Hai mặt phẳng vuông góc nếu góc giữa chúng bằng \(90^\circ\).
Hai mặt phẳng vuông góc nếu mặt này chứa đường thẳng vuông góc với mặt kia.
Với hai mặt phẳng vuông góc, đường thẳng nằm trong mặt này vuông góc với giao tuyến thì vuông góc với mặt kia.
Hai mặt phẳng cắt nhau cùng vuông góc với mặt phẳng thứ ba thì giao tuyến của chúng cũng vuông góc mặt phẳng đó.
Hai mặt phẳng vuông góc | Tính chất, cách chứng minh và bài tập
Key takeaways
Hai mặt phẳng vuông góc là nội dung quan trọng trong Hình học không gian lớp 11, liên quan đến góc giữa hai mặt phẳng và quan hệ vuông góc trong không gian. Bài viết trình bày định nghĩa, điều kiện, dấu hiệu nhận biết, các định lý và tính chất của hai mặt phẳng vuông góc, đồng thời hướng dẫn cách chứng minh 2 mặt phẳng vuông góc với nhau qua các phương pháp và dạng bài tập có lời giải.
Hai mặt phẳng vuông góc là gì?
Hai mặt phẳng (P) và (Q) được gọi là vuông góc với nhau nếu góc giữa chúng bằng 90 độ. [1]
Kí hiệu: \((P) \perp (Q)\). Góc giữa hai mặt phẳng khác với góc phẳng nhị diện, vì góc phẳng nhị diện có thể có số đo lớn hơn 90°.Góc giữa hai mặt phẳng (P), (Q) được xác định thông qua góc giữa hai đường thẳng a, b lần lượt vuông góc với (P), (Q). Theo quy ước góc giữa hai đường thẳng, góc giữa hai mặt phẳng có số đo từ 0° đến 90°.
Để minh họa, chọn điểm O trên giao tuyến của (P) và (Q), dựng a và b qua O lần lượt vuông góc với (P) và (Q). Khi đó (P) và (Q) vuông góc với nhau khi và chỉ khi \(a \bot b\). [2]

Ví dụ, trong hình hộp chữ nhật ABCD.A’B’C’D’ có:
AB là một đường thẳng vuông góc với mặt phẳng (BCC’B’).
BB’ là một đường thẳng vuông góc với mặt phẳng (ABCD).

Vì AB thuộc mặt phẳng (ABCD) và vuông góc với mặt phẳng (BCC’B’), suy ra (ABCD) vuông góc với (BCC’B’).
Điều kiện và dấu hiệu nhận biết hai mặt phẳng vuông góc
Hai mặt phẳng (P) và (Q) vuông góc với nhau khi và chỉ khi một trong hai mặt phẳng chứa một đường thẳng vuông góc với mặt phẳng còn lại. Đây là điều kiện cần và đủ để nhận biết hai mặt phẳng vuông góc. [2]
Để chứng minh chiều đủ, giả sử a nằm trong (Q) và vuông góc với (P). Dựng b vuông góc với (Q). Vì a nằm trong (Q) nên a vuông góc với b. Hai đường thẳng a, b lần lượt vuông góc với (P), (Q), do đó (P) vuông góc với (Q).
Đối với chiều cần, nếu (P) vuông góc với (Q), một đường thẳng nằm trong (P) và vuông góc với giao tuyến của hai mặt phẳng cũng vuông góc với (Q). Đây là tính chất được chứng minh ở phần tiếp theo. [2]

Trong hình hộp chữ nhật ABCD.A’B’C’D’, đường thẳng AB thuộc (ABCD) và vuông góc với (BCC’B’). Theo dấu hiệu trên, (ABCD) vuông góc với (BCC’B’).
Tính chất của hai mặt phẳng vuông góc
Tính chất 1: Với hai mặt phẳng vuông góc với nhau, bất kì đường thẳng nào nằm trong mặt phẳng này mà vuông góc với giao tuyến cũng vuông góc với mặt phẳng kia.[3]

