Banner background

Sử dụng DESMOS để tìm hàm mũ trước/sau khi biến đổi ngang

Bài viết sau sẽ hướng dẫn người học sử dụng DESMOS để Tìm hàm mũ trước/sau khi biến đổi ngang trong các câu hỏi SAT Math.
su dung desmos de tim ham mu truocsau khi bien doi ngang

Key takeaways

  • DESMOS là công cụ máy tính khoa học dùng trong các kỳ thi chuẩn hóa.

  • Để dùng DESMOS tìm hàm mũ trước/sau khi biến đổi ngang, ta sử dụng tính năng nhập hàm số và vẽ đồ thị.

Trong các bài thi chuẩn hóa quốc tế về năng lực toán, chẳng hạn như Digital SAT, thí sinh có thể sẽ được cung cấp phần mềm DESMOS, phần mềm máy tính khoa học giúp giải quyết các vấn đề liên quan đến đồ thị, thống kê và các phép tính cơ bản. Nắm được các tính năng của DESMOS cũng như thao tác sử dụng sẽ giúp thí sinh tăng tốc độ làm bài, đơn giản hóa các bước tính toán, từ đó nâng cao hiệu quả bài thi. Trong phạm vi bài viết này, tác giả sẽ hướng dẫn người học cách tìm hàm số chứa căn trước/sau biến đổi ngang, một dạng bài phổ biến trong bài thi SAT Math.

Lý thuyết chung về hàm số mũ

Hàm số mũ có dạng tổng quát là:

\(y=f\left(x\right)=A\cdot B^{\left(x-m\right)}+n\)

Trong đó: 

  • f(x) là biểu thức đại số theo biến x 

  • B được gọi là cơ số. Trong SAT, ta luôn xét B > 0 và a ≠ 1.

  • Ví dụ hàm mũ: Người học xét hàm số y = f(x) = 3(2x+1) . Với f(x), cơ số là 3, g(x) sẽ là (2x + 1).

  • Trên mặt phẳng toạ độ Oxy, hàm số số mũ sẽ được biểu diễn dưới dạng một đường cong.

Trong đó:

  • A là hệ số co giãn theo chiều dọc. Nếu A < 0, đồ thị còn bị phản xạ qua trục x.

  • B là cơ số, quyết định hàm số tăng hay giảm.

  • m quyết định độ dịch chuyển theo chiều ngang.

  • n quyết định độ dịch chuyển theo chiều dọc.

Cụ thể:

  • Nếu B > 1 thì hàm số tăng khi x tăng. Nếu 0 < B < 1 thì hàm số giảm khi x tăng, với điều kiện A > 0.

  • Hệ số A tác động trực tiếp lên giá trị y. Nếu |A| > 1, đồ thị bị kéo giãn theo chiều dọc. Nếu 0 < |A| < 1, đồ thị bị co lại theo chiều dọc. Nếu A < 0, đồ thị bị phản xạ qua trục x.

  • Phần x - m quyết định sự dịch chuyển theo chiều ngang. Nếu m > 0, đồ thị dịch sang phải m đơn vị. Nếu m < 0, đồ thị dịch sang trái |m| đơn vị.

  • Phần +n quyết định sự dịch chuyển theo chiều dọc. Nếu n > 0, đồ thị dịch lên n đơn vị. Nếu n < 0, đồ thị dịch xuống |n| đơn vị.

Một đặc điểm quan trọng của dạng: y = A · B^(x - m) + n là đường tiệm cận ngang: y = n

Ngoài ra, khi x = m thì: y = A · B^0 + n = A + n

Vì vậy, đồ thị luôn đi qua điểm: (m, A + n)

Ví dụ: y = 4 · 2^(x - 3) + 7 có A = 4, B = 2, m = 3 và n = 7.

Đồ thị dịch sang phải 3 đơn vị, dịch lên 7 đơn vị, có đường tiệm cận ngang y = 7 và đi qua điểm: (3, 11) vì khi x = 3: y = 4 · 2^0 + 7 = 11

Fig. 1.
Fig. 1.

