Hình thành và duy trì thói quen đọc để cải thiện từ vựng

Đọc là một trong những cách hiệu quả để cải thiện từ vựng khi học tiếng Anh. Nhiều người học khởi đầu với sự hứng thú nhưng nhanh chóng mất động lực sau vài ngày nếu không có một kế hoạch cụ thể và chiến lược phù hợp. Chính vì vậy, để hình thành một thói quen đọc bền vững, người học cần có một mức độ cam kết nhất định và hiểu rõ các nguyên tắc tâm lý chi phối quá trình hình thành thói quen. Bài viết này sẽ cung cấp một lộ trình rõ ràng để người học xây dựng thói quen đọc tiếng Anh mỗi ngày, dựa trên những hiểu biết từ nghiên cứu Making Health Habitual: the psychology of ‘habit-formation’ and general practice.

Làm sao để cải thiện từ vựng?

Để cải thiện được từ vựng, một trong những cách đó là đọc, cụ thể hơn là đọc mở rộng. Extensive Reading (đọc mở rộng), hiểu đơn giản là việc học sinh đọc nhiều và đọc thường xuyên, là một phương pháp hiệu quả trong việc cải thiện vốn từ vựng.

Một trong những lý do chính là từ vựng không thể được ghi nhớ chỉ sau một lần tiếp xúc đơn lẻ. Để nắm vững và sử dụng thành thạo một từ hoặc cụm từ, người học cần gặp lại chúng nhiều lần trong các ngữ cảnh khác nhau [1].

Extensive Reading tạo ra cơ hội cho những lần tiếp xúc lặp đi lặp lại như vậy, đồng thời đặt các mục từ trong bối cảnh tự nhiên, giúp người học dần dần tích lũy và mở rộng hiểu biết về ý nghĩa cũng như cách sử dụng của chúng [1]. Việc tiếp cận từ mới trong ngữ cảnh cũng giúp người học dễ dàng suy đoán nghĩa của những từ chưa biết, thay vì phải học một cách máy móc.

Extensive Reading có tác động tích cực đến sự phát triển từ vựng, và điều này hiển nhiên mang lại lợi ích cho tất cả các kỹ năng ngôn ngữ khác như nghe, nói, đọc và viết [2]. Do đó, việc duy trì thói quen đọc mở rộng không chỉ thúc đẩy sự phát triển từ vựng một cách tự nhiên mà còn góp phần nâng cao toàn diện năng lực ngôn ngữ của người học.

Nhận biết được lợi ích của Extensive Reading có thể giúp cải thiện từ vựng, điều tiếp theo người học cần quan tâm là làm sao để xây dựng một thói quen đọc. Trước hết, cần tìm hiểu thế nào là “thói quen”.

Xem thêm:

• Cách khuyến khích Extensive Reading cho người học tiếng Anh

• Cách xây dựng thói quen đọc: Các kỹ thuật để tăng cường sự tập trung & cải thiện kỹ năng Tiếng Anh

• So sánh phương pháp đọc mở rộng và đọc chuyên sâu trong học tiếng Anh – Phần 3

Định nghĩa thói quen

Thói quen có thể được hiểu là những hành động được kích hoạt một cách tự động khi một tín hiệu từ môi trường, vốn đã được liên kết lặp đi lặp lại với hành động đó, xuất hiện.

Ví dụ, một người có thể rửa tay một cách vô thức (hành động) sau khi sử dụng nhà vệ sinh (tín hiệu môi trường), hoặc tự động thắt dây an toàn (hành động) ngay khi ngồi vào xe ô tô (tín hiệu môi trường) [, ].

Hoặc mỗi buổi sáng khi bật điện thoại lên để kiểm tra tin nhắn (tín hiệu môi trường), người học có thể thiết lập thói quen mở ứng dụng từ điển hoặc học từ vựng như Anki để ôn lại 5 từ mới mỗi ngày (hành động).

