Quên từ vựng: Góc nhìn tâm lý học và cách khắc phục

Trong quá trình học ngoại ngữ, từ vựng được coi là yếu tố quan trọng. Nếu thiếu từ vựng thì người học không thể diễn đạt được thông điệp mình muốn. Chính vì vậy, việc mở rộng vốn từ thường là một trong những ưu tiên hàng đầu của người học trong giai đoạn bắt đầu học ngoại ngữ. 

Tuy nhiên, việc học từ không đồng nghĩa với việc ghi nhớ và sử dụng trong khoảng thời gian dài. Trên thực tế, nhiều người học nhanh chóng quên từ chỉ sau một vài ngày hay vài tuần, đôi khi người học có thể nhận ra khi đọc hoặc nghe, nhưng không thể nhớ ra khi nói hoặc viết. Bài viết này sẽ dựa trên góc nhìn của Tâm lý học để phân tích nguyên nhân người học thường xuyên quên từ và đề xuất một số phương pháp nhằm giúp người học ghi nhớ từ vựng bền vững hơn.

Thực chất người học quên gì khi quên từ vựng?

Trước khi tìm hiểu nguyên nhân quên từ vựng, chúng ta cần hiểu thế nào là biết một từ vựng. Nếu việc học từ vựng chỉ dừng lại ở việc nhớ nghĩa tiếng Việt, thì việc quên một từ đơn giản chỉ là quên nghĩa.

Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng học từ vựng có nhiều khía cạnh hơn thế. Theo khung lý thuyết của Paul Nation, biết một từ là biết cả ba khía cạnh của từ đó, bao gồm: form (hình thức), meaning (nghĩa) và use (cách sử dụng).[1]

1. Hình thức của từ

Người học sẽ phải nhận biết và sử dụng đúng hình thức của từ bao gồm:

• Phát âm (Spoken form): Người học có khả năng nhận ra từ khi nghe và phát âm chính xác khi giao tiếp.

• Chính tả (Written form): Người học nhận diện được từ khi đọc và viết đúng chính tả.

• Cấu tạo từ (Word part): Người học biết các yếu tố cấu tạo nên từ như: tiền tố (prefix), hậu tố (suffix), gốc từ (stem) và các từ cùng họ (word family).

Ví dụ , từ “unemployment” bao gồm:

• tiền tố un- (không)

• gốc từ employ (thuê, sử dụng lao động)

• hậu tố -ment (danh từ)

Nhờ hiểu các thành phần này, người học có thể suy luận rằng “unemployment” có nghĩa là “tình trạng thất nghiệp”. Gốc từ “employ” còn tạo thành các từ cùng họ như employee (nhân viên) , employer (người sử dụng lao động), employment (công việc làm ăn), và unemployed (thất nghiệp).

2. Nghĩa của từ

Hiểu nghĩa của từ không đơn thuần là biết bản dịch tiếng Việt, mà người học phải thấu hiểu cả hệ thống đa chiều bao gồm:

• Mối liên hệ giữa hình thức và ý nghĩa của từ (Form - meaning connection): Người học cần nhận ra từ khi nhìn thấy hoặc nghe thấy và có thể liên kết ngay hình thức của từ đó với nghĩa tương ứng. 

  Ví dụ, khi nhìn thấy chữ "car" hoặc nghe phát âm /kɑːr/, người học biết ngay nó là "xe hơi", không bị lẫn sang xe đạp hay máy bay.

• Khái niệm và vật quy chiếu (Concepts & Referents): Người học cần hiểu ý nghĩa thực sự của từ trong ngữ cảnh, không chỉ riêng bản dịch. 

  Ví dụ, "car" là xe bốn bánh, chạy bằng động cơ, chúng ta sẽ không gọi một chiếc xe tải lớn (truck) hay xe khách (bus) là "car", dù chúng đều là ô tô.