Fig. 1. Function y = 4 · 2^(x - 3) + 7 on the Desmos Graphing Calculator. (Source: [1]) 

Xem thêm: Quadratic and exponential word problems

Diễn giải đồ thị hàm mũ trên mặt phẳng toạ độ Oxy

Trên mặt phẳng tọa độ Oxy:

  • Đồ thị của hàm số y = f(x) = A ⋅ B^x là một đường cong.

  • A là hệ số của hàm số.

  • B là cơ số, với B > 0 và B ≠ 1.

  • Các cặp giá trị (x, y) thỏa mãn hàm số sẽ nằm trên đồ thị.

Ngoài ra, người học có thể dựa vào cơ số B để xác định chiều biến thiên của đồ thị:

  • Nếu B > 1 và A > 0, đồ thị tăng dần từ trái sang phải.

  • Nếu 0 < B < 1 và A > 0, đồ thị giảm dần từ trái sang phải.

Hệ số A cũng ảnh hưởng đến vị trí và hướng của đồ thị:

  • Nếu A > 0, đồ thị nằm phía trên trục Ox và tiến gần đến trục Ox khi x giảm hoặc tăng tùy vào giá trị của B.

  • Nếu A < 0, đồ thị bị phản xạ qua trục Ox và nằm phía dưới trục Ox.

Một đặc điểm quan trọng mà người học cần chú ý của hàm số mũ cơ bản là đồ thị không bao giờ cắt trục Ox khi A = 0, bởi vì: B^x > 0 với mọi x.

Ví dụ: Xét hàm số y = f(x) = 3^(x + 1)

Ta có thể biến đổi hàm số thành 3 ⋅ 3^x, vậy ta có:

  • B = 3 > 1 -> Đồ thị tăng dần từ trái sang phải.

  • A > 0 -> đồ thị nằm phía trên trục Ox và tiến gần đến trục Ox khi x giảm.

Fig. 2.
Fig. 2.

Fig. 2. Function f(x) = 3^(x + 1) on the Desmos Graphing Calculator. (Source: [2])

Lý thuyết về sự biến đổi ngang của hàm số mũ

Trong các bài toán SAT, các bài toán hàm số chứa căn biến đổi là một dạng bài quen thuộc. Thay vì cho trực tiếp ký hiệu toán học, đề bài thường dùng từ ngữ miêu tả đồ thị. Nhiệm vụ của người học là diễn giải ngôn ngữ đó thành ký hiệu hàm số.

Dạng bài này biến đổi hàm số theo chiều ngang, nên ta có (1) hàm số gốc f(x) là một hàm số mũ và (2) hàm số biến đổi g(x) = f(h . x), với h khác 0. Ta xét các trường hợp co/giãn và phản chiếu ngang như sau:

  • Co theo phương ngang: Khi giá trị tuyệt đối của h lớn hơn 1. Đồ thị bị “ép” lại gần trục Oy, làm đồ thị trở nên dốc hơn. Tung độ giao điểm với trục Oy, nếu có, giữ nguyên. Các điểm trên đồ thị bị kéo lại gần trục Oy theo phương ngang. Cụ thể, nếu một điểm của đồ thị ban đầu có hoành độ là x, thì sau khi biến đổi, điểm tương ứng có hoành độ bằng x chia cho giá trị tuyệt đối của h. Vì vậy, khoảng cách theo phương ngang từ điểm đó đến trục Oy chỉ còn 1 chia cho giá trị tuyệt đối của h lần so với ban đầu.

  • Giãn theo phương ngang: Khi giá trị tuyệt đối của h nằm giữa 0 và 1. Đồ thị bị kéo giãn ra xa trục Oy, làm đường cong trở nên thoải hơn. Các điểm trên đồ thị bị kéo ra xa trục Oy theo phương ngang. Cụ thể, nếu một điểm của đồ thị ban đầu có hoành độ là x, thì sau khi biến đổi, điểm tương ứng có hoành độ bằng x chia cho giá trị tuyệt đối của h. Vì giá trị tuyệt đối của h nhỏ hơn 1 nên khoảng cách theo phương ngang từ điểm đó đến trục Oy được tăng lên.