Chứng minh: Giả sử đường thẳng a nằm trong (P) và vuông góc với giao tuyến \(\Delta\) của (P) và (Q) tại điểm O.
Tại O, dựng đường thẳng b nằm trong mặt phẳng (Q) và vuông góc với \(\Delta\).
Khi đó góc giữa a và b là góc giữa (P) và (Q), mà (P) và (Q) vuông góc với nhau suy ra \(a \bot b\).
Đường thẳng a vừa vuông góc với \(\Delta\) vừa vuông góc với b, do đó đường thẳng a vuông góc với mặt phẳng (Q).
Một hệ quả có thể được suy ra từ tính chất này là: Nếu (P) vuông góc với (Q), qua điểm O bất kỳ thuộc (P), đường thẳng a vuông góc với (Q) sẽ nằm trong (P).
Tính chất 2: Nếu hai mặt phẳng cắt nhau và cùng vuông góc với mặt phẳng thứ ba thì giao tuyến của chúng vuông góc với mặt phẳng thứ ba đó. [3]

Chứng minh: Giả sử hai mặt phẳng (P) và (Q) cắt nhau và cùng vuông góc với mặt phẳng (R).
Chọn O thuộc giao tuyến của (P) và (Q).
Dựng đường thẳng \(\Delta\) qua O và vuông góc với (R).
Theo hệ quả của tính chất 1, đường thẳng \(\Delta\) sẽ nằm trong (P) và (Q) (do cả (P) và (Q) đều vuông góc với (R) và O thuộc (P) và (Q)).
Do đó \(\Delta\) chính là giao tuyến giữa (P) và (Q), đồng thời vuông góc với (R).
Lưu ý: Hai mặt phẳng cùng vuông góc với một mặt phẳng thứ ba không nhất thiết vuông góc với nhau; tính chất trên chỉ khẳng định giao tuyến của chúng vuông góc với mặt phẳng thứ ba khi hai mặt phẳng đó cắt nhau. [3]
Cách chứng minh hai mặt phẳng vuông góc
Để chứng minh hai mặt phẳng (P) và (Q) vuông góc với nhau, phương pháp thường dùng là tìm một đường thẳng nằm trong (P) và vuông góc với (Q). Có thể chứng minh đường thẳng này vuông góc với hai đường thẳng cắt nhau cùng thuộc (Q).
Bước 1: Xác định một đường thẳng d nằm trong mặt phẳng (P).
Bước 2: Chọn hai đường thẳng a, b cắt nhau và cùng thuộc (Q); chứng minh d vuông góc với a và b.
Bước 3: Kết luận d vuông góc với (Q), suy ra (P) vuông góc với (Q).
Phương pháp này dựa trên điều kiện để đường thẳng vuông góc với mặt phẳng. Trong một số bài toán, cũng có thể vận dụng định nghĩa góc giữa hai mặt phẳng hoặc các tính chất về giao tuyến. [2]
Các dạng bài tập hai mặt phẳng vuông góc có lời giải
Những bài tập hai mặt phẳng vuông góc lớp 11 dưới đây tập trung vào ba dạng: chứng minh quan hệ vuông góc, xác định thiết diện và vận dụng tính chất để tính góc hoặc khoảng cách trong hình học không gian.
Dạng 1: Bài tập chứng minh hai mặt phẳng vuông góc
Chứng minh hai mặt phẳng vuông góc là dạng toán cơ bản nhất thuộc chuyên đề này. Để giải được những bài toán như thế, cần phân tích hình vẽ để xác định một đường thẳng nằm trong mặt phẳng thứ nhất và vuông góc với mặt phẳng thứ hai.
Bài tập 1: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông. Cạnh bên SA vuông góc với mặt phẳng đáy (ABCD). Chứng minh rằng:
a) \((SBC) \perp (SAB)\)
b) \((SBD) \perp (SAC)\)
Hướng dẫn giải: Để chứng minh hai mặt phẳng vuông góc với nhau, cần xác định một đường thẳng nằm trong mặt phẳng này và vuông góc với mặt phẳng kia, sử dụng những dữ kiện đề bài đã cho.