Tương tự, khi đi bộ hoặc chờ xe buýt (tín hiệu môi trường), người học có thể nghe một đoạn podcast tiếng Anh ngắn và cố gắng nhắc lại một vài cấu trúc câu họ vừa nghe được (hành động).

Việc gắn kết các hành vi học tập cụ thể với những tín hiệu quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày sẽ dần biến các hành vi đó thành phản xạ tự nhiên, từ đó góp phần cải thiện khả năng sử dụng tiếng Anh trong thực tiễn mà không tạo ra cảm giác nặng nề hay cưỡng ép.

Nhiều thập kỷ nghiên cứu tâm lý học cho thấy rằng chỉ cần lặp đi lặp lại một hành động đơn giản trong cùng một hoàn cảnh sẽ khiến hành động đó diễn ra một cách tự động. Điều này xảy ra vì bộ não liên kết hành động với hoàn cảnh thông qua một quá trình gọi là học liên kết [, , ].

Khi việc thực hiện hành động bắt đầu được kích hoạt bởi các tín hiệu bên ngoài (chẳng hạn như âm thanh, hình ảnh hoặc địa điểm), chúng ta không còn cần chú ý hay có động lực rõ ràng để làm hành động đó nữa. Nó sẽ diễn ra một cách tự nhiên.

Xem thêm:

• Học từ vựng tiếng Anh qua phương pháp hình thành các mối liên kết với từ vựng

• 4 ứng dụng học từ vựng

• Làm sao để học tiếng Anh hiệu quả như một thói quen?

Làm sao để hình thành thói quen

Quá trình hình thành thói quen bắt đầu từ một bước rất đơn giản: lựa chọn một hành động cụ thể và quyết định rõ ràng hoàn cảnh sẽ thực hiện hành động đó. Đây được gọi là giai đoạn khởi đầu.

Trong giai đoạn này, người học cần xác định trước điều mình muốn làm và khi nào, ở đâu sẽ làm việc đó [8]. Sự rõ ràng và nhất quán trong việc lựa chọn hành vi và bối cảnh là yếu tố then chốt, bởi nó tạo ra một “điểm neo” giúp hành động dễ dàng bám rễ vào cuộc sống hàng ngày.

Ví dụ, một người học tiếng Anh có thể quyết định rằng mỗi tối ngay sau bữa tối, họ sẽ dành 15 phút để luyện nghe tiếng Anh. Sự cụ thể như vậy giúp thói quen có cơ hội hình thành bền vững hơn.

Sau khi đã xác định rõ hành động và bối cảnh, người học bước sang giai đoạn rèn luyện (learning phase), nơi hành vi được lặp lại nhiều lần để trở nên quen thuộc. Chính việc thực hiện đều đặn trong cùng một hoàn cảnh sẽ dần xây dựng mối liên kết tự nhiên giữa bối cảnh và hành vi [8].

Ban đầu, việc duy trì thói quen có thể cần sự chú ý và nỗ lực, nhưng theo thời gian, hành động sẽ trở nên tự động, không đòi hỏi nhiều suy nghĩ hay động lực. Chẳng hạn, người học tiếng Anh sau một thời gian kiên trì nghe podcast mỗi tối sẽ tự động bật podcast mà không cần nhắc nhở, vì não bộ đã gắn liền hoàn cảnh buổi tối với việc luyện nghe.

Dựa trên lý thuyết này, người học hãy xem qua một bảng được gọi là “A tool for patient” dành cho các bệnh nhân [8].

Bảng “Make a new healthy habit” đưa ra một quy trình đơn giản nhưng hiệu quả để giúp người đọc xây dựng thói quen mới. Trước tiên, người đọc cần xác định một mục tiêu rõ ràng liên quan đến sức khỏe của mình, chẳng hạn như “ăn nhiều trái cây và rau củ hơn”.

Sau đó, họ được hướng dẫn lựa chọn một hành động nhỏ, đơn giản và có thể thực hiện hàng ngày để tiến gần tới mục tiêu, ví dụ như “ăn một miếng trái cây sau bữa trưa”.