  • Phản chiếu qua trục tung: Khi h bằng âm 1. Đồ thị bị lật qua trục Oy. Các giá trị hoành độ đổi dấu trong khi tung độ y giữ nguyên.

Ví dụ: Xét hàm số mũ f(x) = 2^x

  • Hàm số co theo phương ngang với tỷ lệ là 2 (∣2∣ > 1): g(x) = f(2x) = 2^2x. Đồ thị bị “ép” theo phương ngang, các giá trị x được co theo phương ngang với hệ số 2, thu lại còn 1/2 so với đồ thị ban đầu.

  • Hàm số giãn theo phương ngang với tỷ lệ là 0.5 (0 <∣0.5∣ < 1): h(x) = f(0.5x) = 2^(x/2). Đồ thị bị kéo giãn theo phương ngang với hệ số 2 và bị giãn gấp 2 lần so với đồ thị ban đầu.

  • Phản chiếu qua trục tung: k(x) = f(-x) = 2^(-x). Đồ thị của y = 2^x được lật qua trục Oy, biến một hàm số mũ tăng thành một hàm số mũ giảm.

Fig. 3.
Fig. 3.

Fig. 3. Function f(x) = 2^x and Transformations on the Desmos Graphing Calculator. (Source: [3]])

Tìm hàm mũ trước/sau biến đổi ngang trong câu hỏi Digital SAT

Trong bài thi Digital SAT, các câu hỏi về tìm hàm mũ trước/sau biến đổi ngang là rất đa dạng. Thí sinh có thể được hỏi về sự thay đổi của việc nhân một hằng số vào toàn bộ hàm số f(x), xác định biến đổi (giãn/nén/phản chiếu) của hàm số theo phương ngang, chọn mô tả đúng về mối quan hệ giữa hai đồ thị, hoặc tìm phương trình mới sau khi đồ thị được giãn/nén/phản chiếu theo chiều ngang. 

Sample question 1

In the xy-plane, the graph of the function f(x) = 2^(x - 1) + 3 is transformed to form the graph of g(x). The graph of g(x) is obtained by horizontally stretching the graph of f(x) away from the y-axis by a factor of 1/3 and then reflecting it across the y-axis. Which equation defines function g(x)? 

A. g(x) = 2^[-(x/3) - 1] + 3

B. g(x) = -2^[(x/3) - 1] + 3

C. g(x) = [2^(x - 1) + 3]/3

D. g(x) = 2^[-(x - 1)/3] + 3

Xem thêm: Những lưu ý quan trọng mà người học cần biết khi tham gia kì thi SAT

Giới thiệu máy tính khoa học DESMOS

DESMOS là một phần mềm máy tính khoa học được thiết kế bởi DESMOS Studio. Đây là phần mềm chính thức được tích hợp trong phần mềm Bluebook của bài thi Digital SAT nhằm hỗ trợ thí sinh giải quyết đa dạng các câu hỏi Toán học ở nhiều chuyên đề khác nhau.

Fig. 4.
Fig. 4.


Fig. 4. Official logo of Desmos Studio PBC. (Source: [4])

Các tính năng cơ bản của DESMOS

Với phần mềm DESMOS, người học và thí sinh sẽ cần làm quen với một số tính năng cơ bản, bao gồm:

  • Các phép cộng, trừ, nhân, chia cơ bản

  • Vẽ đồ thị phương trình từ bậc thấp đến cao

  • Sử dụng bảng biểu

  • Tính năng thanh trượt

  • Các phép tính thống kê cơ bản

  • Các phép tính lượng giác cơ bản

  • V.v.

Trên màn hình giao diện DESMOS, người học có thể nhận diện được các vùng cơ bản. Thứ nhất, vùng bên tay trái là nơi người học nhập phương trình (VD: 2x + y = 0). Thứ hai, vùng mặt phẳng toạ độ Oxy là nơi đồ thị của phương trình hiển thị. Cuối cùng, nút cài đặt (có biểu tượng hình cờ lê) bên góc phải là nơi người học điều chỉnh một số cài đặt để phù hợp nhu cầu (VD: chuyển đổi từ Degree sang Radian.)

Fig. 5.
Fig. 5.