a) Với đường thẳng BC nằm trong mặt phẳng (SBC), có:
\(BC \perp AB\) (do đáy ABCD là hình vuông)
\(BC \perp SA\) (do SA vuông góc với mặt phẳng đáy (ABCD))
Suy ra \(BC \perp (SAB)\), khi đó \((SBC) \perp (SAB)\).
b) Với đường thẳng BD nằm trong mặt phẳng (SBD), có:
\(BD \perp AC\) (do đáy ABCD là hình vuông)
\(BD \perp SA\) (do SA vuông góc với mặt phẳng đáy (ABCD))
Suy ra \(BD \perp (SAC)\), khi đó \((SBD) \perp (SAC)\).
Bài tập 2: Cho hình chóp S.ABC có đáy ABC vuông tại B, AB = 2a, BC = a, SA = 3a (a > 0) và \(SA \perp (ABC)\). Kẻ AH vuông góc với SB tại H. Chứng minh các quan hệ sau và tính khoảng cách:
a) \(BC \perp (SAB)\), từ đó suy ra \((SAB) \perp (SBC)\).
b) \((AHC) \perp (SBC)\).
c) Tính khoảng cách từ A đến mặt phẳng (SBC).
Hướng dẫn giải: Phương pháp giải: Xác định đường thẳng thuộc một mặt phẳng và vuông góc với mặt phẳng còn lại, sau đó sử dụng tam giác vuông để tính khoảng cách.

a) Với đường thẳng BC, có:
\(BC \perp AB\) (do tam giác ABC vuông ở B)
\(BC \perp SA\) (do SA vuông góc với mặt phẳng đáy (ABC))
Suy ra \(BC \perp (SAB)\). Vì BC nằm trong (SBC), suy ra \((SAB) \perp (SBC)\).
b) Với đường thẳng AH nằm trong mặt phẳng (AHC), có:
\(AH \perp BC\) (do BC vuông góc với mặt phẳng (SAB))
\(AH \perp SB\)
Suy ra \(AH \perp (SBC)\). Do AH nằm trong (AHC), suy ra \((AHC) \perp (SBC)\).
c) Vì \(AH \perp (SBC)\) nên \(d(A,(SBC))=AH\). Tam giác SAB vuông tại A nên \[SB=\sqrt{AB^2+SA^2}=a\sqrt{13}\]
Áp dụng công thức đường cao trong tam giác vuông, có:
\[d(A,(SBC))=AH=\frac{AB\cdot SA}{SB}=\frac{6a}{\sqrt{13}}\]
Bài tập 3: Cho tứ diện đều ABCD. Gọi M là trung điểm của cạnh BC. Chứng minh rằng mặt phẳng (ADM) vuông góc với mặt phẳng (ABC).
Hướng dẫn giải: Với tứ diện đều, có thể khai thác đường cao của các tam giác đều chung cạnh để xác lập quan hệ vuông góc cần chứng minh.

Vì tứ diện ABCD đều nênm giác ABC và BDC đều. Do đó AM, DM lần lượt là đường cao của tam giác ABC và BDC.
Khi đó với BC nằm trong mặt phẳng (ABC), có:
\(BC \perp AM\)
\(BC \perp DM\)
Suy ra \(BC \perp (ADM)\), dẫn đến \((ABC)\perp(ADM)\).
Dạng 2: Xác định thiết diện bằng mặt phẳng vuông góc với một cạnh
Dạng toán này vận dụng quan hệ vuông góc giữa đường thẳng và mặt phẳng để xác định giao điểm của mặt phẳng cắt với các cạnh hình chóp. Cần lần lượt tìm các đoạn giao tuyến trên từng mặt và nối chúng thành đa giác thiết diện.
Bài tập 1: Cho hình chóp S.ABC có đáy ABC là tam giác vuông tại B và \(SA \perp (ABC)\). Gọi \((\alpha)\) là mặt phẳng đi qua A và vuông góc với cạnh bên SC. Hãy xác định thiết diện của hình chóp S.ABC khi cắt bởi mặt phẳng \((\alpha)\).
Hướng dẫn giải: Nếu một đường thẳng vuông góc với mặt phẳng thì nó vuông góc với mọi đường thẳng nằm trong mặt phẳng đó. Vì vậy, cần xác định hai đường thẳng cắt nhau đi qua A và cùng vuông góc với SC để xác định mặt phẳng cần tìm.