Mối quan hệ với các từ khác (Associations): Người học nên biết từ đó có liên hệ với những từ nào như từ đồng nghĩa, trái nghĩa hoặc các từ thường đi cùng về mặt ý nghĩa. 

Ví dụ, từ “happy” đồng nghĩa với từ “joyful”, trái nghĩa với từ “sad”, và thường được liên tưởng đến các từ như “smile”, “laugh”,... 

3. Cách sử dụng

Sau khi biết về hình thức và nghĩa của từ, người học cần đặt từ đó vào đúng vị trí trong câu và ngữ cảnh. Điều này bao gồm bốn thành tố sau:

• Chức năng ngữ pháp (Grammatical functions): Người học nên biết từ đó thuộc loại từ nào (danh từ, động từ, tính từ,..) và các quy tắc biến đổi ngữ pháp của nó.

  Ví dụ, người học biết từ “decide” (quyết định) là động từ, thì chuyển sang danh từ là “decision” 

• Cụm từ kết hợp (Collocations): Người học nên biết từ này thường kết hợp với những từ nào để tạo thành cụm từ hoàn chỉnh, tự nhiên như người bản xứ. 

  Ví dụ: “make a decision” (đưa ra quyết định) chứ không phải “do a decision”

• Những giới hạn khi sử dụng từ (Constraints on use): Người học biết những yếu tố giới hạn trong cách dùng từ như tần suất sử dụng, ngữ cảnh, văn phong, mức độ trang trọng, văn hóa. 

  Ví dụ, dùng từ “consequently” (vì vậy) trong bài viết học thuật thay vì “so”. Về tần suất sử dụng, từ “Phoneme” (âm vị) là một từ có tần suất sử dụng thấp trong đời sống hàng ngày, thường xuất hiện trong lĩnh vực Ngôn ngữ học. Mọi người bình thường chỉ sử dụng từ “sound” (âm thanh) hay “letter” (chữ cái) trong giao tiếp hàng ngày. 

Như vậy, học từ vựng không chỉ dừng lại ở việc nhớ nghĩa tiếng Việt mà còn là xây dựng một hệ thống kiến thức từ vựng toàn diện với ba khía cạnh chính: hình thức, ý nghĩa và cách sử dụng. Do đó, khi người học nói quên từ thì có thể họ chỉ quên một hoặc một số thành phần trong hệ thống kiến thức trên.

Xem thêm: 20 từ vựng tiếng Anh mỗi ngày: Cách học hiệu quả và dễ nhớ

Nguyên nhân hiện tượng quên từ vựng dưới góc nhìn Tâm lý học

Trong sinh hoạt hằng ngày, con người thường quên do nhiều lý do như: không hiểu kĩ, không hứng thú hoặc do sang chấn tâm lý. Lĩnh vực Tâm lý học cho rằng trí nhớ con người không phải bất biến mà luôn có sự chọn lọc và đào thải theo thời gian, nếu không bộ não sẽ trở nên quá tải. Hiện tượng quên từ vựng có thể giải thích dựa trên các góc nhìn và lý thuyết của Tâm lý học nhận thức.

1. Quên từ vựng do lỗi mã hóa (Encoding Failure)

Theo như các nhà tâm lý học, quá trình ghi nhớ được chia làm 3 giai đoạn: mã hóa (coding), lưu trữ (storage) và truy xuất (retrieval). [2] Cụ thể, mã hoá là quá trình tiếp nhận và chuyển đổi thông tin từ trí nhớ ngắn hạn sang dài hạn để lưu giữ; lưu trữ là việc giữ lại và duy trì thông tin đó theo thời gian dài và cuối cùng là khôi phục lại những thông tin từ trí nhớ dài hạn khi cần sử dụng (truy xuất). 

Lỗi mã hoá là hiện tượng xảy ra khi thông tin không được xử lý hay mã hoá đầy đủ trong lần tiếp xúc đầu để chuyển từ trí nhớ ngắn hạn sang dài hạn. Do đó, thông tin không bao giờ được lưu trữ một cách hiệu quả và không thể sử dụng sau này. 