Ở bước 3, bảng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lên kế hoạch cụ thể về thời gian và địa điểm thực hiện hành động, đồng thời khuyến khích người đọc gắn hành động với một bối cảnh quen thuộc để dễ dàng duy trì.

Khi đã thiết lập được ngữ cảnh, mỗi lần gặp đúng thời điểm và địa điểm đó, người đọc chỉ cần thực hiện hành động đã cam kết. Bảng cũng trấn an rằng, việc duy trì hành động sẽ trở nên dễ dàng hơn theo thời gian, và trong vòng khoảng 10 tuần, hành vi mới sẽ dần trở thành tự động mà không cần phải suy nghĩ nhiều.

Bên dưới các bước hướng dẫn, bảng còn cung cấp một phần mẫu để người đọc tự điền mục tiêu và kế hoạch hành động cụ thể (“My goal”, “My plan”, “When and where... I will...”), giúp họ xác định rõ ràng mình sẽ làm gì, ở đâu và vào thời điểm nào.

Ngoài ra, bảng cũng khuyến khích việc ghi lại tiến trình mỗi ngày để theo dõi mức độ tự động của hành động. Việc tự đánh giá này sẽ giúp người đọc nhận thấy sự tiến bộ của mình qua từng tuần, từ đó duy trì động lực trong suốt quá trình xây dựng thói quen.

Xem thêm: Làm thế nào để ghi nhớ từ vựng lâu hơn?

Ứng dụng nguyên lý hình thành thói quen vào việc đọc mở rộng để cải thiện từ vựng

Để tận dụng sức mạnh của Extensive Reading trong việc phát triển vốn từ vựng, người học cần không chỉ đọc nhiều và thường xuyên, mà còn xây dựng một thói quen đọc ổn định, tự động dựa trên các nguyên lý của tâm lý học hành vi.

Theo mô hình hình thành thói quen, bước đầu tiên là xác định hành động cụ thể và bối cảnh gắn liền với hành động đó. Đối với việc luyện đọc, người học nên chọn ba thời điểm cố định trong ngày, gắn với các tín hiệu môi trường quen thuộc, để dễ dàng duy trì tần suất tiếp xúc với từ vựng.

Để cải thiện vốn từ vựng hiệu quả bằng Extensive Reading, người học có thể áp dụng quy trình các bước đơn giản sau:

1. Bước 1: Xác định mục tiêu rõ ràng

Người học cần xác định một mục tiêu cụ thể và khả thi, chẳng hạn như: “Tôi muốn mở rộng vốn từ vựng tiếng Anh học thuật.” Một mục tiêu rõ ràng sẽ giúp định hướng hành động hằng ngày và tạo động lực duy trì thói quen.

2. Bước 2: Lựa chọn một hành động nhỏ, dễ thực hiện hằng ngày

Hành động nên thật đơn giản và cụ thể. Ví dụ: “Mỗi ngày, tôi sẽ đọc một đoạn ngắn tiếng Anh (khoảng 5–10 phút) ngay sau bữa sáng.” Điều quan trọng là chọn một hành động nhẹ nhàng để tránh cảm giác nặng nề hay áp lực.

3. Bước 3: Lập kế hoạch thời gian và địa điểm thực hiện hành động

Sau khi đã chọn được hành động cụ thể (ví dụ: đọc tiếng Anh mỗi ngày), người học cần xây dựng một kế hoạch rõ ràng về thời điểm và địa điểm sẽ thực hiện hành động đó. Kế hoạch càng cụ thể, khả năng duy trì thói quen càng cao.
Ví dụ, người học có thể xác định:

• Buổi sáng: Ngay sau khi ăn sáng, đọc một bài báo ngắn bằng tiếng Anh tại bàn ăn hoặc trong phòng khách.