Fig. 5. Interface of the Desmos Graphing Calculator. (Source: [5])

Lưu ý: Phần mềm DESMOS hiện tại mà người học có thể tìm trên mạng có thể được chia làm hai phiên bản: Nguyên bản (đen) và Khảo thí (testing - xanh lá). Phần mềm DESMOS nguyên bản sẽ có nhiều tính năng hơn bản khảo thí, bao gồm tính năng chia sẻ biểu đồ, thư mục, hoặc hình ảnh. Tuy vậy, các tính năng quan trọng dùng trong bài thi SAT vẫn có đầy đủ ở cả hai phiên bản.

Hướng dẫn sử dụng DESMOS để tìm hàm mũ trước/sau khi biến đổi ngang

Để dùng DESMOS tìm hàm mũ trước/sau khi biến đổi ngang, ta sử dụng tính năng nhập hàm số và vẽ đồ thị.

Bước 1: Đọc kĩ đề để xác định dữ kiện được cung cấp.

Người học đọc kĩ đề bài để xác định các dữ kiện được cho, trong trường hợp này là phương trình mũ cũng như câu hỏi của đề bài.

Bước 2: Nhập dữ kiện được cung cấp từ đề bài vào ô nhập dữ liệu của phần DESMOS graphing calculator. 

Trong trường hợp này, người học nhập hàm số gốc f(x) vào ô nhập dữ liệu của phần mềm Desmos. Nếu đề bài chưa cho hàm số, thì người học sẽ phải tìm hàm số qua các thông tin được cho của đề bài.

Nếu người học cần gõ các ký tự đặc biệt, người học có thể bấm vào ký hiệu bàn phím ở góc dưới trái của màn hình để hiện ra chức năng bàn phím để hỗ trợ trong việc bấm biểu thức.

DESMOS sẽ tự động vẽ các đồ thị tương ứng.

Bước 3: Người học dựa vào ngôn ngữ miêu tả (giãn/nén theo hệ số nào, có phản chiếu hay không) và xác định sự biến đổi ngang của hàm số g(x) theo đề bài. Sau đó, người học nhập biểu thức g(x) = f=(h.x). 

Bước 4: Người học lần lượt nhập 4 đáp án A, B, C, D vào ô nhập dữ liệu và đối chiếu với đồ thị g(x) đã được vẽ ở bước 2. Nếu hai đồ thị trùng khớp thì đó chính là đáp án của đề bài.

Lưu ý: Khi hai đường đồ thị trùng nhau, đường gõ sau sẽ đè hoàn toàn lên đường gõ trước khiến người học khó quan sát. Người học nên nhấn trực tiếp vào biểu tượng hình tròn màu ở đầu mỗi ô nhập liệu để bật/tắt (ẩn/hiện) từng đồ thị, từ đó kiểm tra xem hai nét vẽ có thực sự trùng khít với nhau hay không.

Ví dụ minh họa:

In the xy-plane, the graph of the function f(x) = 2^(x - 1) + 3 is transformed to form the graph of g(x). The graph of g(x) is obtained by horizontally stretching the graph of f(x) away from the y-axis by a factor of 1/3 and then reflecting it across the y-axis. Which equation defines function g(x)? 

A. g(x) = 2^[-(x/3) - 1] + 3

B. g(x) = -2^[(x/3) - 1] + 3

C. g(x) = [2^(x - 1) + 3]/3

D. g(x) = 2^[-(x - 1)/3] + 3

Hướng dẫn giải bằng DESMOS

Bước 1: Đọc kĩ đề để xác định dữ kiện được cung cấp

  • Hàm số được cho: f(x) = 2^(x - 1) + 3

  • Người học cần tìm: Hàm g, có được từ việc kéo giãn hàm số f(x) theo hệ số 3, rồi phản chiếu hàm số f(x) qua trục tung.

Bước 2: Nhập dữ kiện được cung cấp từ đề bài vào ô nhập dữ liệu của DESMOS. Trong đó:

  • Viết ở dòng đầu tiên: f(x) = 2^(x - 1) + 3

Lưu ý, với số mũ, người học có thể bấm bàn phím hoặc nên sử dụng phần bàn phím của DESMOS như đã nêu trên.