Ví dụ, giáo viên trình chiếu 15 từ vựng mới trong một buổi học và yêu cầu học sinh chép lại, nhưng không có hoạt động luyện tập hay ôn tập. Sau vài ngày, người học không nhớ được hầu hết các từ. Trong trường hợp này, nguyên nhân không phải là quên từ, mà là các từ chưa được mã hóa đầy đủ vào trí nhớ dài hạn, nên người học không thể nhớ lại khi cần.

2. Quên từ vựng do gây nhiễu (Interference Theory)

Gây nhiễu hoặc thuyết giao thoa (Interference Theory) được hình thành vào cuối thế kỷ 19 và phát triển mạnh vào đầu thế kỉ 20 do các nhà khoa học như John A. Bergstrom (1892) và John McGeoch, Benton Underwood đặt nền móng.

Nếu như thuyết suy giảm trí nhớ giải thích về ảnh hưởng của thời gian và thiếu ôn tập, thì thuyết gây nhiễu chỉ ra việc quên là do sự nhầm lẫn giữa thông tin mới và thông tin cũ.[3] Hiện tượng này thường xảy ra khi người học tiếp nhận quá nhiều từ mới có đặc điểm tương tự trong một thời gian ngắn. 

Lý thuyết này bao gồm 2 loại gây nhiễu: 

• Gây nhiễu xuôi (Proactive interference): Hiện tượng này xảy ra khi kiến thức cũ gây khó khăn cho quá trình học kiến thức mới. Chẳng hạn, người học đã thuộc làu từ “accept” là “chấp nhận”, nên khi học từ “except” (ngoại trừ) não bộ sẽ tự động lặp lại nghĩa "chấp nhận" khiến bạn khó nhớ đúng nghĩa của từ mới.

• Gây nhiễu ngược (Retroactive interference): Hiện tượng này xảy ra khi việc học thông tin mới làm lu mờ thông tin cũ, ngược chiều so với gây nhiễu xuôi. Ví dụ, hôm qua học 15 từ vựng, hôm sau lại học thêm 15 từ vựng mới thì kiến thức của hôm qua sẽ bị quên. 

Trên thực tế với việc học từ vựng tiếng Anh, học quá nhiều từ cùng chủ đề trong một thời gian ngắn sẽ làm tăng hiện tượng gây nhiễu. Chẳng hạn, các từ như “success”, “succeed”, “successful” và “successfully” có hình thức gần giống nhau nhưng thuộc các từ loại khác nhau. Nếu không được phân biệt rõ trong quá trình học, người học rất dễ nhầm lẫn giữa các từ này hoặc nhớ từ này nhưng lại sử dụng nghĩa của từ khác.

3. Quên từ vựng do suy giảm trí nhớ (Trace decay theory)

Thuyết suy giảm trí nhớ hoặc phân rã vết trí nhớ (Decay Theory) được đề cập trong cuốn sách “The Psychology of Learning” của nhà tâm lý học Edward Thorndike. Lý thuyết này được dựa trên một nghiên cứu quan trọng của nhà  tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus vào năm 1895. [4]

Thuyết suy giảm trí nhớ cho rằng khi con người học một điều mới, não bộ sẽ tự động tạo ra sự thay đổi tạo thành dấu vết (trace memory), nếu không ôn tập hoặc sử dụng thường xuyên thì dấu vết này sẽ dần biến mất. Minh chứng rõ nhất cho việc ký ức phai dần theo thời gian nếu không có ôn tập là Đường cong lãng quên (Forgetting Curve) của Ebbinghaus.

Theo mô hình, trí nhớ của người học sẽ giảm dần theo thời gian. Cụ thể như sau: ở giai đoạn đầu, người học sẽ quên rất nhanh, gần một nửa kiến thức mà họ vừa học. Ở giai đoạn sau, tốc độ quên sẽ chậm lại cho đến khoảng 1 tuần hoặc 1 tháng sau họ chỉ nhớ được khoảng một phần tư kiến thức. [5] Như vậy thực chất người học không phải là có trí nhớ kém mà do việc ôn tập không diễn ra thường xuyên.