Dựng đường cao AK của tam giác SAC với K thuộc SC. K là một đỉnh của thiết diện.
Đường thẳng thứ hai đi qua A và vuông góc với SC được xác định thông qua một đường thẳng qua A vuông góc với mặt phẳng (SBC) chứa SC.
Nhận thấy với BC nằm trong mặt phẳng (SBC), có:
\(BC \perp AB\) (do tam giác ABC vuông ở B)
\(BC \perp SA\) (do SA vuông góc với mặt phẳng đáy (ABC))
Suy ra \(BC \perp (SAB)\), hay \((SBC) \perp (SAB)\).
Dựng AL vuông góc với giao tuyến SB của hai mặt phẳng tại L thuộc SB. Khi đó \(AL \perp (SBC)\), dẫn đến \(AL\perp SC\). Do đó L là đỉnh tiếp theo của thiết diện.
Vậy thiết diện của hình chóp S.ABC khi cắt bởi \((\alpha)\) là tam giác AKL.
Bài tập 2: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật, \(SA \perp (ABCD)\). Lấy một điểm M bất kỳ trên cạnh BC (M không trùng B, C). Gọi \((\alpha)\) là mặt phẳng đi qua M và vuông góc với BC. Hãy xác định thiết diện của hình chóp tạo bởi mặt phẳng \((\alpha)\).
Hướng dẫn giải: Xác định lần lượt giao tuyến của mặt phẳng \((\alpha)\) với từng mặt của hình chóp.

Tương tự cách chứng minh ở dạng 1, có \(BC \perp (SAB)\), do đó mặt phẳng \((\alpha)\) song song với (SAB). Vì vậy trên mặt phẳng (SAB) không có đỉnh nào của thiết diện.
Trong mặt phẳng (ABCD), dựng MK vuông góc với BC (K thuộc AD). Do đó K thuộc mặt phẳng \((\alpha)\).
Trong mặt phẳng (SBC), dựng ML vuông góc với BC (L thuộc SC). Do đó L thuộc mặt phẳng \((\alpha)\).
Trong mặt phẳng (SCD), dựng LT song song với DC (T thuộc SD), từ đó suy ra LT song song với MK, dẫn đến T thuộc mặt phẳng \((\alpha)\).
Trong mặt phẳng (SAD), nối K với T. Suy ra thiết diện của hình chóp tạo bởi mặt phẳng \((\alpha)\) là hình thang MLTK.
Dạng 3: Vận dụng tính chất hai mặt phẳng vuông góc để tính góc và khoảng cách
Dạng toán này yêu cầu người học vận dụng linh hoạt tính chất của hai mặt phẳng vuông góc để giải các bài toán liên quan đến góc giữa đường thẳng và mặt phẳng hay bài toán khoảng cách từ điểm đến mặt phẳng. Phép chiếu vuông góc và việc xác định đúng góc giữa đường thẳng với mặt phẳng thường giữ vai trò quan trọng trong lời giải.
Bài tập 1: Cho hình chóp S.ABC có đáy ABC là tam giác vuông tại A, biết AB = a, \(AC = a\sqrt{3}\). Mặt bên (SBC) là tam giác đều và nằm trong mặt phẳng vuông góc với mặt phẳng đáy (ABC). Tính số đo góc giữa đường thẳng SA và mặt phẳng đáy (ABC).
Hướng dẫn giải: Xác định hình chiếu vuông góc của SA lên (ABC), sau đó tính góc giữa SA và hình chiếu bằng hệ thức lượng trong tam giác vuông.