Fig. 6.
Fig. 6.

Fig. 6. The Calculator function on the Desmos Graphing Calculator. (Source: [6])

Desmos sẽ hiển thị đồ thị của hàm số trên mặt phẳng tọa độ. 

Fig. 7.
Fig. 7.

Fig. 7. Function f(x) = 2^(x - 1) + 3 on the Desmos Graphing Calculator. (Source: [7])

Bước 3: Người học xác định sự biến đổi ngang. Đề bài yêu cầu sự giãn ngang (horizontally stretching) 1/3 đơn vị

→ g(x) = f(x/3)

 và phản chiếu qua trục Oy (reflecting across the y-axis) 

→ g(x) = f(-x/3)

Người học nhập hàm số g(x) = f(-x/3) vào ô nhập dữ liệu.

Fig. 8.
Fig. 8.

Fig. 8. Function f(x) = 2^(x - 1) + 3 and Transformations on the Desmos Graphing Calculator. (Source: [7])

Bước 4: Người học lần lượt nhập các đáp án A, B, C, và D vào ô nhập dữ liệu và đối chiếu với đồ thị g(x).

Fig. 9.
Fig. 9.

Fig. 9. Function f(x) = 2^(x - 1) + 3 and Transformations on the Desmos Graphing Calculator. (Source: [7])

Dựa vào đó, người học dễ dàng xác định đồ thị ở đáp án A trùng khớp với đồ thị g(x) đã xác định ở bước 3. 

⇒ Chọn đáp án A.

Lưu ý: DESMOS luôn hiển thị giá trị dưới dạng số thập phân. Do đó, DESMOS hữu dụng khi giá trị cần tìm là giá trị nguyên (1,2,3,...), giá trị thập phân hữu hạn (1.5, 2.5,...), giá trị thập phân vô hạn tuần hoàn (0.6666), hoặc giá trị thập phân không tuần hoàn thông dụng (3.141592). Nếu người học chưa quen nhận diện các giá trị này (VD: 10/3 có thể được biểu diễn là 3.33333), điều nên làm là luôn kiểm tra lại đáp án trước khi chọn.

Xem thêm: Lộ trình tự học SAT® từ 400 đến 1200+

Bài tập vận dụng

Sau đây, bài viết sẽ giới thiệu đến người học một số câu hỏi Digital SAT có sử dụng DESMOS để tìm hàm mũ trước/sau khi biến đổi ngang [8]. Người học hãy sử dụng tính năng DESMOS đã giới thiệu để giải các câu hỏi sau.

Question 1: 

The function f is defined by f(x) = 3(2)^(x + 1) - 2. A new function g is created by horizontally stretching the graph of f away from the y-axis by a factor of k and then reflecting it across the y-axis. The graph of g passes through the point (-2, 10). What is the value of k? 

A. 4

B. 2

C. 3

D. 1

Answer: B

Question 2: 

The graph of f(x) = 2(3)^(x/2) - 1 is transformed to form g(x) by reflecting f(x) across the y-axis and then horizontally compressing the result by a factor of 2. If g(x) crosses the y-axis at (0, k), what is 3k + 1?

A. 1

B. 2

C. 4

D. 10

Answer: C

Question 3:

The function f(x) = k(3)^x passes through the point (2, -18).

A new function g is created by horizontally stretching f by a factor of 4 and then reflecting the graph across the y-axis.

Which of the following is the value of g(2k)?

A. 0

B. 6

C. -3

D. -6

Answer: D

Question 4:

The functions f(x) = 6(2)^(x - 1) and g(x) = 6(2)^(kx - 1) are shown below, with g(x) passing through (4, 3/2)

Which description correctly describes how the graph of f was transformed to obtain the graph of g?

A. Horizontally stretched by a factor of 4 then reflected across the y-axis

B. Horizontally stretched by a factor of 4, then reflected across the x-axis

C. Horizontally compressed by a factor of 1/4, then reflected across the y-axis

D. Horizontally compressed by a factor of 4, then reflected across the y-axis

Answer: A

Question 5:

The graph of f(x) = k(4)^(x + 2) contains the point (-1, 3).