• Buổi trưa: Sau khi ăn trưa hoặc vào thời gian nghỉ trưa ở trường/văn phòng, đọc một đoạn văn ngắn hoặc một chủ đề tiếng Anh học thuật tại bàn học hoặc bàn làm việc.

• Buổi tối: Trước khi đi ngủ, đọc một chương sách tiếng Anh nhẹ nhàng khi đã nằm trên giường.

Việc gắn hành động đọc với một dấu hiệu quen thuộc trong ngày (bữa ăn, thời gian nghỉ, đi ngủ) sẽ giúp não bộ dễ dàng liên kết hành động với hoàn cảnh, nhờ đó kích hoạt hành động một cách tự nhiên hơn theo thời gian.

4. Bước 4: Thực hiện hành động mỗi lần gặp đúng thời điểm và địa điểm

Mỗi khi tín hiệu môi trường xuất hiện (ví dụ: sau bữa sáng hoặc trước khi đi ngủ), người học cần thực hiện ngay hành động đã cam kết – trong trường hợp này là việc đọc tiếng Anh.
Ở giai đoạn đầu, có thể sẽ cần một chút nỗ lực và nhắc nhở bản thân, nhưng điều quan trọng là:

• Không trì hoãn: Thực hiện ngay lập tức khi gặp bối cảnh đã định, tránh để bản thân suy nghĩ lại hoặc trì hoãn.

• Không cần làm quá sức: Nếu hôm đó quá bận, chỉ cần đọc 1–2 trang cũng đủ, miễn là duy trì sự xuất hiện của hành động.

• Giữ cho hành động đơn giản và dễ chịu: Đọc những tài liệu dễ hiểu, gần gũi với sở thích để tạo cảm giác thoải mái.

Chính việc thực hiện hành động lặp đi lặp lại trong cùng một bối cảnh quen thuộc sẽ giúp hành động dần trở thành phản xạ tự nhiên mà không cần phải suy nghĩ hay ép buộc bản thân.

5. Bước 5: Kiên trì thực hiện và tin tưởng vào quá trình

Hình thành thói quen không phải là việc có thể hoàn thành trong vài ngày. Các nghiên cứu tâm lý học cho thấy rằng cần trung bình khoảng 66 ngày – tức khoảng 10 tuần – để một hành vi mới trở thành tự động.
Trong giai đoạn đầu tiên, người học có thể cảm thấy:

• Mất động lực sau vài ngày.

• Quên hành động khi bận rộn hoặc thay đổi lịch trình.

• Hoài nghi liệu việc đọc mỗi ngày có thực sự hiệu quả.

Đây là những phản ứng hoàn toàn bình thường. Điều quan trọng là người học cần tin tưởng vào quá trình và không đặt kỳ vọng thay đổi ngay lập tức.

Hãy nhớ rằng, mỗi lần người học thực hiện hành động đọc đúng theo kế hoạch, người học đang giúp mối liên kết giữa hành vi và bối cảnh trở nên mạnh mẽ hơn.

Dần dần, việc đọc sẽ trở thành một phần quen thuộc trong thói quen hằng ngày, diễn ra gần như tự động mà không cần nỗ lực ý chí.

Với kế hoạch học tập này, tổng thời gian dành cho việc đọc mỗi ngày chỉ dao động trong khoảng 20–30 phút, nhưng được phân bổ thành nhiều lần ngắn khác nhau trong ngày – chẳng hạn như 5–10 phút vào buổi sáng, giữa giờ học, hoặc trước khi đi ngủ.

Cách tiếp cận này không những giúp việc đọc trở nên nhẹ nhàng, linh hoạt và ít gây mệt mỏi, mà còn góp phần hình thành thói quen đọc thường xuyên mà không tạo áp lực về mặt thời gian. Việc chia nhỏ thời lượng đọc không làm giảm hiệu quả, ngược lại, mỗi lần đọc là một cơ hội tiếp xúc tự nhiên với từ vựng trong những ngữ cảnh đa dạng.