Gọi H là trung điểm của BC. Khi đó \(SH \perp BC\) do tam giác SBC đều.
Do \((SBC) \perp (ABC)\) nên \(SH \perp (ABC)\) (do SH vuông góc với giao tuyến của (SBC) và (ABC))
Khi đó AH là hình chiếu vuông góc của đường thẳng SA lên mặt phẳng (ABC), nên góc giữa SA và (ABC) bằng góc giữa SA và AH.
Do tam giác ABC vuông ở A nên:
\(BC = \sqrt{AB^2 + AC^2}\)
\(\Rightarrow BC=\sqrt{a^2+3a^2}=2a\)
Từ đó có:
SH là đường cao trong tam giác đều SBC nên \[SH = BC.\frac{\sqrt{3}}{2} = a.\sqrt{3}\]
AH là trung tuyến kẻ từ đỉnh góc vuông của tam giác ABC nên \[AH = \frac{1}{2}.BC = a\]
Từ đó \(\tan \widehat{SAH} = \frac{SH}{AH} = \sqrt{3}\), do đó \(\widehat{SAH} = 60^\circ\), dẫn đến góc giữa SA và AH bằng \(60^\circ\).
Vậy góc giữa SA và mặt phẳng (ABC) bằng \(60^\circ\).
Bài tập 2: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình chữ nhật với AB = a, AD = 2a. Mặt bên (SAB) là tam giác cân tại S và nằm trong mặt phẳng vuông góc với đáy. Biết góc giữa mặt phẳng (SCD) và đáy bằng \(60^\circ\). Tính khoảng cách từ điểm A đến mặt phẳng (SCD).
Hướng dẫn giải: Chuyển khoảng cách từ A đến (SCD) thành khoảng cách từ trung điểm H của AB đến (SCD), sau đó xác định đường vuông góc từ H tới mặt phẳng.

Gọi H là trung điểm của AB. Do tam giác SAB cân ở S nên \(SH \perp AB\).
Mà \((SAB) \perp (ABCD)\) nên \(SH \perp (ABCD)\).
Kẻ HT vuông góc với DC (T thuộc DC). Vì SH vuông góc với (ABCD) nên SH vuông góc với DC; đồng thời HT vuông góc với DC. Hai đường SH, HT cắt nhau tại H và thuộc (SHT), do đó DC vuông góc với (SHT), suy ra ST vuông góc với DC.
Suy ra góc giữa (SCD) và (ABCD) bằng \(\widehat{STH}\), do đó \(\widehat{STH} = 60^\circ\).
Vì HT song song và bằng AD nên HT = AD = 2a, do đó \(SH = HT.\tan{STH} = 2a.\sqrt{3}\)
Kẻ \(HK \perp ST\). Do HK nằm trong (SHT) nên \(HK \perp DC\), dẫn đến \(HK \perp (SCD)\). Suy ra khoảng cách từ H đến (SCD) bằng HK. Áp dụng hệ thức tính đường cao tam giác vuông có:
\(HK = \frac{SH.HT}{\sqrt{SH^2+HT^2}}\)
\(\Rightarrow HK = \frac{2a.\sqrt{3}.2a}{\sqrt{12a^2+4a^2}}\)
\(\Rightarrow HK = a.\sqrt{3}\)
Do \(AB \parallel CD\) nên \(AB \parallel (SCD)\), dẫn đến \(d(A,(SCD)) = d(H,(SCD)) = a.\sqrt{3}\).
Tổng kết
Hai mặt phẳng vuông góc khi góc giữa chúng bằng 90°. Điều kiện cần và đủ để hai mặt phẳng vuông góc là một mặt phẳng chứa đường thẳng vuông góc với mặt phẳng còn lại. Các tính chất của hai mặt phẳng vuông góc giúp chứng minh quan hệ vuông góc, xác định thiết diện và giải bài toán về góc, khoảng cách trong Hình học không gian. Người học có thể tham khảo thêm các kiến thức liên quan tại chuyên mục Toán 11 của ZIM Academy.
Nguồn tham khảo
“Toán 11, tập hai – Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 25: Hai mặt phẳng vuông góc, tr. 44.” Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, https://taphuan.nxbgd.vn/tap-huan/doc-sach/sgk-toan-11-tap-hai.4701058816#page=44. Accessed 11 November 2026.
“Toán 11, tập hai – Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 25: Hai mặt phẳng vuông góc, tr. 45.” Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, https://taphuan.nxbgd.vn/tap-huan/doc-sach/sgk-toan-11-tap-hai.4701058816#page=45. Accessed 11 November 2026.
“Toán 11, tập hai – Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 25: Hai mặt phẳng vuông góc, tr. 46.” Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, https://taphuan.nxbgd.vn/tap-huan/doc-sach/sgk-toan-11-tap-hai.4701058816#page=46. Accessed 11 November 2026.

Bình luận - Hỏi đáp