Giáo viên tổng hợp lại ý kiến, bổ sung các kiến thức khoa học phù hợp với độ tuổi như cấu tạo cơ thể kiến, vai trò của râu, đặc tính sống bầy đàn, thức ăn ưa thích. Thay vì giảng dạy khô khan, giáo viên dựa trên kết quả khám phá của trẻ để “đính chính” và mở rộng nội dung, từ đó giúp trẻ hiểu sâu, chính xác và dễ ghi nhớ.

Elaborate - Áp dụng: Thực hành sáng tạo từ kiến thức đã học

Tiếp nối buổi học, giáo viên tổ chức cho trẻ thực hiện thử thách tạo hình đàn kiến bằng vật liệu thiên nhiên như vỏ củ lạc, lá cây, đất nặn… Trẻ tự chọn nguyên liệu, thảo luận ý tưởng trong nhóm và cùng nhau hoàn thiện sản phẩm nghệ thuật thể hiện sự hiểu biết về loài kiến. Quá trình này tích hợp nghệ thuật thủ công, tư duy thiết kế, toán học (số lượng, kích thước), đồng thời rèn kỹ năng phối hợp và giải quyết vấn đề.

Evaluate - Đánh giá: Phản hồi và tự nhìn lại quá trình học

Ở bước cuối cùng, mỗi nhóm được mời lên trình bày sản phẩm. Trẻ chia sẻ cảm nhận, nêu điểm mạnh, điểm cần cải thiện. Giáo viên đặt câu hỏi mở như: “Nếu làm lại, con muốn thay đổi điều gì?”, “Con đã học được gì từ bạn mình?” để khuyến khích trẻ tự đánh giá và rút kinh nghiệm. Đồng thời, giáo viên cũng quan sát toàn bộ tiến trình, từ thái độ học tập đến khả năng hợp tác và sáng tạo để đưa ra nhận xét, động viên đúng lúc.

Những lưu ý khi áp dụng quy trình 5E trong STEAM mầm non vào dạy học

Việc vận dụng mô hình 5E trong dạy học STEAM ở lứa tuổi mầm non đòi hỏi giáo viên không chỉ hiểu rõ các bước trong quy trình mà còn cần tinh tế trong cách tổ chức, điều chỉnh hoạt động sao cho phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ nhỏ.

Trước hết, các hoạt động học tập cần được thiết kế dựa trên độ tuổi, năng lực nhận thức và sở thích cá nhân của trẻ. Chẳng hạn, trẻ mầm non dễ bị thu hút bởi những câu chuyện, hiện tượng gần gũi như kiến bò vào lọ đường hay màu sắc của lá cây. Việc đưa vào các câu hỏi gợi mở, vật liệu trực quan và hoạt động có tính tương tác cao sẽ giúp duy trì sự chú ý và hứng thú của trẻ trong suốt buổi học (Nguyễn Thị Thanh Như, 2025[1]).

Bên cạnh đó, môi trường học tập cần đảm bảo an toàn và thân thiện, nơi trẻ được khuyến khích khám phá, đặt câu hỏi và thử nghiệm mà không sợ bị phán xét. Theo Nguyễn Thành Hải[2], yếu tố then chốt của mô hình 5E chính là tạo điều kiện để người học chủ động kiến tạo kiến thức từ trải nghiệm, do đó giáo viên cần đóng vai trò là người gợi mở, dẫn dắt thay vì giảng giải áp đặt.

Giáo viên cũng cần linh hoạt điều chỉnh nội dung và tiến độ dựa trên phản ứng thực tế của trẻ, chẳng hạn nếu trẻ tỏ ra lúng túng ở bước khám phá, có thể hỗ trợ thêm bằng gợi ý trực quan hoặc kéo dài thời gian thực hành. Đồng thời, việc khuyến khích sự tương tác đa chiều giữa trẻ với trẻ, trẻ với giáo viên và trẻ với phụ huynh sẽ góp phần phát triển kỹ năng giao tiếp, hợp tác, đồng thời mở rộng trải nghiệm học tập từ lớp học ra đời sống hằng ngày.

Cuối cùng, cần lưu ý rằng không nên rút gọn hoặc đảo lộn trình tự các bước trong mô hình 5E, vì điều này có thể làm mất đi tính liền mạch, ảnh hưởng đến quá trình kiến tạo và tiếp thu kiến thức của trẻ (Nguyễn Thành Hải[2]).

|Xem thêm: 

• Các chủ đề học Tiếng Anh cho trẻ mầm non phổ biến

• Học thông qua chơi (game-based learning) và ứng dụng trong giảng dạy

• Phương pháp học tập dựa trên dự án (Project-based learning - PBL)

Kết bài

Việc triển khai mô hình 5E từ sớm tạo nền tảng vững chắc cho trẻ trong hành trình học tập suốt đời. Với cấu trúc gồm năm bước rõ ràng - Gắn kết, Khám phá, Giải thích, Áp dụng và Đánh giá - mô hình này không chỉ khơi dậy sự tò mò tự nhiên mà còn giúp trẻ phát triển toàn diện về tư duy logic, kỹ năng hợp tác, giải quyết vấn đề và khả năng sáng tạo.

Chính vì vậy, giáo viên và phụ huynh được khuyến khích chủ động tìm hiểu và áp dụng linh hoạt 5E trong các hoạt động giáo dục hằng ngày, nhằm tối ưu hóa tiềm năng phát triển của trẻ trong giai đoạn vàng của tư duy và nhân cách. Để khám phá thêm các phương pháp giảng dạy hiệu quả khác, mời bạn tham khảo chuyên mục Teaching Methods của ZIM!