Điều quan trọng trong việc xây dựng kỹ năng đọc ngoại ngữ là biến hoạt động đọc trở thành một phản xạ tự nhiên, thay vì coi đó là một nhiệm vụ nặng nề mà người học phải cố gắng ép mình hoàn thành.

Khi hành động đọc được gắn liền với những tín hiệu quen thuộc trong sinh hoạt hằng ngày – chẳng hạn như sau bữa sáng, trước khi đi ngủ, hoặc trong thời gian chờ đợi – và được duy trì đều đặn trong một khoảng thời gian đủ dài, nó sẽ dần hình thành một thói quen bền vững.

Việc lặp lại hành vi trong cùng một bối cảnh giúp bộ não “ghi nhớ” mối liên kết giữa tín hiệu và hành động, từ đó giảm thiểu nhu cầu ra quyết định có ý thức, và giúp việc đọc diễn ra một cách tự động, nhẹ nhàng hơn theo thời gian.

Xem thêm:

• Làm thế nào để ghi nhớ từ vựng lâu hơn?

• Cách tạo động lực cho việc đọc tiếng Anh để vượt qua sự chán nản

• Ứng dụng phương pháp Reading for pleasure vào việc học tiếng Anh

Lưu ý

Để bắt đầu quá trình hình thành thói quen, bệnh nhân cần có đủ động lực để khởi động hành vi mới. Điều này cũng tương tự như người học. Người học cần phải có một nguồn động lực tốt để có thể hình thành thói quen đọc nhanh chóng.

Bối cảnh ở đây có thể là bất kỳ dấu hiệu hoặc sự kiện nào gắn liền với cuộc sống hằng ngày, chẳng hạn như “khi tôi đến nơi làm việc” hoặc “sau bữa sáng”. Điều kiện cần thiết là dấu hiệu đó phải thường xuyên và dễ nhận diện.

Ngoài ra, việc điều chỉnh kỳ vọng về thời gian hình thành thói quen là rất quan trọng. Nếu người học tin rằng việc hình thành thói quen chỉ mất vài tuần, người học có thể nhanh chóng nản lòng khi không thấy tiến triển rõ rệt. Một số người học có thể từng nghe rằng “chỉ cần 21 ngày để hình thành thói quen”. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy quá trình đạt đến mức độ tự động trung bình thường mất khoảng 66 ngày, tức là gần 10 tuần, với sự khác biệt đáng kể tùy theo từng cá nhân và từng loại hành vi. Vì vậy, sẽ rất hữu ích nếu người học nhận biết rằng hình thành thói quen thông qua việc lặp lại hằng ngày có thể mất khoảng 10 tuần, thay vì mong đợi kết quả trong thời gian ngắn.

Tác giả: Trần Ngọc Minh Luân

Xem thêm: Học từ vựng qua đọc sách có phải là cách tốt nhất?

Tổng kết

Việc cải thiện vốn từ vựng thông qua Extensive Reading không chỉ dựa vào việc đọc nhiều, mà quan trọng hơn là xây dựng được một thói quen đọc ổn định và bền vững. Bằng cách áp dụng những nguyên lý hình thành thói quen từ tâm lý học hành vi, người học có thể thiết kế cho mình một kế hoạch đọc hợp lý, gắn với những tín hiệu quen thuộc trong cuộc sống hằng ngày. Việc chia nhỏ thời gian đọc thành ba lần mỗi ngày, mỗi lần đọc trong một bối cảnh cụ thể khác nhau, không chỉ giúp tăng số lần tiếp xúc với từ vựng mà còn làm cho việc đọc trở nên nhẹ nhàng, tự nhiên hơn.

Vì vậy, thay vì tìm kiếm những phương pháp ghi nhớ từ vựng ngắn hạn, việc đầu tư thời gian để xây dựng thói quen đọc mỗi ngày chính là một chiến lược lâu dài, hiệu quả và bền vững cho bất kỳ ai mong muốn nâng cao khả năng tiếng Anh của mình.