The graph is first horizontally stretched by a factor of 4 and then reflected across the y-axis. The resulting graph is g.

Which point must lie on the graph of g?

A. (4, 3)

B. (-4, -3)

C. (1, -3)

D. (1, 3)

Answer: A

Question 6:

The function f(x) = A(5)^(2x - 6) + C passes through the points (2, 6) and (3, 30).

A new function g is obtained by horizontally stretching the graph of f by a factor of 4, followed by a reflection across the y-axis.

Which equation represents g(x)?

A. g(x) = 25(5)^(-x/2 + 6) + 5

B. g(x) = 25(5)^(-x + 6) + 5

C. g(x) = 25(5)^(-x/2 - 6) + 5

D. g(x) = 25(5)^[(-2x- + 6)/4] + 5

Answer: C

Question 7:

In the xy-plane, function f contains the points (1, 4), (0, 8), and (-1, 16). Function g is formed by horizontally compressing f by a factor of 3 and reflecting across the y-axis. 

If (0, y) is the y-intercept of g(x), what is g(y/8)?

A. 52

B. 64

C. 48

D. 76

Answer: B

Question 8:

Function f contains the points (3, 5/2), (5/2, 1/2), and (4, 125/2). The graph of g(x) = f(a · x) passes through the point (-3/2, 5/2). Which of the following best describes the transformation from f(x) to g(x)?

A. Horizontal stretch by a factor of 2, no reflection
B. Horizontal compression by a factor of 2, no reflection
C. Horizontal stretch by a factor of 1/2, with reflection across the y-axis
D. Horizontal compression by a factor of 2, with reflection across the y-axis

Answer: D

Question 9:

At t = 0, the value of an exponential function f is 96. The value of f decreases by a factor of 2 every 6 units of t.

A new function g is produced by reflecting the graph of f across the y-axis and then horizontally compressing it by a factor of 3.

Which equation represents g(t)?

A. 96(1/2)^(t/2)

B. 96(2)^(t/2)

C. 96(1/2)^(-t/18)

D. 96(1/2)^(-t/6)

Answer: B

Question 10:

An exponential function f has a value of 640 when t = 8 and a value of 80 when t = 20.

A new function g is obtained by horizontally stretching f by a factor of 3, then reflecting the graph across the y-axis.

Which equation represents g(t)?

A. g(t) = 2560(2)^(t/12)

B. g(t) = 2560(2)^(-t/12)

C. g(t) = 2560(1/2)^(t/12)

D. g(t) = 2560(1/2)^(t/4)

Answer: A

Như vậy, bài viết đã giới thiệu về phần mềm DESMOS và hướng dẫn chi tiết cách sử dụng phần mềm này trong bài thi Digital SAT để tìm hàm mũ trước/sau khi biến đổi ngang. Việc vận dụng linh hoạt các tính năng vẽ đồ thị không chỉ giúp thí sinh trực quan hóa các phép biến đổi hình học mà còn là công cụ đắc lực để đối chiếu và xác định chính xác phương trình hàm số cần tìm.

Hy vọng người học có thể vận dụng các nội dung và quy trình thao tác trong bài viết để cải thiện hiệu suất ôn tập, đơn giản hóa các bước tính toán phức tạp và nâng cao hiệu quả làm bài của bản thân trong các kỳ thi sắp tới.

Tham khảo chương trình luyện thi SAT cam kết đầu ra tại ZIM Academy để được hướng dẫn chuyên sâu và bứt phá điểm số.


SAT® is a trademark registered by the College Board, which is not affiliated with, and does not endorse, this website.

Tham vấn chuyên môn
Học là hành trình tích lũy kiến thức lâu dài và bền bỉ. Điều quan trọng là tìm thấy động lực và niềm vui từ việc học. Phương pháp giảng dạy tâm đắc: Lấy người học làm trung tâm, đi từ nhận diện vấn đề đến định hướng người học tìm hiểu và tự giải quyết vấn đề.

Nguồn tham khảo

Đánh giá

(0)

Gửi đánh giá

0

Bình luận - Hỏi đáp

Bạn cần để có thể bình luận và đánh giá.
Đang tải bình luận...
Bài viết tương tự