4. Quên từ vựng do lỗi truy xuất (Retrieval failure theory) 

Thuyết lỗi truy xuất (Retrieval failure) còn được gọi là “Quên do thiếu gợi ý” (Cue - dependent forgetting). Trong 3 giai đoạn của quá trình mã hoá, nhà tâm lý học nổi tiếng Endel Tulving cho rằng khâu quan trọng nhất trong quá trình ghi nhớ là truy xuất (retrieval). 

E. Tulving cho rằng tại thời điểm mã hóa, các thông tin về bối cảnh như môi trường hay tâm lý, sẽ được mã hóa cùng với thông tin cần ghi nhớ, tạo thành một phần của nó. [6] Lỗi truy xuất cũng giống như hiện tượng “nằm ngay ở đầu lưỡi” (tip-of-the-tongue): não bộ tạm thời không thể nhớ đúng thông tin cần mặc dù chúng ta rất hiểu nghĩa và nhớ được một vài ký tự hoặc âm điệu lờ mờ của nó. Thế nên, để lôi những thông tin từ kho lưu trữ thì chúng ta cần các tín hiệu gợi nhớ (retrieval cues), các gợi ý này được mã hóa cùng với thông tin trước đó. 

Lý thuyết này chia gợi ý kích hoạt trí nhớ thành 2 loại chính:

• Ngữ cảnh: Việc nhớ lại thông tin sẽ hiệu quả hơn khi môi trường hoặc bối cảnh lúc truy xuất giống với bối cảnh khi học. Ví dụ, người học có thể nhớ bài tốt hơn khi làm bài kiểm tra trong chính phòng học nơi họ đã ôn tập.

• Trạng thái: Việc truy xuất thông tin được cải thiện khi trạng thái thể chất hoặc tâm lý tại thời điểm nhớ lại giống với trạng thái khi thông tin được học. Trạng thái này có thể bao gồm cảm xúc (vui, buồn, căng thẳng), mức độ tỉnh táo hoặc ảnh hưởng của một số chất kích thích như caffeine. 

Tóm lại, việc người học quên từ không thể giải thích bằng một nguyên nhân duy nhất. Có học viên không nhớ được từ do trong quá trình học chưa hiểu hết các khía cạnh của từ; một số học viên khác bị lãng quên theo thời gian do không luyện tập thường xuyên hoặc do sự nhầm lẫn giữa từ mới và từ đã học. Vì vậy, việc dạy từ vựng hiệu quả không chỉ cần chú trọng đến số lượng từ được học mà còn phải quan tâm đến cách thông tin được mã hóa, củng cố và truy xuất.

Một số phương pháp hạn chế việc quên từ vựng

1. Phương pháp học từ vựng theo chiều sâu 

Đây là phương pháp nhằm tăng chất lượng của lần đầu tiếp xúc với từ vựng. Cụ thể, thay vì học thuộc từ vựng kèm nghĩa tiếng Việt trong danh sách, người học hoặc giáo viên nên đặt từ vựng vào những ngữ cảnh đa dạng để có thể suy luận, phân tích và liên hệ với kiến thức đã có.

Các tài liệu như video, bài đọc, hình ảnh hoặc hội thoại là một trợ thủ đắc lực, không chỉ cung cấp hình thức và nghĩa của từ mà còn cho thấy các từ được sử dụng trong những tình huống cụ thể.

Từ đó, người học hoặc giáo viên có thể xây dựng được hệ thống kiến thức về từ mới đó như phát âm, collocations,..., đảm bảo nắm được 3 khía cạnh của từ vựng: hình thức, ý nghĩa và cách sử dụng. Người học có thể trình bày theo sơ đồ tư duy để dễ nhìn hơn. 

Ví dụ, khi học các từ về chủ đề “Energy”, ban đầu giáo viên có thể cho học viên xem một đoạn video ngắn giới thiệu về các nguồn năng lượng khác nhau. Sau khi xem, giáo viên có thể yêu cầu học viên xác định những từ hoặc cụm từ đã nghe và dự đoán nghĩa dựa trên nội dung của video. 

Tiếp đó, giáo viên cung cấp thêm thông tin về cách phát âm, từ loại và cách sử dụng của từng từ, đồng thời hướng dẫn học viên nhận diện các collocations. Các từ mới sau đó có thể được hệ thống hóa bằng sơ đồ tư duy

2. Phương pháp lặp lại ngắt quãng (Spaced Repetition)

Lặp lại ngắt quãng (spaced repetition) là phương pháp ôn tập kiến thức bằng cách phân bổ các lần lặp lại từ vựng theo những khoảng thời gian nhất định, thay vì ôn tập một lần duy nhất. Ví dụ như sau:

• Ngày 1: sau khi học xong nhóm từ vựng, giáo viên có thể tổ chức một trò chơi nhỏ hoặc một bài kiểm tra ngắn để ôn lại các từ học ở đầu buổi học. Hoạt động này giúp kiểm tra mức độ ghi nhớ ban đầu. 

• Ngày 3: Giáo viên đưa lại các từ vào các dạng bài tập ngắn như: điền vào chỗ trống hoặc nối từ với định nghĩa. Lúc này, thay vì được mở lại danh sách từ vựng thì người học được yêu cầu nhớ lại trước khi xem đáp án.

• Ngày 7: Giáo viên tổ chức hoạt động giao tiếp như thảo luận, mô tả hình ảnh hoặc trả lời câu hỏi, có liên quan hoặc sử dụng các từ, cụm từ đã học.

• Ngày 14: Giáo viên có thể kết hợp những từ cũ với từ mới trong một bài đọc hoặc bài tập tổng hợp. Việc đặt từ đã học vào một ngữ cảnh mới giúp kiểm tra liệu người học có thể nhớ lại và sử dụng từ ngoài ngữ cảnh ban đầu hay không.

• Sau 3–4 tuần: Giáo viên tổ chức hoạt động ôn tập như nói hoặc viết, trong đó người học phải chủ động sử dụng những từ đã học. Trong trường hợp người học vẫn quên một số từ thì có thể quay lại chu kỳ ôn tập ban đầu với khoảng cách ngắn hơn. 

Ngoài ra, người học có thể sử dụng một số ứng dụng như Quizlet hoặc Memrise để tạo flashcard và lịch ôn tập. Tuy nhiên, mức độ hiệu quả phần lớn sẽ phụ thuộc vào chất lượng nội dung được đưa vào hệ thống và tính kỷ luật, sự nỗ lực của người học.

Xem thêm: Spaced Repetition: Học từ vựng bằng phương pháp lặp lại ngắt quãng

3. Phương pháp gợi nhớ (Retrieval practice)

Đây là phương pháp học tập chủ động nhớ lại thông tin thay vì mở sách và đọc lại danh sách từ. Phương pháp này sẽ giúp cho não bộ truy xuất thông tin một cách nhanh chóng và giúp người học xác định được phần kiến thức nào mình chưa nhớ để ôn tập kịp thời. 

Với phương pháp này, người học hoặc giáo viên có thể áp dụng một số cách như sau:

• Dùng thẻ ghi nhớ: Mặt trước thẻ có thể ghi câu hỏi, chèn hình ảnh hoặc một câu có chỗ trống. Người học phải cố gắng nhớ từ trước khi lật thẻ để kiểm tra đáp án. Ví dụ với từ “renewable” (có thể tái tạo), mặt trước của thẻ có thể ghi: “Solar and wind power are examples of ______ energy.” 

• Kỹ thuật Brain Dump: Người học đóng sách hoặc cất tài liệu sau khi học và viết ra tất cả những gì họ có thể nhớ về nhóm từ vừa học. Sau đó sẽ được mở tài liệu để kiểm tra lại và bổ sung những thông tin còn thiếu.

• Tự đặt câu hỏi và trả lời: Người học hoặc giáo viên có thể đặt một số câu hỏi về từ vựng và yêu cầu giải thích bằng ngôn từ của mình, như đang dạy cho người khác. 

Xem thêm tại: Phương pháp gợi nhớ từ vựng đã học – Retrieval Practice

Một số lưu ý khi áp dụng các phương pháp học từ vựng

Để cải thiện quá trình học và nhớ từ vựng thì việc đầu tiên là xác định được nguyên nhân quên từ là gì. Tuy nhiên không phải chỉ một phương pháp đơn lẻ có thể giải quyết triệt để vấn đề này.

Ví dụ như phương pháp học từ vựng theo chiều sâu có thể giúp thông tin được mã hóa tốt hơn ngay từ lần tiếp xúc đầu nhưng không đảm bảo sẽ duy trì được thông tin trong thời gian dài nếu không ôn tập.

Ngược lại, phương pháp lặp lại ngắt quãng có thể giúp củng cố trí nhớ theo thời gian nhưng sẽ kém hiệu quả nếu người học chưa thực sự hiểu nghĩa và cách sử dụng từ ngay từ đầu. Vì vậy khi áp dụng phương pháp cải thiện trí nhớ, chúng ta cần:

• Kết hợp sử dụng các phương pháp theo một chuỗi:

Giáo viên cần tạo ra lần tiếp xúc đầu có chất lượng như sử dụng tranh ảnh hoặc video ngắn; hỗ trợ người học nắm được các kiến thức về từ vựng, sau đó tạo cơ hội sử dụng từ vựng một cách chủ động và cuối cùng củng cố kiến thức thông qua các lần ôn tập ngắt quãng.

• Không nên tăng số lượng từ vựng trong mỗi buổi học:

Khi phải tiếp xúc  với lượng thông tin lớn trong khoảng thời gian ngắn, não bộ người học có thể rơi vào tình trạng quá tải, làm giảm khả năng ghi nhớ lâu dài.

Vì vậy, thay vì dạy 30 từ trong một buổi, giáo viên nên lựa chọn một số từ quan trong và có tính ứng dụng cao, những từ còn lại nên được dạy ở mức độ nhận biết. 

• Lựa chọn phương pháp phải phù hợp với trình độ, độ tuổi, mục tiêu học tập và điều kiện lớp học:

Giáo viên không nên áp dụng một quy trình cho tất cả đối tượng. Với người học trình độ thấp, giáo viên nên cung cấp nhiều hỗ trợ hơn thông qua hình ảnh, ngữ cảnh, ví dụ và các bài tập có kiểm soát trước khi chuyển sang hoạt động tự do. Đối với người học trình độ cao hơn, các hoạt động có thể tập trung nhiều hơn vào việc sử dụng từ trong những ngữ cảnh mới, nói hoặc viết.

Ngoài ra, cần xác định mục tiêu của việc dạy và học từ vựng là khả năng nhận biết, hiểu và sử dụng từ một cách phù hợp trong ngữ cảnh. Vì vậy, hiệu quả của một phương pháp không nên chỉ đánh giá bằng điểm số ngay sau khi học mà cần xem xét khả năng người học vẫn có thể nhớ và sử dụng từ sau một khoảng thời gian hay không.

Tóm lại, hiện tượng người học thường xuyên quên từ vựng không nên được đổ lỗi cho khả năng ghi nhớ, mà là kết quả của nhiều quá trình khác nhau trong quá trình học và sử dụng ngôn ngữ. Từ những nguyên nhân theo góc nhìn Tâm lý học, người học hoặc giáo viên nên áp dụng các phương pháp phù hợp để đảm bảo hiểu được từ vựng và có thể sử dụng trong tình huống cụ thể một cách tự tin.